Ásem ánniń keń muhıtyn shaıqaǵan

asqaq úndi Ǵarekeń tabıǵaty dara daryn edi Aty ańyzǵa aınalǵan uly babamyz Qorqyt dúnıege kele sala tura júgiripti desedi, sol kúni jer-dúnıeniń astań-kesteńi shyǵyp, daýyl turyp, tabıǵattyń alapat tynysy aınalany ekinshi ret ǵajap áserge bólegen degen ańyz áńgime saqtalǵan. Kómeıinen án nóseri tógilip turatyn Ǵarekeńdi alǵash kórgenimde kóńilime ol da sondaı qazaqtyń ónerine bitken biregeı tulǵasy bolyp ornyqty. Jadyma alystap qalǵan ańsarly kezeńniń aqjelken armany men asqaraly muraty qaıta oralyp, ustaz aldynda taǵy da bir rııasyz taǵzym etýdi maqsat etýden osy oılar qalamyma ushqyn berdi. Sonaý 1973 jyldyń jazynda, Amantaı aǵamnyń aıtýymen sol kezdegi elimizdiń astanasy Almatyǵa «Qazaqkonsert» birlestigi janyndaǵy Respýblıkalyq estrada jáne sırk óneri stýdııasyna, dombyra mamandyǵy boıynsha professor Qubysh Áshimuly Muhıtovtyń klasyna kelip tústim. Qubysh, Júsipbek, Ǵarıfolla, Sapar­ǵalı, Gúljahan syndy aǵa-apalary­myzdyń qymbat ta asyl beınelerin kórip, olardan tálim-tárbıe aldym deýdiń ózi adamǵa shyn baqyt. О́mir men ónerge qatar baýlyǵan Ǵarekeńniń ákelik, al Rabıǵa sheshemizdiń analyq meıirimin, shapaǵatyn kórgen bizderge búgin qalaı maqtanyp, marqaısaq ta jarasady-aq. Alashtan án ozdyrǵan, án bastaýy sonaý Muhıttan taralatyn Ǵarekeńdeı arystyń ǵumyr órnegi qaı jaǵynan tarqatyp aıtsaq ta, keıingi óriske rýhanı azyq bolary haq. Ásirese, atasynyń muralaryn muqııat jınap, jaryqqa shyǵaryp (sońǵysy «Ánimen elin terbetken» dep atalady) júrgen Ǵarekeńniń nemeresi, ónertaný ǵylymdarynyń doktory Merýert Sanatqyzy Qurmanǵalıeva qaryndasymyzdyń eńbegi aıryqsha atap aıtarlyqtaı. Nemerelerin emirene súıip otyryp atasynyń: «Osy sary balam ozady», dep Sanjarǵa, odan soń Ońǵarsynǵa senim artyp, erkeletken kezderin talaı ret kóz kórgen bolatyn. Ánshi aǵamyzdyń: «Toǵyz jasymnan bastap, Shaıqy, Shyńtasqa atqosshy bolyp, búkil Úsh qııan, Jaıyqtyń sol jaq jaǵalaýy: Qaratóbe, Jympıty, Shyń­ǵyr­­laý, Elek, Taıpaq, Aqjaıyq, Oral óńi­ri, Orynbor, Tuztóbe, Aqtóbe, Oıyl, Qıyl, Jem, Saǵyz, Atyraý, Mańǵystaý ólke­­­­lerinde «ánshi bala» atandym, degeni esimde. «Qazaqta ekiniń biri ánshi» degen sóz bar. Al endi osy atqa shyn máninde laıyq kimder bar degen suraq týa qalǵan jaǵdaıda, dástúrli kásibı án óneri qanatynyń biri Júsekeń de, ekinshisi Ǵarekeń deýge tolyq negiz bar. Bul ekeýi óner jolynda qos qarlyǵash sııaqty, ómirde de ónerdiń qos órimi birinsiz-biri ómir súre almaǵan jandar edi. Stýdent kezimizde Baızaqov kóshesinde ornalasqan jataqhanadan (289-úı) Krasın 78-degi oqý korpýsyna ustazdarymyzdan birer saǵat buryn keletinbiz. Esik aldyna shyǵyp, Júsekeń, Ǵarekeń, Qubysh, Habıdolla aǵalardyń aldynan kútip turar edik. Olardyń ishinde, meniń kýrstas zamandastarym, búginde elimizge belgili óner sheberleri Ǵalym, Tursynǵazy, Myrzahmet, Qasen, (Temirqan), Tólegen, Sátmaǵambet, Ábjan, Kahar, Kemal, Mamaı, Álimjan, t.b. bar. Eń birinshi bolyp aldymen shıraq basyp, qýaqylana kúlip Ǵarekeń keledi. Ýaqyt – tańǵy 8-30 saǵat. Balalarmen amandasýy da ózgeshe, qyzyq-tyn. Shaǵyn «spektakl» tamashalaǵandaı bolamyz. Aǵamyzdyń hal-jaǵdaıyn suraǵanda, Ǵarekeń: «Loqtyr tym qatty júrmeńiz, júregińiz qaǵady, deıdi, al biraq aıaǵy túskir ony tyńdaı ma?», – dep kúldiretin. Endi birde aıtatyn: «ne znaıý», «ne meshaıte», tipti «poshel k shortý», degen qaljyńdaryn qalaı umytarsyń! Rasynda da bilmeıtin adam alǵashynda mundaı sózin túsinińkiremeı, abdyrap qalatyn edi. Artynan kóp uzamaı mańǵaz basyp, ıyǵyna ashyq sur beshpetin ile salǵan Júsekeń keletin. Ǵarekeń burylystaǵy 17-shi kabınetke, al Júsekeń qarama-qarsy 19-shy klasqa betteıdi. Sabaqtyń úzilisinde juptary jazylmaıdy. Osy bir jarasymdy baılanys olardyń jan dúnıesiniń jaqyndyǵyn, egizdigin aıqyn dálelder edi. 1979 jyldyń kúzi. Almatynyń jaıma­shýaq jyly kúnderiniń biri. Sabaqtyń bastalǵan kezi. Ol kezde Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııanyń II-kýrs stýdentimin. Bir kúni Ǵarekeń menimen bir aıǵa 70-jyldyq mereıtoıymdy ótkizýge Oral óńirine barasyń degeni. Sóıtip, meni sabaqtan surap alý úshin ózimen ertip konservatorııa rektory, professor Ǵazıza Jubanovanyń qabyldaýyna kirdi. Ánshi aǵamyzdyń ústinde aq kostıým. Kirip kelip, óziniń áıgili «zdrastesinen» keıin sharýasyn aıtty. Rektor ruqsatyn berip, júretin bolyp shyqtyq. Qazir oılap qarasam Almatydaǵy dombyrashylardyń ishinen tańdaýdyń maǵan túsýi meni qatty jigerlendirdi. Sol senimdi aqtaýǵa tyrystym. Áıtpese sol ýaqytta «sen tur, men ataıyn» deıtin aǵa-apalarymyz az bolmaǵan shyǵar. Ne kerek, gastrolge №8 Almaty-Moskva júırik poezymen attanyp kettik. Bir sátte poezd Elek stansasynan ótip, men týǵan aýyldyń ortalyǵy Shyńǵyrlaýǵa, Elek ózeninen óterdegi kópirge jaqyndaı berdi. Bala kezimnen ózime etene tanys jerlerdi súısine tamashalap turmyn. Kenet, Ǵarekeń: «Áı bala!» – dedi. Selt ete qaldym. «Týǵan jerińdi saǵyndyń ba?» dedi. «Iá» dedim. О́zime ǵana málim bir syrdy abaısyzda aǵanyń sezip qoıǵanyna ishteı qysylyp, betim ottaı órtendi. «Týǵan jerge kelgen adamnyń bári osylaı sen sııaqty kúı keshedi. Qysylma oǵan eshqashan», dep, álgindegi áńgimeni aǵalyq aqylymen jalǵastyryp jatyr. Sóıtse, Oral, Orynbor, Tuztóbe, Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý, Almaty baǵyty óziniń de ersili-qarsyly talaı ótken ómir joldary eken-aý! Tap sol shaqta ol da osy qasıetti atamekendi kórip, jas sábıdeı qııalmen talaı ret terbetile án salǵan bolar dep oılaımyn. Onyń ústine konserttik saparyn bastaǵaly otyrǵan, óziniń eli Oral oblysynyń shekarasy da, osy Elek ózeninen óter kópirden bastaý alatyn edi. Aǵamyzdyń elge shyǵardaǵy konserttik sapary eki túrli baǵytta bolatyn. Birinshi maqsat – Shyńǵyrlaýdan túsip, birer konsert uıymdastyrý, onyń ishinde meniń aýylym – «Almaz» keńsharynda bir konsert qoıý. О́ıtkeni, bul eldi meken Qaratóbe, Jympıty aýdandarymen shekaralas jatyr. Ákemizdiń Qaratal jaılaýy Qaldyǵaıty ózeniniń bergi beti bolsa, arǵy betinde, qol sozymdaı jerde Qaratóbe aýdanynyń Egindikól eldi mekeni kórinip tur. Balalyq shaq ótken ystyq jerler... Ǵarıfolla aǵamyzdyń 60-jyldyǵynda da (1969 j.) osy baǵytpen júrip, sol saparynda ol belgili ánshi, aýyldas apamyz Qalampyr Rahımovany ózimen birge ónerge baýlýǵa Almatyǵa alyp ketken bolatyn. Ekinshisi – poezd Shyńǵyrlaýdan ótip, Oraldan bir túsip, keıin Qaratóbe, Jympıty aýdandary baǵyty edi. Osy joly, ekinshi baǵytpen júrip otyryp, Oral qalasyna jettik. Ýaqyt tús mezgili bolsa kerek. Obkomnyń hatshylary qarsy alyp, «Shaǵan» rezıdensııasynda qonaǵasy berilip, Qaratóbe aýdanyna júrip te kettik. Kisi basyna bólingen «jıgýlı» – ol kezde eń júırik, eń úzdik degen kategorııaly kólik. Ǵarekeńniń astynda – obkomnyń I-shi hatshysynyń qara «Volgasy». Sonymen 9 kisige – toǵyz mashına, eki «Jıgýlıde» kıimder men aspaptar. Aýdan, aýyl basshylary, aǵaıyndar quraq ushyp zyr júgirip júr. Konserttik baǵdarlama kartasy boıynsha Qaratóbe, Jympıty, Aqjaıyq, Taıpaq, Atyraý oblysynyń Inder aýdanymen shekaralas eldi mekender qamtylǵan bolatyn. Ánshi bastaǵan top Qaratóbege keldi degendi estip, Oıyl aýdanynyń hatshysy jetip keldi. Týra osy betimen alyp kete qoımaq. Buǵan sebep joq emes. О́ıtkeni, Ǵarekeńniń jastyq shaǵy ótken jer jáne de ónerine yqylastanyp úki taqqan jurt. Ánshige degen yntasy men yntyǵynyń syry osynda jatsa kerek. Al qazir ómir múlde basqa. Ánshini artynan izdep baratyn ákim bar degenge óz basym onsha senińkiremeımin. О́tirik sóılep, Qudaıdyń kúnásyna batpaı-aq qoıalyq, bar shyǵar, biraq óte sırek. Halqymyzdyń qaı zamanda da án men kúıdi tyńdaý mádenıeti men talǵamy óte joǵary deńgeıde bolǵany barshamyzǵa aıan. Onymen sanaspaýǵa bolmaıdy. Búginde halyq aldyna shyǵyp, abyroıǵa kenelgen jastarymyz da jetkilikti. Alaıda, ókinishke qaraı, muny tabys tabýdyń quraly men kózi dep qarap, teris pikir qalyptastyryp júrgender de kezdesedi. Sol kezdiń ózinde, Ǵarekeń, ondaılar týraly: «Qur aıqaımen aqsha tapqan «shıki» ánshiler kóbeıip barady-aý!» dep qynjyla kúrsingeni áli esimnen ketpeıdi. Alaıda, keıingi tolqyn Sáýle, Aıgúl, Qaırat, t.b. salǵan ánderdi tyńdap, Ǵarekeńniń án mura­sy jalǵasyp jatqanyna shúkirshilik etesiń. Toı ánshiniń eli Oralda bir aı, Atyraý óńirinde taǵy sonshama úlken sán-saltanatpen, 30 kún oıyn, 40 kún toıy degendeı ásermen ótti desek esh artyq emes. Mundaıdy kórmegen bizge, shynynda da solaı áser qaldyrdy. Ánshiniń árbir konserti jurttyń aǵyl-tegil qoshametimen ótti. Uzaǵyn-qysqasyn qosqanda, aǵamyz bir konserttiń ózinde 17-18 án shyrqaıtyn. Ǵarıfolla aǵamyzdyń repertýary qandaı san alýan edi. Qaratóbe aýdanynda ótken mereıtoı­dyń jóni bólek. Ol kezde aýdanda sharýashylyqtar onnan kem bolmaıtyn, ár sharýashylyqta eki-úsh bólimshe. Jergilikti halyqtyń shuǵyldanatyn negizgi kásibi – mal ósirý men egin egý. Mal jaılanyp, sharýa jaılanǵansha ýaqyt birazǵa taıap qalady. Konsert, odan keıin toı ıesine arnalyp jaıylǵan dastarqan, sodan soń jerlesteri: «Al, Ǵareke! Endi ándi jatyp aıtatyn jerge baramyz» – dep qaljyńdap, úıdi-úıdi aralap ketý bastalady. Bul jıyn-rásim tań bozarǵansha sozylatyn. Aýyldyń úlken-kishisi syımaı ketken úıde aıaq-qolyńdy sozyp otyrý múmkin emes. Tyńdaýshy yńǵaıyn jasaýǵa kóshedi. Tórt jaǵyna tórt kópshik qoıyp tyńdap otyrǵan adamdy kórdim. Al báriniń nazaryndaǵy aǵamyz ne ońǵa, ne solǵa qısaımastan, bastapqy túrinen ózgermeı, maldasyn quryp otyrǵan qalpynda án shyrqaıtyn myqtylyǵyna tańǵalatynbyz. Ara-arasynda birer saǵat qana múlgip alamyz. Sonyń ózinde Ǵarekeń elden buryn birinshi turyp, bizdiń janymyzǵa keledi. Keremet sózderi uıqymyzdy shaıdaı ashyp jiberedi. Almatyǵa keýdeme áserim syımaı oraldym. Biraz tynyqqannan keıin Atyraýǵa júretin boldyq. Aǵamyzdyń ústinde aq plash, ashyq tústi shlıapa. Kúzdiń qara sýyǵy. Jerge sý tıse kók taıǵaq bolyp shyǵa keletin kez edi. Meni sabaqtan surap alýǵa taǵy da rektordyń aldyna bardyq. Ǵ.Jubanova: «Ǵareke-aý! Bul bala keshe ǵana kelgen joq pa? Sabaqtary da bar edi» – deýi muń eken, Ǵarekeń short ketti. «Onda men de barmaımyn. 70-jyldyǵym atalmaı-aq qoısyn» – dep esikke qaraı bettedi. Rektor apamyz: «Ǵareke, ǵafý etińiz! Birer jetige bara qoısyn, sosyn poezǵa keri qaraı mingizip jiberersiz» – dedi. Aǵamyz kilt toqtaı qalyp: «Ar jaǵyn ózim qosam» – dep shyǵyp ketti. Yńǵaısyz jaǵdaıǵa eriksiz kýá bolyp qalǵan men, «keshirińiz», dep, ilbip sońynan shyqtym. Atyraýdyń Teńiz aýdanyn túgeldeı araladyq. Osynyń aldynda Ǵarekeń: «Áı, bala! Bul jaqtyń halqy ónerdi erekshe qabyldaıdy» degen-di. Ony konsert bastalǵannan-aq sezdik. Ásirese, ánshi shyǵar-shyqpastan-aq, olardyń qyzýqandylyǵy baıqala bastady. Mundaı qoshemetti tek halyqaralyq dárejedegi dodalarda kórgenbiz. Qıqýlaǵan jankúıerler sııaqty. Kórermenderdiń ishinde, jasy ánshimen qaraılas zamandastary kezigedi. Olar ánge búkil bolmysymen enip ketken. Tyńdaı kele qyzbalanyp: «Áı! Ǵarıpola! Kózińdi aqıtyńqyra! Aqıtyńqyra Ǵarıpola! » – dep jan-jaqtan jamyrap qoıa beredi. Qyza-qyza kele kók, qyzyldy-jasyldy barqytpen, púlishpen kómkergen dóńgelek bórikterin bastarynan julyp alyp, bar pármenimen edenge bir uryp, shańyn burq etkizetin. Ánniń aıaǵy biter-bitpes, báıgege qosqan arǵymaǵyna dem bergendeı gýildegen halyqtyń aıqaı-shýy «ovasııaǵa» ulasatyn. Kelesi án jarııalar aldynda ǵana tyńdaýshy tulpary báıgeden kelgen jandaı kóńilderi tolyp, tynyshtyq ornaıdy. Án aıaqtalýǵa jaqyndaǵanda zaldyń ishi taǵy da dúr silkinedi. Teńiz aýdanynan keıin, jol Jyloı aýdanyna oıysyp, Qaratoń, Maıkómgen, Qulsary eldi mekenderin túgeldeı araladyq. Qulsaryda jas shamasy Ǵare­keńnen úlkendeý eskishe oqyǵany bar bir she­jireshi qartty kezdestirdik (aty-jónin umytyppyn). Álgi kisi bizben erip júrgen ánshiler: óskemendik Qabyken, qaraǵandylyq Qanat aǵalarymyzdyń aty-jónderin surastyra kele: «Sender myna atadan taraısyńdar», dep taratyp berdi. Ánshige qurmet Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda jalǵasyn tapty. Konserttik toptyń quramyna elimizge belgili óner qaıratkerlerimen qatar, stýdentter de kirdi. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń halyq ártisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıev bastap, KSRO halyq ártisi Shabal Beısekova, Qanat Qulymjanov, Qabiken Kamalıev, bıshiler – Roza Dáýletııarova, syrnaıshy Aleksandr Kapkanov, Ǵarekeńniń shákirti Bıbiajar Mahambetovamen jáne t.b. barlyǵy 9 kisi boldyq. Kúnde teatrda repetısııa. Osy konsertte Jantóreniń «Shal­qymasyn» oryndadym. Sahnadan shy­ǵyp bara jatqanymda basty «bapker» Ǵarekeńmen túıisip qala jazdadym. Sóıt­sem ustaz aǵa men úshin janyn shúbe­­rekke túıipti. «Myna bala qalaı oryn­dar eken?» –dep ishteı qobaljyǵan ol kúı aıaqtalǵansha shymyldyqqa oranyp, jasyrynyp turypty. Qaýiptenetin sebebi de joq emes-tin. Mundaı konsertte ánshi, dombyrashy ataýlynyń bári tyńdaýshy ári synshy retinde qatysary haq. Onyń ústine stýdent degen atymyz bar. Abyroı bolǵanda oryndaýym táýir shyqsa kerek, ustaz aǵalarym tarapynan «jaqsy» degen baǵadan basqa sóz estigen joqpyn. Ánshiniń nemeresi Merýert Sanatqyzy shyǵarǵan «Ánmen elin terbetken» atty eńbegin paraqtap otyrǵanda, Ǵarıfolla tek ánshi emes, Jaıyqtyń sol jaq jaǵalaýyndaǵy sonaý Abyl, Káýen, Sáýlebaı, Muhıttardan bastaý alatyn kúı ónerinde dáripteýshi bolǵanyn oqyp, qýanyp otyrmyn. Konservatorııa qabyrǵasyndaǵy oqyp júrgen jyldardan beri jaqsy bilemin degenmen, aǵamyzdyń kúıdi de keremet oryndaǵanyn endi ǵana estip otyrmyn. Átteń, osy kúılerdi sol kezde nege jazyp qaldyrmady eken degen ókinishti oı da joq emes. Ánshilerdiń ishinde ózderiniń ánderin súıemeldeýde Ǵarekeń men Júsekeńe teń keler eshkimniń joqtyǵynyń syry osynda jatsa kerek. 1934 jyly respýblıkalyq birinshi sletke Muhıttyń nemeresi Luqpan Muhı­tov ánshi bolyp qatyssa kerek. Keıin, ol ándi túbegeıli tastap, kúıge aýysyp ketken. Ulekeńniń nemere jıen-inisi professor Qubysh Áshimuly Muhıtovtyń aıtýynsha, Ulekeńniń ózi: «Ǵarekeń turǵan­da meniń án aıtqanym uıat bolar», – degen kórinedi. Al Ulekeń bolsa halyq oryndaýshylarynyń ishinde tartqan kúıle­riniń, Ahań aıtqandaı, «azdy-kópti, ne alyp, ne qosýdy» bilmeıtin, taza, túp­nusqasyn saqtap tartatyn sanaýly dom­byrashynyń biri bolǵany tarıhtan belgili. Aǵa mereıtoıynyń joǵary dárejede ótýine adal jar, aıaýly ana Rábıǵa sheshemizdiń sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Olaı bolatyn sebebi, sheshemiz aýyryp qalǵanyna qaramastan toıdy oıdaǵydaı atqardy. Dúbir aıaqtalǵan soń onyń saýlyǵy syr bere bastady. О́ziniń aıtýynsha, janyna 1973 jyly Ǵıbrat degen balasynyń qaıtys bolýy qara tastaı qatty batypty. Bir qoly talyp, jansyzdanyp, basy aýyra beretin bolǵan. Stýdent kezim. Sabaq arasynda úıine baramyn. Qolymnan kelgenshe kómekteskim keledi. Kóńilin aýlap, áńgimelesemiz. О́kinishke qaraı, sum ajal sheshemizdi aramyzdan alyp ketti. Ol kisiniń otbasynyń asyl dińgegi bolǵany sonda baryp bir-aq sezildi. Jarǵa degen mundaı kirshiksiz sezim men qurmettiń bizde qalyptasqan tamasha ónege mektebi bar. Qazaq áıelderi tabıǵatyna tán bekzattyq bolmys bizdiń Rábıǵa sheshemizdiń boıynan da menmundalap turatyn. Aǵamyzdy alaqanyna salǵan aıaýly beıneni umytý múmkin emes. Jumysqa Ǵarekeń tap-tuınaqtaı bolyp keletin. Erekshe kútim jasalǵan adam ekeni kórinetin. Jumysta ánshiniń áriptes zamandas serigi Júsekeń ómirden ótip, kóńili bir qulazysa, úıde ómirlik serigi dúnıeden ozyp, ánshiniń densaýlyǵy syr bere bastady. Ǵarekeń 19-shy klasqa: «Zdraste», dep kirip keledi. Jumys ústindegi shákirtteri Jánibek, Qaırattar oryndarynan atyp turady. «Assalaýmaǵaleıkúm», dep qoldaryn sozady. Ǵarekeń biraq Júsekeńniń ornyn nusqap turyp: «Men senderge emes, ana kisige sálem berýge keldim» deıtin. Talaı tarıhty basynan ótkizgen, súrlengen tanys jol – Vınogradov 62, Kırov kóshesi, Krasın 78, Kalının kóshesi, teatr, stýdııa... Úıde de kóńildiń qoshy joq. Obaly ne kerek, balalary ákeleriniń janyn uǵýǵa baryn salyp-aq baǵady. Ara-tura aǵamyzdyń hal-jaǵdaıyn surap biz de baryp turatynbyz. Ol kóbine jyly odeıalǵa oranyp, kolıaskide otyratyn. Júregimniń túbinde bir túrli sezim tamyry bulqynady. Sahna dúldúline degen saǵynyshtyń bul tek bastalýy ǵana eken-aý. Estelik áńgimelerdi qyzyqtyryp baıan­daıtyn. Birde ol: «Orynborda din oqýyn oqyp, dinı tórt kitapty bitirip shyqtym. Joǵary dinı bilimim bar» – dep, daýystap, sırek te bolsa súrelerden úzindi oqıtyn. Endi birde moldanyń ózin sastyrǵany bar. Oqyp kele jatqan súreden jańylyp ketedi. Ońasha shaqyryp, oǵan qatelerin aıtyp bergende azarda-bezer bolǵan molda: «Munymdy jurtqa jaıa kórmeńizshi, uıat boldy ǵoı, jattap alyp aıtyp, kúnimdi kórip júrgen jaıym bar edi», – dep keshirim suraǵan kórinedi. Teatr spektaklderinde Ǵarekeńniń dombyra súıemeldeýimen jeke partııalary bolǵany belgili. Sahnaǵa shyǵardyń aldynda dombyrany óziniń daýysyna laıyqtap, babyna keltirip qoıady. Biraq bireýler onyń bylaı shyǵa bergen sátin kútip, bildirmesten «lıa» buraýyna, bir ton joǵary keltirip qoıady eken. Spektakl aıaqtalǵan soń, álgiler: «Ǵareke, qalaı boldy?» – dep suraıtyn kórinedi. Sonda Ǵare­keń: « Bilmeımin kishkene qattylaý boldy ma?» – dep, partııalardy joǵary buraýda oryndap shyǵady eken. Muny stýdııada oqyp júrgende dombyranyń «qulaǵyn keltirýshilerdiń» biri, marqum Káýken aǵamyz aıtyp, esine alyp otyratyn. «Áı, bala! Tyńda» – dedi birde Ǵarekeń: «Radıoǵa ánderdi jazyp júrgen kezim. Arqanyń birli-jarym ánderin úırenip oryndap júrgenmin. Jaqsy tanys kisim: «Ǵarıfolla, osy sen Arqanyń ánderinde ne jumysyń bar» degeni. Kelesi kúni, renjińkirep ashýlanǵan men radıoǵa Arqanyń 17 ánin qatarynan jazyp jiberdim» – dedi ánshi. Osy oryndaýda tyńdaǵan «Smet» sııaqty ánder áli qulaǵymyzdan ketpeıdi. Radıodan osy ánderdi berip tursa, shirkin, keıingi urpaqqa úlgi bolar ma edi degen oı keledi. Taǵy birde radıoǵa ánder jazdyryp júrip: «Bandy Amanǵalıdyń áni» dese, álgi án sol kezdegi «hýdsovettiń» talqysynan ótpeı qalypty. Ýaqyt ozdyra kelip Ǵarekeń ony : «Seri jigittiń áni» degen atpen qalaı ótkizip jibergenin aıtatyn. Soǵys jyldary Júsekeń men Ǵarekeń Almaty tóńiregine konsertpen shyǵyp turatyn. Ony aǵamyz bylaı dep eske alady: «Kóligimiz ógiz arba, at bola qalsa Júsekeń erde, men mingesip artynda otyramyn. Konsert bolatyn aýylǵa jaqyndaı bergende biletini bar, bilmeıtini bar, Júsekeńe kórsetpeı maǵan «kóńildendiretin» sýdan quıyp beredi. Al Júsekeń bolsa ondaıǵa yńǵaıy onsha joq kisi. Urttaǵan kisiniń jaıy belgili, qyzýlaýmyn. Konsert bolsa jaqyndap qaldy. Sonda Júsekeń meniń jaǵdaıymdy kórip: «It-aı! It-aı! Mynaý meni taǵy qurtty ǵoı», dep kelesi aýylǵa jetkenshe baryn salyp, meni baqtashydaı baqylaýǵa alady. О́ıtkeni, konsert aýyrtpalyǵynyń nobaıy ózine túsetinin biledi. Sóıtip, kezekti aýylǵa da jaqyndap qalamyz. Men bolsam sap-saýmyn, joǵaryda aıtylǵan «erekshe qurmettiń», biri joq. Bar «mástirstvimdi» salamyn kep-aı! Júsekeń joǵaryda aıtylǵan «ıt-aıyn», birneshe qaıtalap shynymen senip qalatyn». Tapshy kez. Halyq bolsa isherge tamaq, azyq-túlik jınap beretin». «Kıevtiń 2500 kisi sııatyn konserttik zalynda konsert bastalyp ketti. Bıbigúl men Ermek ózderiniń tıisti ánderin oryndady. Bir ýaqytta meniń de kezegim keldi. Sábeńniń osynyń aldynda maǵan aıtqan syn-eskertpesi esimde. Dombyramdy teatrdaǵy «nastroıshıkterdiń» ádetinshe buraýyn «lıa»-ǵa keltirip alyp, «Smetten» bastap jiberdim. Zaldaǵylar oryndarynan dúrligip ketti. О́ıtkeni qatarynan birinen soń biri 9 án aıtyp shyqtym. Uzaq qol shapalaqtaý. Halyqtyń tynyshtalar túri joq. Bir mezet zal sý sepkendeı tyna qaldy. Qarasam sahnaǵa eńgezerdeı áskerı adam kóterilip keledi. Álgi áskerı júrispen alshań basyp, qasyma qalaı jetip kelgenin baıqamaı qaldym. Ol: «sıqyr dombyrada ma degendeı», qolymdaǵy dombyrany ońdy-soldy tóńkerip kórip jatyr. Qupııa eshteńe tappady. Dombyramdy qolyma qaıta tabystap, mańdaıymnan súıdi. Sóıtti de álgindegi áskerı júrispen kóptiń ishine sińip ketip, lezde ǵaıyp boldy... Keıin bildim, bul kádimgi ataqty ­kavalerııa marshaly S.M.Býdennyı bolyp shyqty.  «Sonymen Kıev sapary aıaq­talyp, elge oralatyn ýaqyt jetti. Poezben ­jolǵa shyqtyq. Júrip kele jatyp, Aqtóbeden ótip, Qandyaǵash stansasyna ­jaqyndaı ber­gende, radıodan: «Ǵ.Qurmanǵa­­­lıev­qa Qazaqstannyń halyq ártisi qurmet­ti ­ata­ǵy berilsin», degen úkimettiń qaý­­ly­syn­ estidim dep, aǵamyz áńgimesin aıaq­ta­dy.­ Elde gastroldik saparmen júrgeni­mizde aýyl aqsaqaldary: «Ǵareke! Bala­laryńyz nesheý? Qaı jerde qyzmet isteıdi?» degen suraqtar qoıyp jatady. Ǵarekeń: «Bilmeımin. Áıteýir tań ata mashınamen alyp ketedi. Soǵan qaraǵanda bastyq bilem» dep qaljyńmen jaýap beredi. Ánshi óneri, ánshi daýysy búginde IýNESKO kóleminde sırek kezdesetin quby­lys retinde atalsa esh artyqtyǵy joq. Birinshiden, Almatydaǵy alǵashqy mýzdram qoıylymdary men operalardyń negizine 70-80 paıyz qazaqtyń án-kúıleri arqaý bolǵany belgili. Sol án-kúı materıaldaryn halyq oryndaýshylary ákelgenin bilemiz. Negizgi respondentterdiń biri osy Ǵ.Qurmanǵalıev bolatyn. Ekinshiden, osynyń aldynda ǵana ǵulama ǵalym, qazaq mýzyka óneriniń kásibı turǵyda, onyń praktıkalyq jáne teorııalyq negizin qalap, zerttep, jazyp ketken akademık Ahmet Jubanovtyń 100-jyldyǵy IýNESKO kóleminde atalyp ótti. Al Ǵarekeń bolsa, sol jyldary mádenıet maıdanynda Ahańmen úzeńgiles júrip, eńbek etip, shyn máninde halyqtyń súıispenshiligine bólengen ánshi. Úshinshiden, án ónerin bir ulttaı baǵalaı biletin Italııanyń án óneri mamandary, ánshi aǵamyzdyń kómeıin gıpsqa túsirip ketýiniń ózi túsingen kisige kóp nárseni ańǵartsa kerek. Bul jerde ánnen báıge bermegen arǵymaq aǵamyzdyń shyn máninde el-jurtynyń súıispenshiligine bólengenin kóremiz. О́ner tarıhynda es bilip, kózimizdi ashqaly munshalyq syı-sııapatqa ıe bolǵandar sanaýly. Jalpy dala órkenıetinde, onyń ishinde qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ózindik urpaq ósirý tájirıbesi men qaǵıdalary bar. Ol – áke, ana, bala paryzy degen nárseler. Osylardyń ishinde bizge keregi – sońǵysy. Adam balasy eseıe kele, ata-ananyń aldynda esep beretin, ıakı paryzdy óteıtin kezi keledi. Sol sııaqty Ǵarekeń men Rábıǵa sheshemiz ul da, qyz da tárbıelep, bir kisideı ákelik, analyq paryzdaryn tolyǵymen oryndady. Vınogradov, 62-13 – Ǵarekeńniń qarashańyraǵy bolyp esepteledi. Bul úıden talaı dúldúlder dám tatty. Úı ıeleri bireýge aǵa, bireýge ana, qıyndyq kórgen adamǵa pana bola bilgen jandar. Osy ánshiniń qarashańyraǵynda Ǵarekeńniń murajaıy ashylsa degen tilegimiz bar. Bireýler ánshiniń aty atalmaı qalyp jatqan joq, onyń esimine ıe mektep, fılarmonııa bar degen ýájdi alǵa tartýy múmkin. Qazaq ejelden yrymshyl, shańyraqty syılap ósken halyq, shańyraqty shaıqaltpaý, arýaqty syılaý búgingi urpaqqa tıesili. Gastroldik saparda júrgenimizde ánshi aǵamyz: «Tórt jaǵyńa tórt kópshik qoıylyp jatyr. Odan artyq qandaı qurmet kerek? Menimen dámdes bolǵan kisi jaman bolmaıdy» degen edi. Búgingi ónerdegi azdy-kópti jetistikterimizdi ánshiniń sondaǵy aýyzynan shyqqan dýaly sózben, áýlıeligimen baılanystyramyn. Sondaı-aq, Ǵarekeń Qaratóbeniń shaǵyr qumyn jaılaǵan qalyń «shotqaranyń da emes», aýyl-aımaqtyń da emes, batystyń «Boıany» atanǵan Muhıtty ómirge keltirgen jalpy batys óńirleriniń de emes, ol búkil qazaq ataýlynyń úkilegen ónerde aýyzdyqpen alysqan báıge bermes arǵymaǵy ekenin taǵy da basa qaıtalap aıtamyz. Men ózim kýá bolǵan sol jetpis jyldyq mereıtoıdan beri qanshama ýaqyt ótti. Akademık A. Jubanov aıtqandaı, Ǵarekeń, Júsekeń sııaqty, «iri-iri kalıbrli» tul­ǵa­lardyń óneri osylaı máńgi jasaı bermek. Bul kúnderi Ǵarekeńniń mektebi óziniń jalǵasyn taýyp, órkendeý ústinde. Qazaqstannyń kóptegen oqý oryndarynda onyń klasynan sabaqtar júrgizilýde. Sheberdiń ónerin jalǵastyrýshylardyń qatarynda elimizge belgili ánshiler Q.Bekbosynov, Q.Qulysheva, Q.Berdi­ǵa­lıev, K.Tasbolatov, Q.О́teǵalıev, S.Jan­peıi­sova, S.Myrzabaeva, S.Taýdaeva, S.Rahmet­janov, S.Abdrahmanov, A.Qosa­nova t.b. bar. Sonymen qatar Ǵarekeńniń klasy Astana qalasy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde de júrgiziledi. Onda ánshiniń shákirtteri Qapash Qulysheva men Sveta Myrzabaevalar dáris berýde. «Qýsa jetkizbes qaıran, sol bir kúnder- aı!» – deseıshi deısiń aǵamyzben birge júrgen shýaqty shaqtar kóz aldymyzǵa kele qalyp. Orynbaı DÚISEN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory.