Elge belgili bir olıgarh bilim ornyna tıesili 10 gektar jerdi osydan 16 jyl buryn 2006 jyly Almaty qalasy ákimdigi shyǵarǵan qaýlynyń kúshimen tartyp aldy. Ol jerge «Dostyq Rezıdens» (Dostyq dańǵyly) dep atalatyn qymbat turǵyn úı keshenin salý úshin oqý ǵımaratyn, uldar men qyzdar jataqhanalaryn, klýb, eki úlken stadıon, saıabaq, kir jýý kesheni, eki ashanany jermen jeksen etti. Mektep ujymyn kórshiles ornalasqan Respýblıkalyq muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń shaǵyn eki korpýsyna kóshirdi. Mine, sodan beri oqýshylar sanıtarlyq ári ózge de talaptarǵa saı kelmeıtin tar ǵımarattarda bilim alyp jatyr. Biraq mektep ujymy osyǵan da táýba dep kún keship, urpaq tárbıelep keledi.
Bul oqý ornynan búgin elge tanymal talaı azamattar shyqqan. Kompozıtor Keńes Dúısekeev mekteptiń alǵashqy túlekteriniń biri edi. UQK basqarǵan Ádil Shaıahmetov, qoǵam qaıratkeri Talǵat Mamashev, áskerı qolbasshy Málik Saparov, búgingi qaıratkerler Máýlen Áshimbaev, Darhan Qydyráli, Aıdos Úkibaı t.b.
El tanyǵan jýrnalıster – Beken Nurahmetov, Sáken Bıtaı (marqum), Nurlan Okauly, Serik Qalıev, Aqtolqyn Qulsarıeva, Aınash Esalı, Záýre Zahanqyzy, Salamat Omash, Ǵalmurat Júkel, Dáýletkereı Kápuly, Aıbyn Shaǵalaqov, Murat Esjan, Nurdilda Oraz, Raýan Oqas, Gúlmıra Ábiqaı, Gúlmıra Nálibaı, Manas Qaıyrtaıuly, Danııar Meńilbekov, Meıramgúl Mádáli, Tanagóz Tolqynqyzy, Marlan Jıenbaı, Ardager Ýaıdın.
Kásipkerler Dýlat Tastekeı, Nurjan О́kimbaev, Amanjol Rysmendıev, BAÁ-degi elshi Madııar Meńilbekov, jeltoqsanshy Qurmanǵazy Rahmetov – osy mekteptiń túlekteri. Ánshiler Tamara Asar, Toqtar Serikov, Aqbota Kerimbekova, Nurlan Alban, Beıbit Qorǵan, Maqsat Rahmet jáne t.b. Al uzaq jyldar boıy osy mektepte oqýshylardy bilim nárimen sýsyndatqan Orynsha apaıdy ǵylymı-pedagogıka mamandary túgelge derlik biledi.
Mektep aldymen 1957 jyly respýblıka kólemindegi aýyl balalaryna arnalǵan mektep-ınternat retinde ashyldy. 1960 jyly Y.Altynsarın atyndaǵy PǴZ ınstıtýtynyń (qazirgi Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasy) bazalyq eksperımenttik mektebi boldy. 1987 jyly qalalyq bilim berý basqarmasynyń qaramaǵyna kirdi. 1988 jyly Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń 18 shilde kúngi №164 Jarlyǵymen Respýblıkalyq qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn mektep-ınternat mártebesine ıe boldy. 1999 jyly Úkimettiń №1754 qaýlysymen memlekettik bilim mekemesi bolyp qaıta qurylǵan. 2003 jyly Úkimettiń №774 qaýlysymen Respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn orta mektep-ınternaty bolyp ataldy. 2006 jyly mektepke Abaıdyń aty berildi.
2019 jylǵy 12 qyrkúıekte Premer-mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevtyń tóraǵalyq etýimen sol kezdegi Elbasy qorynyń «El úmiti» jáne «Qamqorlyq» bastamalaryn júzege asyrý jónindegi selektorlyq keńeste vıse-premer kezinde «Naqty ǵylymdarǵa beıimi bar balalarǵa arnalǵan Nazarbaev zııatkerlik mektepteri bar. Endi qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytyp, Abaı atyndaǵy Respýblıkalyq mektebi jelisin nege ashpasqa?» dep pármen berip, sońynan óńirlerde osyndaı mektepter ashyla bastady.
Búgingi tańda respýblıka boıynsha 12 mektep (10 oblysta, 2 qalada) jumys istep tur: Astana qalasynda Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy №87 mektep-gımnazııasy, Shymkent qalasynda №90 DBAM mektep-gımnazııasy, Abaı oblysynda Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-gımnazııa ınternaty, Almaty oblysynda Abaı atyndaǵy Almaty oblystyq mamandandyrylǵan gımnazııa-ınternaty, Aqmola oblysy Kókshetaý qalasynda Abaı atyndaǵy (qazaq tilinde oqytylatyn) daryndy balalarǵa arnalǵan №3 oblystyq mamandandyrylǵan mektep-ınternaty, Atyraý oblysynda Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-gımnazııa-ınternaty, Batys Qazaqstan oblysynda daryndy balalarǵa arnalǵan Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-gımnazııa-ınternaty, Jambyl oblysynda Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn mektep-ınternaty, Ulytaý oblysy Jezqazǵan qalasynda Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-ınternaty, Qyzylorda qalasyna Abaı atyndaǵy úsh tilde oqytatyn daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan synyptary bar mektep, Soltústik Qazaqstan oblysynda Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan qazaq mektep-gımnazııasy jáne Pavlodar oblysynda Daryndy balalarǵa arnalǵan Abaı atyndaǵy gımnazııasy.
Iá, bári jap-jaqsy bastalǵan edi. Abaı mektebi jelisi de jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektepteri sııaqty nemese qazir Bilim-ınnovasııa lıseıleri dep atalatyn keshegi qazaq-túrik lıseıleri sııaqty jeke uıym bolyp, qazaq rýhanııatyna qanyqqan jandardy tárbıeleıtin bir irgeli bilim oshaǵyna aınalady degen úmit paıda bolǵan edi. Qýanyp edik, kómektesýge daıar edik, kómektese bastap edik.
Abaı mektepteri jelisiniń oqýshylary qazaq tilin jetik bilýmen qatar, ádebı sóılep, saýatty jazyp, sheshendik qyryn, aqyndyq, jýrnalıstik qyrlaryn da shyńdaýǵa tıis. Osyǵan oraı «Qazaq tili» páni 5-11-synyptarda aptasyna – 4 saǵat, «Qazaq ádebıeti» páni 5-9-synyptarda aptasyna – 5 saǵat, 10-11-synyptarda aptasyna – 6 saǵat, «Abaıtaný» páni 5-7- synyptar aralyǵynda aptasyna – 1 saǵat, 8-11-synyptar aralyǵynda aptasyna 2 saǵattan oqytylady. Oqýshylardyń gýmanıtarlyq, lıngvıstıkalyq bilimderin tolyqtyryp, tereńdete túsý maqsatynda tanymdyq-teorııalyq baǵyttaǵy («Sóz mádenıeti», «Mátin taldaý», «Medıasaýattylyq», «Jýrnalıstıka negizderi», «Ádebıettanýǵa kirispe», «Uly dala danalyǵy», «Kognıtıvti lıngvıstıka», «Akademııalyq jazylym», «Álem ádebıeti») tarıh jáne dıplomatııa baǵytyndaǵy («Mádenı mura» kýrsy, «Álemdik mádenıet», «Dıplomatııa negizderi»), shyǵarmashylyq baǵyttaǵy («Sheshendik sóz óneri», «Aıtys óneri», «Poezııa álemi», «Dombyra», «Debat», «Vokal», «Sándik qoldanbaly óner») beıindik pánder varıatıvtik komponenttegi tańdaý boıynsha júrgiziledi. Alaıda dál qazir osy istiń bastamashysy B.Saparbaev zeınetke ketisimen bul mektep qaraýsyz, qamqorshysyz qaldy. Oqý-aǵartý mınıstrligindegilerge mundaı mektepter jelisiniń keregi de joq sııaqty, beıqam.
Birinshiden, mine eki jyl boldy, bul mektep qazaq tili, ádebıet jáne abaıtaný pánderin oqýlyqsyz oqytyp keledi. Atalǵan negizgi pánderdiń bolsyn, tańdaý pánderdiń bolsyn birde-bireýiniń oqýlyqtary joq, eki jyl boıy tek baǵdarlamamen ǵana oqyp jatyr. Nazarbaev zııatkerlik mektepteri eki jyl turmaq eki kún oqýlyqsyz oqyp jatyr degendi elestete almaısyz, múmkin emes. Oqýlyqtary saı, baǵdarlamalary bútin, ǵımarattary zamanaýı. Myqtynyń arty dıirmen tartady. Bul mektepter jelisiniń mamandary ózderiniń máselesin bitirip qoıyp, qazir jalpy mektepterge aqyl aıtyp júr. Búgingi qoldanystaǵy jańartylǵan baǵdarlamanyń qamqorshysy, jetekshisi – osylar. О́zderiniń basty baǵyty jaratylystaný pánderin qoıyp, orta mekteptegi qazaq tili men ádebıettiń baǵdarlamasyn osylar túzgen. Respýblıka boıynsha qazaq tili men ádebıetiniń basynda turǵan A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynan, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Respýblıkalyq Til ortalyǵynan, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynan aqyl da suramaıdy. Tipti Y.Altynsarın atyndaǵy bilim akademııasynyń ústinen qaraıdy. Keshe ǵana qurylǵan, bilimi boıynsha artyqshylyqtary áli kórinbegen, dáleldenbegen, aınaldyrǵan 20 shaqty ǵana mektebi bar bul uıymǵa sonsha bılikti nege berip qoıǵanymyzdy kim túsindirip berer eken?
Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń negizgi mıssııasy – orta bilim berý salasyndaǵy ulttyq, halyqaralyq ozyq tájirıbeler men praktıkalyq baǵyttaǵy eleýli ǵylymı jetistikterdi kiriktirý arqyly Qazaqstannyń zııatkerlik áleýetin nyǵaıtýǵa úles qosý eken. Úles qosa bersin, qosyp kórsin óziniń mektepteri jelisi sheńberinde. Biraq olarǵa Qazaqstannyń barlyq orta mektepterine jappaı eksperıment jasaýǵa nege ruqsat bergen?
Keńes keziniń ózinde oqýlyqtar Máskeýden jazylyp, osynda kelip aýdarylatyn, tek qazaq tili men ádebıet pániniń oqýlyqtaryn ózimizdiń mamandar jazatyn edi. Búgin barlyǵyna Nazarbaev zııatkerlik mektebi qoja bolyp otyr. Solar biledi, solar sheshedi.
2006 jyly Abaı aty berilip, qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytady degeni bolmasa, osy ýaqytqa deıin mekteptegi baǵdarlama da, oqýlyqtar da jalpy mektepten aıyrmasy bolmady. 2016 jyly orta mektepke jappaı jańartylǵan baǵdarlama men oqýlyqtar kirgende bul mektep jalpy orta mektepke arnalǵan jańartylǵan baǵdarlamany sol qalpy qoldana bastady. Tipti, til ádebıetin tereńdetip oqydy degennen bergi 12 jyl mektep-ınternat jalpy orta mekteptiń qoǵamdyq gýmanıtarlyq baǵyttaǵy baǵdarlamasymen oqyp keldi. Sol kezde mektepke dırektor bolyp kelgen Roza Seksenovanyń basshylyǵymen bul olqylyq jóndelip, 2018 jyly Y.Altynsarın Ulttyq bilim akademııasymen birigip, 8-11-synyptarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıeti pánderinen jańartylǵan mazmundaǵy jáne tereńdetilgen úlgilik oqý baǵdarlamasy ázirlenip, bekitilip, 2018 jyly oqý úrdisine engizildi. Al 2019 jyly B.Saparbaevtyń pármenimen Abaı mektebi jelisi ashylǵan soń qazaq tili men ádebıetinen jáne abaıtanýdan tereńdetilgen avtonomdy baǵdarlama jasaý isine kiristik. Oǵan mektep dırektory Roza Erbozymqyzy kóp eńbek sińirdi, ózi muryndyq boldy. Ǵalymdardy, ádiskerlerdi jınady, baǵdarlamany jasatty, qorǵatty. Istiń bas-aıaǵynda ózi júrip, nátıjege jetkizdi. QR BǴM 2020 jylǵy 27 qarashadaǵy №496 buıryǵymen negizgi jáne jalpy orta bilim berý deńgeıiniń qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn gýmanıtarlyq baǵyttaǵy mamandandyrylǵan jelilik «Abaı mektepteriniń» 5-11-synyptaryna arnalǵan «Qazaq tili» páninen jańartylǵan mazmundaǵy tereńdetilgen úlgilik oqý baǵdarlamasy bekitildi. «Qazaq tili» páni baǵdarlamasynyń jumys tobynyń jetekshisi Abaı atyndaǵy Respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn orta mektep-ınternatynyń dırektory Roza Erbozymqyzy Seksenova ózi boldy. Avtorlary – osy maqalanyń ıesi fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Bıjomart Qapalbek, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tynyshtyq Ermekova, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıman Jańabekova, magıstrler Gúlnaz Zakırıaeva, Aıagúl Omarova, pán muǵalimderi Janat Abıtova, Dınara Orynbaeva, Dınash Ospan, Gúlbaný Mahambetova.
Ádebıet páni de, Abaıtaný páni de osy buıryqpen bekip, ondaǵy áriptesterimiz de dál osylaı toptasyp, olardyń da baǵdarlamalaryn dál osylaı tegin jasap shyqty, qazir qoldanyp keledi. Biraq eki jyl boldy oqýlyǵy áli joq. Oǵan mınıstrliktegilerdiń eshqaısysynyń basy aýyrmaıdy. Basty jumysy mekteptiń basshylaryn aýystyryp, úlken tarıhy bar, ózindik dástúri bar bilim ordasynyń, endi qurylǵan Abaı mektepter jelisiniń berekesin ketirip tur.
Qazaq tili pániniń bekitilgen baǵdarlamasynyń avtory bolǵandyqtan jaqynda mektep dırektorynyń mindetin atqarýshy Erjan Nurlanuly О́mirhanov degen jas jigitke «Mán-jaıdy bileıin, qashanǵy oqýlyqsyz oqısyzdar?» dep kirip shyqtym. Ol jigit: «Aǵylshyn tiliniń mamanymyn, bizde aǵylshyn tilin úıretýde mynadaı-mynadaı jańashyldyqtar bar, osy jańashyldyqty mektepke engizýim kerek» degen josparymen bólisti...
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kezinde abaıtanýshylarmen kezdesip, Abaı mektepteri týraly bylaı degen edi: «... Biz ana tilimiz ben tól ádebıetimizdiń qadir-qasıetin balalarǵa mektep jasynan bastap sińirýimiz kerek. Bul baǵytta biryńǵaı ustanym qajet. Osyǵan oraı Almatydaǵy Abaı atyndaǵy mektep-ınternattyń múmkindikterin tolyq paıdalanǵan jón. Qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn bul mekteptiń oqý úderisi basqa mektepterge úlgi bolady dep oılaımyn. Ony zamanaýı talapqa saı jan-jaqty jetildirip, «Abaı mektebi» dep atalatyn eń úzdik bilim ordasyna aınaldyrý qajet».
Memleket basshysynyń osy aıtqany oryndalyp jatyr ma? Abaı mektebi jelisi quryldy, endi ony ári qaraı damytý kerek emes pe? Istiń jónin biletinder men kóp til biletinder bir kategorııa dep sanaıtyn qasań túsinik teristelý kerek qoı. Bul mektep qazaqtyń rýhanııatyna qandaı tulǵalar bergenin joǵaryda aıttyq. Endi bul bilim ordasyn shyn máninde mektepter jelisine aınaldyryp, baǵdarlamasyn kúsheıtip, oqýlyqtaryn shyǵaryp, bilim júıesinde básekege qabiletti ujymǵa aınaldyrýǵa kúsh salý kerek. Al mınıstrliktegiler ony aǵylshyn tilin tereńdetip oqytatyn mektepke aınaldyrmaq pa? Túsinbeı otyrmyz...
Bıjomart QAPALBEK,
tilshi-ǵalym
