Alaǵaı da bulaǵaı zaman edi. «Turymtaı tusyna, balapan basyna» degen sıpattama sol dáýirge týra keletin shyǵar. Sebebi, Qazaq eli Táýelsizdiginiń tizginin endi qolyna alǵan. «Azattyq berip Jasaǵan, Tas buǵaýdan bosaǵan» kez-tin. Jappaı jumyssyzdyq jaılap, dúken sóreleri qańyrap, aqsha qunsyzdanyp, qara qazan, sary balany asyraý qıyndap turǵan shaq qoı ol. Tipti, Qazaqstannyń óz aldyna jeke-dara memleket bolyp ketetinine senimsizdikpen qaraǵandardyń qarasynyń az bolmaǵanyn qazir bilip jatyrmyz. О́zgeni qoıyp, óz balań Qazaqstannyń qaz-qaz basqan qadamyna kúdikpen qarasa, ne dersiń?! Qyp-qyzyl partııalyq bıletin kúresinge tastamaı, talaıǵa deıin sandyqtyń túbinde saqtaǵan adamdar da bolǵan desedi. Osynyń ózi keı adamdardyń qandaı kózqarasta bolǵanyn kórsetpeı me? Al sol kezde Qazaqstanǵa álemniń ár túkpirinen ınvestorlar kelip jatty. О́z ishińde óz kúshińe senbeıtinder bolǵanda, syrttan bireýdiń kelip saǵan aqsha salǵany tańǵalatyndaı qubylys qoı. Onyń bári, endi, Elbasynyń jer-jahandy sharlap júrip ınvestor shaqyryp, bizdiń jurtta zor bolashaq baryna olardy sendirgeniniń arqasy ekeni adamnan jasyrǵanmen, Alladan jasyra almaıtyny aqıqat.
...1993 jyl edi. Jaz kezi bolatyn. Bizdiń ákeı úlken shańyraqtan áli enshisin alyp shyqpaǵan. Bir qoranyń ishinde salynǵan úsh úıdiń shetkisinde turatynbyz. Úsh bólmeniń kireberisin asúı retinde paıdalanyp, ortańǵysyna qonaq jaılap, túkpirgi tusyn jatyn bólme retinde paıdalanar edik. Sondaı shýaqty sátterdiń birinde abyr-sabyrǵa tústik te qaldyq. Ortańǵy bólmeniń eki shetine úlken eki bórene qoıyldy. Qosymsha taqtaılar tastaldy. О́rmekshiniń órimindeı qylyp oǵan túrli jip baılandy. Jún ákelindi. Jip esildi. Olar túrli túske boıaldy. Qyz-qyrqyny bar bes-alty adam álgi tartylǵan jiptiń qos tusyna túsip alyp, qoldaryndaǵy basy taraq sııaqtanǵan aǵashpen toqpaqtap soǵyp, artyq jipti qaıshymen, ıa bolmasa pyshaqpen qyrqyp birdeńe jasaı bastady. Úlkenderden ne istep jatqanyn suraý qıyn. Saǵan qaraıtyn murshalary joq. Jaqyndap ketseń, jumsap jiberedi. «Ana aǵashty túzeı qoı, sý ákele sal, qazannyń astyna otyn tasta, samaýrynǵa sý quıyp, shaı qaınat, jiptiń bir basyn ustap otyr» degen syqyldy tapsyrmalary taýsylmaıdy.
Kúnmen talasa bastalatyn jumystary túnniń bir ýaǵyna deıin jalǵasady. Bári kóńildi. Arasynda án aıtady. Keıde kórshi-kólemdi sóz qylyp jatady. Áıteýir, aýyzdary men qoldary qatar jumys isteıtin. Birer aptadan keıin jasap jatqan jumystarynyń sulbasy aıqyndalǵandaı. Qyp-qyzyl jip kilem bolyp toqylyp jatyr edi. Eki shetine qazaqtyń túrli oıý-órnekteri tústi. Buryn úıdegiler kıiz basatyn. Onyń jumysy ońaı tárizdi kóringen. Úlken bir jaımanyń ústine júndi keńinen jaıyp tastaıtyn. Betine órnekterin salatyn. Sosyn ystyq sýdy quıyp, álgini orap, ári-beri ıleıtin. Soqtaldaı jigitter qolmen ıterip, aıaqpen tepkilep, arqanmen tartyp áýre-sarsańǵa túsetin. Qyzyq kórgen biz sekildi balany jaqtyrmaıtyn edi. Jelke tustan shapalaqpen tartyp jiberip alaıyp bir qaraǵanda, ana jerde qur sandalyp júrgenińe óziń birtúrli uıalatynsyń. Aqyr sońy álgi jaımany ashqan kezde kıiz de daıyn bolatyn. Ony keptirip, qalǵan kem-ketigin rettep, bir aptadan keıin astyńa tósep, ájeńniń etegine oralyp jatatynsyń.
Kilem toqyǵan degenińizdiń sharýasy shash-etekten eken. Úıdiń ishi ybyrsyp ketkeni bylaı tursyn, kilemshilerdiń qalaı qatelesip, shatasyp ketpeıtinine tań bolasyń. Sebebi, eki sheti bip-birdeı. Aıyrmasy joq. Sodan kúnder óte berdi. Qyz-qyrqynnyń jumysy toqtamady. Bir aıdan keıin qyzyl kilemniń joǵary jaǵyna áripter túse bastady. Al ókpe tusyna daq sııaqty birdeńeler paıda boldy. «Bul ne»-lep qoımaımyz. Jumystan sharshap otyrsa da, ishteı zerigetin kilemshiler ne ekenin aıtpaıdy. Sheshemizge saýal tastaımyz. Kilemshilerdiń basshysy ǵoı endi. «Kóresiń», deıdi de qoıady. Kilemniń sol jaǵynan «V» degen árip tústi. Oń jaǵyndaǵysynda «S» árpi anyq kórinip tur. Partızandar sekildi ishterine búkkenin aıtpaıtyndaryn qaıtersiń? Suraı-suraı biz de jalyqqanbyz. Áıteýir ákemiz kilem toqyp jatqan áıelderdiń jumysyn únemi baqylap júredi. Ánsheıinde úı sharýasyna aralaspaıtyn. Biraq bu joly bazardan kerek-jaraq ákeledi. Tipti, azyq-túlikke deıin ózi tasıtyndy shyǵardy. Qaıbir jetisken azyq-túlik deısiz, barlyǵy qat zaman ǵoı. Toqylyp jatqan kilemniń kem-ketigin birden baıqap, unamaǵan jerin sóktirip, qaıta jasatyp otyrady. Shaldyń balasy bolyp «aǵa» degenimizben, ákemiz ekenin ishteı anyq sezetinbiz. Sondyqtan oǵan da artyq suraq qoıa almaısyń. Degenmen, ol kisiniń dál osylaı báıek bolǵanyn birinshi ret kórip otyrmyz. Bala oıymyz onyń nelikten bulaı ekenine báribir jetpeıdi.
Artyǵy joq, kemi joq, qyzyl kilem týra eki aıda toqylyp bitti. О́kpe tusyndaǵy daq dep júrgenimiz japyraq eken. Qyp-qyzyl kilemniń betine appaq bolyp japyraqtyń beınesi túsipti. Al joǵarydaǵy sózdiń sheshýi tolyq tabyldy. Basyn quraı almaı júrgenimiz «Verner Vensel myrzaǵa – 60 jas» degen sóılem eken. Endi «Verner Vensel» degen kim? Qazaq emes ekeni aıqyn. Orysqa da uqsamaıdy. Sóıtsek, kanadalyq azamat bolyp shyqty. «Harıkkeın» degen kanadalyq kompanııa bar eken. Osy mekeme Qazaqstanǵa, onyń ishinde Qyzylorda oblysyna jumys isteýge kelipti. Naqty aıtsaq, «Qumkól» munaı kenishin ıgerip jatyr eken. Sóıtip, «Harıkkeın Qumkól Munaı» deıtin kásiporyn qara altynnyń óndirisimen aınalysypty. Myna Verner sol kásiporynnyń bastyǵy kórinedi. Sheteldik ınvestor 60 jasqa tolyp jatqanǵa uqsaıdy. Osyǵan oraı, bizdiń qazaqtar kanadalyq áriptesine qazaqy kilem syılamaq bolypty. Ol Qyzylordadan áldeqaıda alys jatqan Shıeli aýdanynyń Eńbekshi aýylyndaǵy meniń ákeme tapsyrylypty. Qyzyl kilemniń eki sheti qazaqy oıý-órnekpen áspettelip, tóbesine mereıtoı ıesiniń aty-jóni jazylyp, ortasyna Kanadanyń týynda bederlengen úıeńki japyraǵy salynýynyń syry osy eken.
Keıin eseıip, at jalyn tartyp mingen shaqta baıaǵy ákemizden suraı almaı ketken dúnıeniń mánine boılaý úshin qaıta oralamyz ǵoı. Onyń da esh qupııalylyǵy joq bolyp shyqty. Bizdiń ákeı zamannyń keń shaǵynda kýrortqa kóp baratyn. Sondaı bir demalys «Saryaǵash» sanatorııinde ótipti. Osy kezde Robert Berdiǵojın degen azamatpen tanysady. Al Berdiǵojın jańaǵy Qazaqstan men Kanadanyń eki jaqtap ashqan «Harıkkeın Qumkól Munaı» kompanııasynda basshylyq qyzmettiń birinde bolady. Kilem toqý kerek bolǵanda sanatorııdegi tanysy esine túsip, buıymtaı aıtqan.
Aıtpaqshy, kilem daıyn bolǵan kezde ákeı úıde joq bolatyn. Bizdiń aýylǵa turqy bólek mashına keldi. Esik pen tórdeı. Aǵam aıdaıtyn «ÝAZ» avtóligine uqsaǵanymen, odan áldeqaıda kelbetti, tartymdy. Esiginde aǵylshynsha «Jeep» degen jazýy bar. Biz búginde ekiniń biri taqymdaıtyn djıpti eń alǵash sol kezde kórgen edik. Ádemi kıingen, ózin óte sabyrly ustaıtyn kisi júrgizýshisine qyzyl kilemdi kólikke salýdy tapsyrdy. Solaısha, bizdiń anamyz bastaǵan qyz-qyrqynǵa eki aı jumys bolǵan kilemdi alyp ketti. Ákem kelip, kilemniń joqtyǵyn kórgende sheshemizdiń biraz qapa bolǵany este. Sóıtsek, kilemniń aqysy tólenbegen eken. Biraq munaı kompanııasynyń basshylyǵy adal adamdar ǵoı. Kilemniń aqysyn tolyq ótepti keıinnen. Degenmen, áli kúnge deıin qyzyl kilemniń qanshaǵa baǵalanǵanyn bilmeımiz. Ákemizden surasaq, kúledi de qoıady. Biraq kilemshiler úıden kúlimdep shyqqan. Al bizdiń so jyly jyrtyq kıimimiz bútindelip, qantpen shaı iship, jyrǵap qalǵanymyz jadymyzda.
Osy kúni qarap otyrsaq, bizdiń ákeı ıntegrasııalyq qubylystyń bel ortasynda júrmese de, mańynda bolypty. Sheteldik ınvestorlardyń qandaı ekenin, jumys tásilin, aqy tóleý amaldaryn kózimen kóripti. Áldebireýler sekildi syrttan kelgen adamdy tyńshy ne jansyz dep emes, áriptes retinde qabyldap, olarmen birlesip sharýa atqarýǵa bolatynyna kóz jetkizipti. Osy bir kishkentaı mysaldyń ózinen qazaq halqynyń ózge jurttarmen qoıan-qoltyq aralasyp, til tabysyp jumys isteı alatynyn kóretin sekildimiz.
Umytyp barady ekenbiz. Qyzylordaǵa jumysqa kelgennen keıin baıaǵyda aty ózimizge tańsyq bolyp estilgen Vensel týraly, oǵan qazaqtar syılaǵan qyzyl kilem jaıynda surastyryp júrdik. Sóıtsek, bizdiń aýyldyń áıelderi toqyǵan qyzyl kilem Verner Venseldiń Kanadadaǵy úıinde ilýli tur eken. Kýágerler osylaı deıdi.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
QYZYLORDA.
