Perdesiz kóńil

...2018 jylǵy aqpanda Erekeń qaıtys bolǵannan keıin gazetterdegi kóńil aıtý, qoshtasý sózderinen basqa ınternette aǵamyzdyń aýyl­dastary men týystarynyń, klas­tastary jáne kýrstastarynyń ot­basylyq albomdarynda saqta­lyp qalǵan fotosýretter jarııa­lana bastady. Solardy kórip otyr­ǵan­da ol kisimen «Lenınshil jas­ta», «Egemen Qazaqstanda» birge qyz­met istep júrgen kezderimiz oıǵa oraldy. Qaýyrt jumys ara­syn­daǵy áńgimeleri eske tústi. 

Mine, feısbýk paraqshasynda osydan kóp jyl burynǵy bozbala jigittiń boıjetkenge jazǵan haty tur. Torkóz dápterdiń qos para­ǵyndaǵy bul jazbanyń tarıhy neden týyndaǵan deısiz ǵoı. «Baqanasqa baryp keldiń be? Qalaı eken ol jaq?» – dep surady 70-jyldardyń sońyndaǵy bir issapardan oralǵan maǵan Erekeń. Men Ile ózeniniń arǵy betindegi jazyq dalanyń tabıǵatyna tańǵalǵanymdy aıttym. «Aýyldaǵy orta mektepti aıaqtaǵan 1965 jyly onda qoı baqqanmyn, – dedi sonda aǵamyz oıyna bir qyzyq jaı oralǵanaı jymıyp. – Kózim Ile dalasyndaǵy malda bolǵanymen, kóńilim túý sonaý taý etegindegi Al­­­maty atty qalada. Sondaǵy oqyp jatqan klastasym Jaqan de­­gen qazirgi jeńgelerińde. Apta saıyn hat jazamyn. Jıileteıin de­sem, ony qalaǵa aparatyn «posh­tashy» aǵaıdan uıalamyn. Ol – Ba­qanastan Almatyǵa qatynaıtyn «PAZ» avtobýsynyń júrgizýshisi. Jolaýshylar kóligi kóz ushynan kóringende-aq atyma qamshyny basamyn deısiń. Shaýyp kele jatqan meni kórgen shofer avtobýs júrisin baıaýlata bastaıdy. Aıtatynym: «Aǵaı! Qalaǵa kireberistegi posh­ta jáshigine myna kon­vertti sala salyńyzshy», – degen bir-aq sóz. Júrgizýshi kúledi. «Jaraıdy», – degendeı bas ızeıdi».

Internettegi hattardy kórge­nimde Erekeńniń osydan kóp jyl buryn aıtqan joǵarydaǵy áńgimesi esime tústi. «Bul jádiger, sóz joq, so­­lardyń ózi», – dedim ishimnen kúbirlep.

...Áleýmettik jelidegi klastas­tary qoıǵan bir sýrette matros, morıak formasyndaǵy jap-jas Ere­­keń bizge qasqaıa qarap tur. Bul 19 jastaǵy aǵamyzdyń Qyzyl týly Soltústik teńiz flotyndaǵy min­­detti áskerı boryshyn ótep júr­gen kezi. «1967-1970 jyldary men súńgýir qaıyq ekıpajynda bol­dym, – dep eske alǵany bar keıip­kerimizdiń «Lenınshil jas­ta» res­pýblıka kúnine arnalǵan mere­kelik arnaýly nómirdi shyǵaryp jat­qanymyzda. – Elge qaıtatyn sońǵy jyldyń basynda bizdiń sýbmarın belgisiz baǵytqa qaraı uzaq júzdi. Sý betine tek túnde ǵana shy­ǵamyz. Onyń ózinde otsektegi aýany jańartyp alý úshin. Sondaǵy kóretinimiz aspandaǵy juldyzdar men shetsiz de sheksiz muhıt aıdyny. Basqa eshteńe de emes. О́stip otyryp kúnderdiń kú­ninde bir aı­maqqa jettik. Jerorta teńizi eken. Súńgýir qaıyǵymyz bizdi tol­qynmen terbelip turǵan úlken esmıneske tıedi de ózi kózden tez tasa boldy.

Men jáne meniń joldastarym sol áskerı kemede qyzmet ete bas­­taǵanymyzǵa biraz ýaqyt bol­ǵan. Jarty jyldaı-aý shamasy. Bir kúni tańerteńgilik dabylmen bárimiz symdaı tartylyp, sapqa turǵanymyz esimde. «Búgin, – dedi keme kapıtanynyń janynda turǵan saıası ister jónindegi kómekshi sóz bastap. – Kún sáýletti Qazaq keńestik sosıalıstik res­pýb­lıkasynyń qurylǵanyna 50 jyl toldy. Aramyzda sol eldiń bir ókili qyzmet etýde. Ony óz res­­pýblıkasynyń osy aıtýly merekesimen shyn júrekten qut­tyqtap, shaǵyn syılyǵymyzdy sal­­tanatty jaǵdaıda tapsyrýǵa ruq­sat etińizder, joldas teńizshiler!».

Osylaı degen «starpom» – aǵa kómekshi meniń famılııamdy aıtyp, ortaǵa shaqyrdy. Orkestrdiń qýatty úni men 250 adamdyq keme ekıpajynyń dý qol shapalaqtaýy ústinde alańda sart-surt etip adym­daǵan men ol kisiniń qolynan shaǵyn qorapty aldym da: «Keńes odaǵyna qyzmet etemin!» – dep sańq etip keri buryldym. Kaıýtaǵa kelip qo­rapty ashqanymda, kózime alǵash túsken nárse meni sol kúngi barlyq jumystan bosatqan bir táýliktik ruq­sat qaǵazy men «Iýnost» qol saǵaty boldy. Olardyń astynan sonymen qatar «Alma-Ata» dep jazylǵan bes-alty znachok pen Medeý muz aıdynyn beınelegen segiz otkrytka jıyntyǵy kó­rin­­di. Keme komandıriniń saıa­sı ister jónindegi orynbasary atalǵan kádesyılardy qalaı taýy­p, qashan uıymdastyryp qoıǵan? Soǵan mıym jetpedi. Áńgimeniń toqe­teri, Qazaqstan astanasynan aldyrtqan sol eskertkishterdi ózi­mizdiń bó­lim­shedegi orys, belarýs, eston jáne grýzın jigitterine syı-sııapat retinde úlestirip berdim de ózim qolyma «Iýnost» saǵatyn taǵyp alyp, táýliktik demalys – «ývolnenıege» kettim.

– Kemedegi ol qandaı serýen? Ja­ǵalaýdan múlde alys muhıt or­­ta­synda «ývolnenıe» bolýshy ma edi?

– Quramy 250 adamnan turatyn esmınes bul alyp keme, – deıdi Erekeń. – Onda sportzal, kınoteatr, kafe jáne kitaphana bar. Narıad­­tan bosap, bir táýliktik demalys alǵandar mine, sol jerlerde ýaqyttaryn ótkizip serýendeıdi. Kaıýtaǵa kelip, alańsyz uıyqtaıdy.

...Erekeńniń budan kóp jyldar burynǵy matros, morıak formasynda túsken fotosyna baılanysty joǵaryda aıtqan áńgimesin esime túsirip otyrǵanymda, kompıýter ekranynan taǵy bir sýret jalt etip shyǵa keldi. Onda «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń vıse-prezıdenti Erjuman Smaıyl Saýd Arabııasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mu­hammed Álı Hamdandy redak­sııa aýlasynda qarsy alyp tur. Iá, shet­eldik qonaqtyń 2002 jyldyń qańtaryndaǵy bul kelisi esimizde. Ol ýaqytta Erekeńniń Almaty oblysynda turatyn aǵasy О́zibektiń qaıtys bolyp, keıipkerimizdiń sol jaqtan kelgenine úsh-tórt-aq kún bolǵan kez edi. Onyń ústine elshiniń redaksııaǵa soqpaq nıeti ujymdy qatty qobaljytyp, ábigerge salyp jatqan-tyn. «Nege?» – deısizder ǵoı. Almatydan Astanaǵa kóship kelgenimizge eki jyl ótse de gazet qyzmetkerleri otyrǵan ǵımarat óte tar, kózge qorash kórinetin eski úı edi. «Elshi at basyn burmaq», – degen habardy estigen boıda biz ony qansha árlep, syrladyq deseńizshi!.. Biraq bolmady. «Eskiniń aty – eski», – degen sóz ras eken. Bári sol baıaǵy keıpinde qaldy. Baǵymyzǵa qaraı qonaq ondaı sókettikke qa­raǵan joq. Eshteńege nazar aýdar­mady. Kóliginen túsken boıda elmen emen-jarqyn amandasyp, Erekeńniń bólmesinde jarty saǵattaı otyrdy. Osydan keıin rıza kóńilmen qoshtasyp, keri qaıtty.

Sodan arada bir jetideı ýa­qyt ótken. Erekeń meni ózine shaqyr­dy. Bólmesine kirip otyra ber­ge­­nimde: «О́tken jylǵy jazda – dep bastady áńgimesin ol kisi, – Saýd Arabııasynyń elshiliginde bu­qaralyq aqparat quraldary bas­shylarynyń qatysýymen bir jıyn bolǵan. Sonda úziliste on­daǵy baspasóz hatshysynan: «Al­daǵy qurban aıtta Mekkege barý­dyń reti kele me?» – dep sura­ǵanmyn. Buǵan kóp ýaqyt jaýap bolmaǵanymen, olar álgi ótinishimdi umytpapty. Olaı deıtinim, taıaýda elshi Muhammed Álı Hamdan bizge kelip ketti ǵoı. Mine, sonda ol Saýd Arabııasy Mádenıet mınıstrliginiń meniń atyma ji­bergen joldamasyn ákelip tabys etti. Biraq... Ol jerge meniń emes, seniń barýyńa týra kelip tur. Sebebi týǵan aǵam­nyń qaıtys bolǵanyn bilesiń. Musylman balasy mundaıda 40 kúnge deıin alys jolǵa shyqpaıdy. Osynda kelgeli beri sheteldi kórgen joqsyń. Eńbegiń bar. Sony eskerip, jolymdy saǵan berdim. Sen bar. Jaraı ma?

Myna sózdi estigende ne de­rimdi bilmedim. Abdyraǵan kúıi: «Oı­lanyp kóreıin», – dep syrt­qa bettedim. Olaı degenim... Bi­lýimshe Mekkege barýdyń óz za­ńy bar. Sonyń eń bastysy – na­maz oqý. Qubylaǵa jyǵylý. Ol kezde bizde bul qaıdan bolsyn. Namaz turmaq, sanamyzda súreniń sóılemderi de joq. Osy­­ny oılap, qatty qysyldym. «Joq, barmaımyn», – deıin desem, Mekke qasıetti jer. Qudaıdan qorqamyn. Al: «Baraıyn», – dep aıtsam, din, sharıǵat tápsirlerinen maqurym­myn. Osylaı ári-sári bop júrgen kúnderdiń birinde Erekeń, ózine qaıta shaqyryp aldy. Sóıtti de: «Áı, men seni túsinemin, – dedi. – Eń bastysy júregiń, nıetiń taza bolsyn. Basqa eshteńeni oılama. Qudaı ózi keshiredi. Qoryqpa. Bar!».

Osy sózderden soń boıymnyń jeńildep sala bergeni! Keýdemde kúdik qalmady. «Táýekel!» – dep Al­matyǵa tarttym. Saýd Arabııa­sy elshiligine jettim. Onda meni kútip otyrǵan Nur-Múbarak ýnıver­sıtetiniń oqytýshysy Ábdisamat Mahat degen jigitke jolyǵyp, ekeý­miz Ystanbulǵa ushtyq. Odan ári Jıdda... Mekke! Ataqty Ál-Ha­ram meshitindegi aqsham namazyna iligip, qatarymdaǵy el eńkeıse eńkeıip, tursa turyp, jurt ne istese sony qaıtalaı bastadym. Sóıtip, Erjuman aǵamnyń qam­qorlyǵy arqasynda 2002 jyldyń 18-28 aqpan aralyǵyna sáıkes kel­gen qurban aıtta qasıetti Mek­ke men Medıne topyraǵyna taba­nymnyń tıgeni bar.

Endi «Egemen Qazaqstan» saıtyna qoıylǵan tórtinshi foto týraly aıtaıyn. Baıyptap qaraǵan bul rásimniń Almatydaǵy gazet fılıalyndaǵy merekelik sharada túsirilgeni baıqalady. Olaı deı­tinim, sýrette aǵa basylymnyń 70-80-jyldardaǵy basshylary Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekulynyń shańy­raǵyn ustap otyrǵan Nurbıbi, Kúlásh, Sapýra apaılardyń beı­neleri kó­rinedi. Oryndyqta otyr­ǵan osy kisilerdi qorshaı gazet ardagerleri Salamat Haıdarov, Sarbas Aqtaev jáne Bolat Jaı­sańbaev tur. Al ortalarynda – Erekeń. Ol joǵarydaǵy aǵa-apa­­larymyzǵa sol Almatydaǵy «Jedel basyp shyǵarý baspahana­synan» shyqqan «Jádiger» atty jınaqty kórsetip, úlestirip berýde. Bul sýretti kórgende oıyma keıip­kerimizdiń redaksııa tarıhy úshin erekshe ról atqarǵan bir ta­ǵylymdy iske muryndyq bol­ǵa­ny oraldy. Ol mynadaı oqıǵa edi.

2004 jyly jeltoqsanda «Ege­men Qazaqstan» gazetiniń 85 jyl­dyǵy el kóleminde keńinen atalyp ótiletin boldy. Soǵan segiz aı qalǵanda aksıonerlik qoǵam pre­zıdenti Erekeń bas redaktor maǵan tómendegideı tapsyrma berdi. Ol ózimiz sóz etip otyrǵan basylymnyń 1919-2004 jyldar aralyǵyndaǵy ómirin búgingi urpaqqa tanystyrý úshin túrli qujat, fotosýret jáne ardagerler estelikterinen turatyn maǵlumattardy jınastyrý arqyly «Jádiger» atty derekti kitapty qurastyryp shyǵarý edi. Buryn mundaı eńbek bolmaǵan eken. Ras, ár kezderi oǵan eki ret talpynys jasalypty. Biraq... sát­sizdik... Túrli pikir qaıshylyǵy sal­darynan jumys júrmeı toq­tap qalǵan. Eń ókinishtisi, sol ki­tap­qa dep jınastyrylǵan materıaldar «Qazaqstan» baspasyna ótkizilgen de artynan eshkim qada­ǵala­maǵandyqtan sonda jatyp, joǵa­lyp ketken. Sóıtip, redaksııa muraǵatynda eshteńe qalmaǵan.

– Osyndaı qıyn jaǵdaıǵa baılanysty, – dedi Erekeń, – bizge endi joǵarydaǵy jumysty taqyr jerden qaıtadan bastaýǵa týra keledi.

Iá, ol kisi júktegen bul tapsyrmany solaı, táýekel dep jańadan jasaýǵa kiristik te. Mine, óstip jan tappaı jasaǵan jeti bólim nobaıynyń sulbasy kóringende, oǵan qatty kóńildengen Erjuman aǵamyz: «Sen­derdiń jumystaryńdy jeńil­de­tetin eki adam bar, – dep aqyl-keńes berdi. – Sol kisilermen habarlasyńdar. Kóp nárse osy árip­testerimizden tabylyp qalýy múmkin». Bular zeınetker Haıdar Baı­muhanbetov aqsaqal men kezinde bizde jumys istep, keıin Prezıdent apparatyndaǵy Jalpy bólimge aýysqan Tilekqabyl Boranǵalıev bolyp shyqty. Rasynda da, sol kezderi Almatyda turatyn, kezinde aǵa basylymda 40 jyl eńbek etken Haıdekeńe habarlasqanymyzda, qarııanyń úıindegi jeke albomynda 1948-1988 jyldar aralyǵyndaǵy redaksııa ómirine qatysty 27 sýret bar eken. Al áriptesimiz Tilekqabyl bolsa, ol 90-jyldary bizde jumys istep júrgeninde osy gazet tarıhynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵaımyn dep oılady ma, kim bilsin, áıteýir 20-jyldardaǵy «Eń­bekshi qazaqtyń» móri, logotıpi, ja­zýshy M.Áýezovtiń munda úsh aıǵa jýyq redaktor bolǵany týraly bu­ryn esh jerde jarııalanbaǵan máli­met sekildi tyń derekterdi jınaı beripti.

«Jádiger» jınaǵy úshin ja­salǵan jospardaǵy taqyryptardyń eń kúrdelisi ataýy 85 jylda segiz ret ózgergen aǵa gazettegi túrli ýa­­­­qytta redaktorlyq etken 36 bas­­­­­shynyń árqaısysyna dep 50 jol kóleminde belgilengen bir ba­­­ǵa­­nalyq ómirbaıandar toptamasyn jazý edi. Sodan soń basy­lymnyń 1919-2004 jyldar ara­lyǵyndaǵy jaryq kórgen nómir­lerindegi ultymyzǵa paıdasy tıgen, qandastarymyzdyń múddesin kózdep, elge oı salǵan, qysqasyn aıtqanda, qazaq jurtynyń joǵyn joqtaǵan maqalalardyń qashan, qandaı taqyryppen shyqqanynan habardar etetin shaǵyn mazmunǵa ıe hronologııalyq anyqtama tiz­besin jasaý bolatyn. О́zara aqyl­dasqanymyzda Erekeń oılana kele bulardy tájirıbesi mol taǵy bir eki kásibı mamanǵa júk­teýge keńes berdi. Ol aǵa ga­zettiń 1919-1948 jyl­dar ara­lyǵyna qatystysyn arab, latyn jáne kırıllısanyń bastapqy qabyldanǵan qazaqy nusqadaǵy alfavıtin jaqsy biletin adam, ózi Ortalyq muraǵattyń qyzmetkeri bolyp tabylatyn Zııada Ijanov aqsaqalǵa tapsyrý da, 1949-2004 jyldardy qamtıtyn bó­likti redaksııada shırek ǵasyrdan astam taban aýdarmaı jumys istep, mun­daǵy kóp jaǵdaıdy jaqsy bile­tin aǵa áriptesimiz Ádil Dúı­senbekke júkteý edi. Bul ol ki­sige ábden oılastyrylyp baryp be­rilgen tapsyrma-tyn. Olaı deı­­tinimiz, Ádekeńniń eshqaıda bar­maı-aq, osynda izdenip, jumys isteýine tolyq múmkindik bar boldy. Sebebi «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» 1949 jyldan 1990 jylǵa deıingi jáne «Egemen Qa­zaq­­stannyń» 1991-2004 jyldar aralyǵyndaǵy tigindileriniń redaksııa kitaphanasynda tolyq saqtalyp, basylym basshylarynyń da «Jeke is qaǵazdary» dep atalatyn arhıvke ótkiziletin qujattar papkasynyń 1945 jyldan bergi kóshirmeleriniń bizdegi kadrlar seıfinde shyp-shyrǵasy shyqpaı túgel turǵandyǵy edi. Osylaısha, Ortalyq muraǵattaǵy Zııada Ija­nov aqsaqal men redaksııadaǵy sholýshymyz Ádil aǵa Dúısenbek ózderine tapsyrylǵan iske  bel sheshe kiristi deısiz. Nátıjesinde, kitapqa kerek eń qıyn bólim bel­gilengen ýa­qytta daıyn boldy. Bul Erjuman aǵamyzdyń osyǵan jaýapty adamdardy tańdaı bilgendiginiń arqasy edi.

...Sýretter ...Taǵy da sol Ere­keńe baılanysty sýretter... Inter­­nettegi olarǵa sát salyp qarasaq, ishtegi syrlaryn aıtyp, sóıleı jóne­letindeı. Mine, kompıýter ekranynda reda­k­sııanyń jańadan salynǵan ádemi bas korpýsy. Qabyrǵasyna «Ege­men Qazaq­stan» gazeti kóshesi, 5/13» degen jańa ataý ilingen. Osy kórinistiń fonynda tórt adam áńgime dúken qurýda. Olar: qala ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov, onyń keńesshisi Júnisbek Sultanmuratov jáne aksıonerlik qoǵam prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov pen vıse-prezıdent Erjuman Smaıyl. «Sonda Astanadaǵy gazet redaksııasy ornalasqan osy kósheniń burynǵy «Lomonosov, 40» degen ataý-adresi qaıda?» – deısizder ǵoı, qurmetti oqyrman! Áńgime mine, osy týraly. Sony aıtaıyq.

2009 jyly ózimiz sóz etip otyr­­­ǵan basylymnyń 90 jyldyq me­rekesi jaqyndap kele jatty. Soǵan baılanysty qala ákimi Imanǵalı redaksııaǵa at basyn buryp, basshylarymyz Sákeń jáne Erekeńmen uzaq otyryp áńgimelesip qaıtqan. Sodan bastap elorda qojaıyny pármenimen bizdiń mekeme tóńiregindegi trotýar men skverlerdegi jumys qyzdy deısiń. Basshylarymyzda da maza joq. Biz gazet shyǵaramyz. Al olar mereke qarsańyndaǵy úlkendi-kishili jumystardy bitirýge tyrysýmen áýre. Atap aıtqanda, bular: redaksııa janynan salynǵan segiz qabatty bas korpýstyń qurylysyn aıaqtaý, qala ákimdiginen baspanasy joq qyzmetkerlerimizge úı suraý, merekelik shara ótetin Opera jáne balet teatry zalyn jalǵa alý sekildi uıymdastyrý jumys­tary edi. Osyndaı qaýyrt tirlikterdiń ara-arasynda Erekeń maǵan: «Men bir saǵat syrtta bolamyn. Joǵarǵy jaqtan telefon shalynsa, osy tóńirekte júr. Keshik­­peı keledi dersiń», – deıdi de dalaǵa betteıdi. Osy jaǵdaı jarty aı boıy qaıtalandy.

Aqyry ne kerek, gazetimizdiń 90 jyldyq toıy qarsańynda burynǵy qıqy-jıqy Lomonosov kóshesi oqtaı bop túzeldi. «Jaqsy boldy!» – dedik rıza kóńilmen. Bas korpýsymyz bitip, qyzmetkerlerimiz oǵan kóship kire bastady. «Durys-aq!» – deımiz qýanyshty sezimmen. Sodan az ýaqyttan soń osy sý jańa eńseli ǵımaratymyzdyń qabyrǵasynda «Egemen Qazaqstan» gazeti kóshesi, 5/13» degen jańa ataý paıda boldy. «Oı, bárekeldi!»  degenbiz oǵan taǵy da shattanyp. Biraq bul sheshim qalaı, qandaı jolmen júzege asty? Mine, ol kezde oǵan eshqaısymyz onsha mán bere qoımadyq. Sóıtsek... Bul oqıǵa syrynyń ashylýyna sodan eki jyldan keıin redaksııaǵa kelgen orys ájeıdiń sózi sebep boldy. «Anna Platonova degen kórshilerińmin, – dedi ol kisi. – Sizderdiń myna ǵı­marattaryńyzdyń qarsy be­tin­degi 31-shi barak úıde tura­myn. Kelgen sharýam – bas­shy­la­ryńyzdyń biri Erjuman Ýte­shevıchke jolyǵý». «Ol kisi qazir joq. Dárigerge qaralýǵa ketken. Tús­ten keıin keledi», – dep jaýap ber­dik biz qart anaǵa qysqa ǵana til qatyp. «A-a, onda jaǵdaı bylaı, – dedi ájeı. – Osydan úsh aı buryn Astana – Qaraǵandy baǵytyndaǵy úlken jolda apat bolyp, sonda tórt adamnyń qaza taýyp, bir kishkentaı balanyń tiri qalǵanynan habardar shyǵarsyzdar». «Iá». «Sol qaıtys bolǵandardyń bireýi meniń týǵan qyzym edi. Al aman qalǵan sábı sonyń perzenti, meniń jıenim-tin. Dárigerler baldyrǵandy ajalǵa bermeımiz dep úsh aı boıy arpalysty. Biraq bolmady. Keshe ol beıbaqtyń da ómiri úzildi. Jerleýge zeınetaqym jetpeıtinin bilgen qalalyq ákimdiktegi áleýmettik máseleler bólimi 30 myń teńge aqsha bólgen. Ol jer qazýshylar men kólik jaldaýǵa ketti. Basyna belgi qoıatyn aǵash aıshyqqa da qarjy qajet bolǵandyqtan, sizderden kó­mek surap kelip otyrmyn. Buǵan sebep Erjuman Ýteshevıchtiń osydan eki jyl burynǵy sózi. Sonda ol kisi bizden kóshe atyn ózgertýge ruqsat surap, árqaısymyzdyń úıi­mizge jeke-jeke kirip shyqqan-dy. Qosh­tasarda: «Bárińiz zeınettegi jandar ekensizder. Qınalsańyzdar keli­ńizder. Kómek qolyn sozýǵa ázir­­miz», – degen edi. Sol esime túsip kelip turǵan jaıym bar».

Myna sózdi estigen soń Erekeńe habarlasyp, ájeıdiń ótinishin aıt­paımyz ba?.. «Oı, ol ras. Sen ol kisini býhgalterııaǵa ertip apara ber. Oǵan deıin men esepshi Oryn­shaǵa bar jaǵdaıdy túsindirip, buı­ryqqa keshke barǵanda qol qoıa­myn dep aıtamyn. Ájeıdi ren­jitpeı qaıtaraıyq», – dedi.

Sodan Erekeń tústen keıin redaksııaǵa kelgen soń bul máse­leniń mán-jaıyn ózinen anyqtap suramaımyz ba?.. Sóıtsek qala ákimi Imanǵalı merekege degen daıyn­­dyqty bilý úshin redaksııaǵa alǵash soqqanynda basylym basshysy Sáýkeń oǵan úsh másele aı­tady. Sonda ol: «Bulardyń al­ǵashqy ekeýin oryndaımyz. Al úshin­shisi ózderińizge baılanys­ty nárse», – deıdi. Onyń piki­rinshe kóshe atyn aýystyrar al­dynda redaksııadaǵylar sonda turatyn adamdarǵa baryp túsinik jumys­taryn júrgizýi, sóıtip keli­simderin alýy qajet eken. Muny Sáýkeń Erekeńe tapsyrady. Al ol kisi gazet qyzmetkerlerin jınap alyp, árqaısysyna tapsyrma bermeı me? Biraq bir toby Parlament, Úkimet, mınıstrlikterdegi túrli jı­nalystardan kóz ashpaǵan, ekin­shi toby baspasózge jazylý naý­qanyn  júrgizýge jegilgen olar min­dettelgen sharýany keshiktire beredi. Sodan Erjuman aǵamyz ony oryndaýǵa ózi kirisedi. Ol kisiniń álgi ár kún saıyn: «Bir saǵatqa syrt­­­qa shyǵyp keleıin», – dep júr­­­gen sebebi sol eken. Sodan 15 kún boıy kóshedegi ár úıdi aralap, olar­dyń: «Qarsy emespiz» – dep qol­daryn qoıǵan kelisim qaǵazyn ákimdikke ótkizgenshe tynym tappa­ǵan. Nátıjesi – basylymnyń 90 jyl­dyq toıy qarsańynda aǵa gazet atyna berilgen kóshe! Osynyń bá­rin keıipkerimiz úndemeı istegen ǵoı.

* * *

Erjuman aǵa da, men de KazGý-diń túlegi edik. Aramyzda tek eki kýrs qana aıyrmashylyq boldy. Sodan soń «Lenınshil jas­ta» 8 jyl birge qyzmet istedik. «Qa­zaqstan kommýnısi» jýrnaly men «Halyq keńesi» gazetindegi qyzmetten keıin araǵa 12 jyl salyp «Egemen Qazaqstanǵa» kelge­nimde, ol kisi munda bas redaktor eken. Osynda taǵy da 13 jyl qoıan-qoltyq eńbek ettik. Aǵamyz zeınetke shyqqannan keıingi 7 jylda da qarym-qatynasymyz úzilgen joq.

Seriktes, murattas áriptesimiz jóninde kóńilde júrgen kóp jaqsy epızodtar bar edi. Biraq gazet kó­le­miniń talabyna saı joǵa­ry­daǵy qadaý-qadaý ómir sýretterin jazý­­men shektelýge týra keldi. Sóz sońynda aıtarym, Erekeń taban­dy, tııanaqty adam bolatyn. Uqyp­tylyǵynda shek joq-ty. Oǵan onyń boıyndaǵy qaıyrymdylyq qaǵıdatyn qosyńyz. Al jumys dese onyń qabyrǵasyn syndyratyn. Sóıtip, aldyndaǵy úıilgen taý-taý qaǵazdardy jaıpap óte shyǵatyn. Toq eterin aıtqanda, osyndaı jaǵ­daıda otyratyn Erekeń ejelgi zaman ertegilerindegi taý kótergen Tolaǵaı sekildi jan edi. О́ıtkeni jumys ataýly ol kisiniń aldynan qashyp otyratyn. Osyny bú­gingi urpaqqa aıtý paryzymyz dep bilemin. Eshqandaı alǵaýsyz júrek, perdesiz kóńilden týǵan sózimiz mine, osy.

Janbolat AÝPBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

ASTANA