Tólen Ábdikov – ádebıet kóginde jarq etip kóringen asa úlken talant.
Osydan jarty ǵasyr buryn alǵashqy týyndylary jarııalana bastaǵan qalamger atyna aıtylǵan joǵary qurmet kúni búginge deıin óz bıiginen esh alasarǵan emes. Kerisinshe, dúnıege kelgen ár shyǵarmasy qazaq prozasynda qubylys sanalǵan jazýshynyń juldyzy tym asqaqtap, odan beter jarqyraı túsken. Ǵajaıyp áserge bólengen kúıde «Tańǵy shyq» jınaǵyndaǵy Tókeńniń «Raıhanyn» zerdeleı oqı bastadym.
Moıyndaǵan jón, baıa-ǵy-da bul sezimge toly dúnıeni tereń túsinbeı, jele-joryta sydyrtyp shyqqan sııaqtymyn. On jeti-on segiz jastaǵy bozymnyń qalam siltesi múldem erek. Ádettegi súıispenshilik, adamgershilik taqyrybyna jazylǵan mahabbat áńgimelerinde kibirtiktep jatatyn selkeýlikter ushyraspaıdy. Jalań baıandaýǵa qurylǵan trafaretten aýlaq. «Súıdim», «kúıdim» degen jattandylyq joq. Keıipkerdiń jan álemine jiti úńilip, adamgershilik asyl qasıetterin meılinshe ashyp kórsetýge umtylǵan avtordyń sony izdenisi kózge uryp-aq tur. Shyp-shymyr psıhologııalyq shyǵarmanyń kompozısııalyq arqaýy bekem tartylǵandyqtan, sıýjet jelisi shashyramaı, oqıǵa dınamızmi sál sátke bosańsymaı, jınaqy da, shıraq órbıdi. Sezim qylyn qozǵap, birden baýrap alar qyzýy báseńsimeı órshı túser áńgimeniń ishki ıirimine qalaı batqanyńdy da bilmeı qalasyń-aý.
Júrekke alabóten shýaq úıirgen shyǵarmany búge-shigesin jańǵaqsha shaǵyp, butarlap taldamaı-aq jazýshy jańalyǵyna, qalam qudiretine nazar aýdarǵymyz keldi. Teńiz dámi – tamshydan. Osy oraıda áńgimeniń álqıssasyndaǵy syrashar kiltke janar júgirteıikshi.
«– Meniń ómirimde eshkimge de jarııalamaı ózim ǵana biletin jáne sol úshin búkil taǵdyryma rıza bolyp, sol úshin ózimdi ózgelerden oljaly, baqytty sanaǵan qupııa syrym bar edi.
Ártúrli sátsizdikterden kóńilim qalyp, jabyrqap júrgenimde tirligimniń osy jubanyshyn esime túsirip, soǵan ózim typ-tynysh máz bolyp, tońǵan denemdi ystyq peshke jylytyp turǵandaı bir sezimge keletinmin.
– Adam bolashaǵyn jurtqa uqsap oılaıdy da, al ótken ómirin oılaǵanda eshkimge de uqsamaıdy. Jáne ol oıy ádette muńdy keledi. О́ıtkeni, ótken ómir ne ókinishti bolady, ne qýanyshty bolyp, ol qýanysh ótip ketken ýaqyt syqyldy qaıtyp oralmaıtyn qýanysh bolady. Meniń ol kúnderge kýá qylar qazir túgim de joq. Biraq men oǵan ashýlandym ba? Tákapparlyǵym ustap oıǵa almaýǵa tyrystym ba? O, joq! О́mir meni umytsa, men ony umytpaımyn. Tyńda endeshe, basynan aıtaıyn...»
Oı tunyqtyǵy, oı tereńdigi, oı kókjıegi anyq ańǵarylar jas darynnyń sóz saptaýy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń pikirin eriksiz eske túsirgen. Zamandas áriptesiniń jetpis jyldyq mereıtoıy tusynda ol «Egemen Qazaqstan» gazetinde búkpesiz bylaı degeni bar.
«Qazaq prozasyna alpysynshy jyldardyń bel ortasynda shoǵyr-shoǵyr bop talantty jastar kele bastady. О́rteńge ósken quraq qamystaı olar birinen soń biri dúrmek-dúrmek bop kep, bir-birimen jarysa jazyp, qazaq oqyrmandarynyń kitaphanasyn jańa shyǵarmalarmen baıyta tústi. Ol shyǵarmalar aldyńǵy aǵa býynnyń shyǵarmalarynan bólekshe tynystaǵy, kóp sózdilik pen shashyrańqy oqıǵalardan arylǵan, jańa oı men jańa ıdeıany obraz tabıǵatyna sińire bilgen, kereksiz, janama detaldardan tazarǵan, qazaq ádebıetiniń kórkemdik deńgeıin jańa bıikke kótergen shyn mánindegi jańa shyǵarmalar boldy... Jantalasa izdeýdiń jańa jolyn tańdaǵan shoǵyr-shoǵyr talanttardyń ishinde jazýshy Tólen Ábdikov te bar edi. Ol basqa zamandastary sekildi burqyratyp kóp te jazbady, qalyń-qalyń romandarǵa da bara qoımady. О́zine qatal talap qoıa biletin, artyq-aýys bir detal, tipti, ornyn tappaǵan bir sóz úshin ózin-ózi keshire almaıtyn shyn sýretker retinde ol az bolsa da saz jazýǵa, shyǵarmashylyq tolǵaq ábden meńdep, jazbaýǵa múmkindik qalmaǵan jaǵdaıda ǵana qolyna qalam alýdy ómirlik prınsıpke aınaldyrdy.
Sondyqtan da onyń shyǵarmalary sanmen emes, sapamen ólshenedi, sondyqtan da onyń bir shyǵarmasynyń salmaǵy ózgelerdiń qos qorjyn kitaptarynan aýyr. Tólenniń ár shyǵarmasy baz bireýlerdiń shyǵarmalary sekildi baspa júzinde jarııalanbaıdy, onyń shyǵarmasy dúnıege keledi. Al dúnıege keletin shyǵarmalar qashanda az bolatyny belgili. Tólen kólem qýǵan jazýshy emes. Oǵan barýdan sanaly túrde bas tartty. Bas tartqyzǵan – onyń óz ishinde týa bitti jaıǵasqan qatań talap, ózin-ózi aıamasqa bekingen ishki «kórkemdik» senzýra, qalǵany álemdik ádebıetti sharlap oqyp, sharshamaı izdenip, búgingi prozaǵa qoıylar talapty erkin ıgere bilgendiginiń nátıjesi».
Tutas bir monografııanyń julyn ózegindeı kóriner osynaý lebizde Ábdikov álemi ádemi áspettelgen. Ásire boıaýsyz kánigi tamyrshydaı dál basyp jetkizgeni qýantady. Biz de tuńǵysh týyndy týraly áserimizdi irke turyp, ordaly oıǵa taban tirep, ýáli sózge júginip jatyrmyz...
Endi «Raıhanǵa» oralaıyq. Móldir lırızmge toly áńgimeniń negizgi keıipkeri Ǵazızge qulaq túrelik. О́ıtkeni, oqıǵa birinshi jaqpen baıandalady. Ýnıversıtetke qabyldaý emtıhanyn tapsyryp júrgen alaý júrekti albyrt jas KazPI-degi dosy Muratpen kórshi bólmede turatyn Raıhandy kórip, qatty unatyp qalady. Ǵashyqtyq ushqyny sezimin qaryǵan ol eń alǵashqy seıilin Raıhanmen emes, onyń qurbysy «bet-pishini ótkir, kózderi tunjyr, bıik qabaqty, súıkimdi» Dámeshpen ótkizedi. Kútpegen, múldem oıǵa kelmegen jáıt. Raıhandy izdep kelgen oǵan Dámesh «Ǵazız búgin kınoǵa baraıyqshy» dep usynys jasaıdy taısalmaı. О́jet qyzdyń tileginen bas tarta almaıdy. Kelisedi. Solqyldaqtyq jigitke jaraspaıtyn minez. Sóıtip, Dámeshpen kınoǵa baryp, onan soń saıabaqta tún ortasy aýǵansha serýendeıdi. Syrlasady. Ádettegi muńdy qabaǵy ashylǵan Dámesh ózin baqyt qushaǵyna bólengen jandaı sezinedi. Júregi de bólekshe qýana lúpildeıtindeı. Bir kórgennen-aq Ǵazızdi súıip qalǵanyn ańǵarady. Alaıda, qyz joly jińishke. Qansha qaısar bolǵanymen, birdeńe deýge batyly barmaıdy. Jigit muny baıqamaıdy. Júrek tek Raıhandy izdeıdi. Túni boıy dóńbekship, erekshe elegizıdi. Kirpikteri aıqaspaǵan ol janarynyń aldyndaǵy Raıhannyń beınesimen ishteı tildesedi. «Meniń sezimderim ózimdi kóbine aldap júrse de, men oǵan qatty senemin. О́ıtkeni, adam ómir boıyna aldanyp ta, tilegi oryndalyp ta bitpeıdi ǵoı...»
...Júrekke ámir júrmeıdi. Ǵazız ózin qulaı súıgen Dámeshke burylmaıdy. Raıhanǵa súıispenshilik sezimin bildiredi. Jıi kezdesip, uzaq syrlasyp degendeı. Baqytty sátter, qýanyshty kúnder birine-biri ulasady... Osyndaı mezetterde Dámesh pen Raıhannyń jaqyn týystar ekenin de biledi. Raıhannyń aǵasy Dámeshti balalar úıinen tárbıelep alypty. Ekeýi qarshadaıynan bir úıde ósipti. Biraq, buǵan jete mán bermeıdi. Kishkentaı kiltıpannyń taǵdyr tegershigine kedergi bop jabysaryn da uqpaıdy. Alǵashqy mahabbatymnan aıyrylyp qalamyn-aý degen oıdyń ushyǵy oıyna kirip-shyqpaǵan jigittiń kóńili alańsyz. Raıhan da Ǵazızge birtindep baýyr basyp kele jatqandaı edi. Jylǵa bergisiz, aıǵa tatyrlyq ár kúnniń qýanyshy bolashaqqa qol sozdyrǵandaı. Iá, solaı sekildi bolatyn. Onan keıingi oqıǵany avtor tómendegishe órbitedi.
«Arada úsh kún ótti. Nebári úsh-aq kún.
Túski asty kezdeısoq KazPI-diń ashanasynan iship, qaıtyp kele jatqanymda, jolaı Raıhandarmen birge jatatyn Nına degen orys qyzy kezdesip:
– Dámeshpen qoshtastyń ba? – dedi.
Men tań qaldym.
– Qoshtasqany nesi, ol osynda emes pe?
– Ketip qaldy oqýdy tastap. Aıanyshty-aq... – Ol kúrsinip eshteńe túsinbeısiń ǵoı degen adamsha qarady.
Men «nege» degenshe bolǵan joq, «keıin bilersiń» dedi júrip bara jatyp».
Erteńinde Raıhandy jataqhanasyna izdep barǵanda, ol kezdeskisi kelmeıtinin eskertip, qydyrýǵa shyqpady.
Raıhan onan keıin de ustatpaı qoıǵan. Ár nárseni syltaýratyp qashqaqtaı beredi. «Búgin de ýaqytym joq, erteń kezdeseıikshi...». Bólmesindegi qyzdar da kúdik bultyn qoıýlatyp, «sharýasy bop, álginde ǵana shyǵyp ketken» deıdi. Tula boıyn qorqynyshty úreı bılegen Ǵazız ýádeli sátti sabyrmen kútýge tyrysqan. Basqa amal joq. Kúıip-piskenmen sharasyzdyq otyna janyp ketpesiń jáne anyq. Súıiktisi belgilengen jerge taǵatsyzdana jetken. Ádettegideı emes, júzi solǵyndaý, bet-álpeti júdeýleý shalynǵan Raıhan kóńilsiz til qatqan:
«– Ǵazız, – dedi Raıhan batyldanyp, ózi basqa jaqqa qarap turdy. – Biz tym uzap ketippiz. Kináli ózim bolýym múmkin, biraq sen keshir. Bárin de umyt...
– Nege? – dedim bir kezde daýsym qarlyǵyp.
– О́mirde qatelespeıtin adamdar bolmaıdy. Sonyń bári ókinishti sekildi. Biraq men bul qateme ókinbes edim... Bizdiń bul qatynasymyzdan bári bir eshteńe shyqpaıdy... Meniń jigitim bar... – Ol sońǵy sózin ádeıi basyp aıtty.
– Nege? – dedim taǵy da jyndy adamdaı. Ol jaýap bermedi. Álden soń:
– Raıhan, Raıhan! – dedim jalynyshty únmen qaıtalap. Daýsym dirildep, tuttyǵa belgisiz kúshpen onymen tanysqan kezden bastap, osy kúnge deıingi birge júrgen kúnderdi ol bilmeıtin jańalyqtaı aıta bastadym.
Kenet: – Men seni súıem, – dedim melshıip.
Ol basyn shaıqady.
Bulttar aspan álemin tegis búrkepti. Qar basqan appaq shyńdar kórinbeı ketipti. Tek batys jaq kók jıekten joǵary jyrtyq sańylaýdaı qyzǵylt sáýlemen jarqyrap turdy.
Meniń jylaǵym keldi...»
– Kóp qaıǵyrma, Ǵazız. Eger men ózimnen basqany oılamasam, sen meniń dúnıedegi eń jaqyn adamym bolar ediń. Biraq sen meni jek kóre kórme... – Raıhan maǵan týra qaraǵanda onyń kózinen aqqan jasty kórdim. Kórdim de egilip kettim.
Seń soqqan balyqtaı eseńgiretken Raıhannyń «Qosh bol, Ǵazız!» degen eń sońǵy lepesi qulaq túbinen ketseıshi jańǵyryp. Ol ózine tanys alyp terektiń saıasynda ún-túnsiz melshıip uzaq otyrdy. Tún qarańǵylyǵy lezde qoıýlanǵan, kózge eshteńe kórinbeıdi. Tek taý jaqtan turǵan daýyl aǵash bitkenniń basyn shulǵytyp, kúrsine yrǵalady. Alǵashqy mahabbatynyń kýágeri bolǵan terektiń damylsyz sybyrlaǵan japyraqtary áldene dep kúbirleıtindeı. «Úıge qaıt. Sen kináli emessiń. Jalǵyz ǵana jazyǵyń – sen ony súıesiń...» Japyraqtar tilin túsinbegen ol qalyń nóserdiń astynda qalyp, jataqhanasyna malmandaı sý bop oralady. Sol kúngi jańbyrly aýyr túnniń syzy jas júregin jaralap, taǵdyr soqpaǵyn basqa arnaǵa buryp jibergenin de baıqamaıdy. Aıaq astynan aýyldaǵy ákesi qaıtys bolyp, syrttaı oqýǵa aýysqan Ǵazız týǵan eline kelip muǵalimdik jumysqa ornalasady. Shalǵaıdaǵy jupyny kishkentaı aýylda úlken ómirdiń jańa bir úzigin bastaıdy.
Ýaqyt – kerýen. Alǵa jyljyǵan saıyn ótkenniń izi de kómeski tarta bastaıdy. Alaburtqan sezim seliniń de báseń tartary, tipti umyt bolýy da kádik emes. О́tkelekti ómirdiń qyzyǵy men shyjyǵyn qatar keshken ol segiz jyl ótkennen keıin eski mahabbatymen oıda joq jerde ushyrasyp qalady...
...Bir kezdegi dosy Murat úılenip, toıyna shaqyrǵan. Jedelhat qolyna tıgen Ǵazız Almatyǵa qustaı ushyp jetedi. Máre-sáre... Biraq, úsh uıyqtasa túsine kirmes kórinis. Toı ústinde shaqyrylǵan qonaqtardyń arasynan qasynda kúıeýi bar Raıhandy kórip qalady. Alǵashynda eleń qylmaı, júzdeskisi kelmeıdi. «Joq! Nesine qysylamyn. О́tken-ketkendi eske túsirip, sóılesip qalǵanym jón shyǵar. Budan keıin kezdespespiz...» Batyl oıǵa bekingen Ǵazız ony eki-úsh ret bıge shaqyryp, biraz jaıdan habardar bolady. О́ziniń osy ýaqytqa deıin úılenbegenin estigende Raıhan qatty tańyrqaıdy. Ońtaıly sátti paıdalanyp qalǵysy kelgen Ǵazız: «Júregińniń túbinde maǵan degen bir jylylyq bolyp pa edi?» dep suraıdy. Saǵynyshty jyldar sazyn eske túsirgen Raıhan ásem bı áýenimen eltı tuńǵıyq oıǵa shomǵan. Kóńil tolqyny da astań-kesteń. Sharshańqy júzi de myń-san qubylyp, kómeıin búlkildetken jan syryn, kezinde ishte búgip qalǵan ózindik kózqarasyn ashyq aıtýǵa bel býǵan-dy:
«– Adamnyń aýzy ótirik aıtsa da, kóz jasy ótirik aıtpaıdy. Al meniń júregimde sizge degen mahabbat boldy ma, bolmady ma, ol jaıyn dáleldep jatýdyń qazir qajeti shamaly. Tirliktegi is-áreket qyzyq pen qaıǵynyń ólshemi tárizdi. Keı adam kóńil azabyna shydamaıdy. Tipti sol jolda qandaı iske bolsa da bara alady. Endi bireýler ishtegi qupııasyn syrtqa shyǵarmaı, bóten bir qaıratpen máńgilikke búrkep qalady. Sonda osy ekeýiniń ómirge qaısysy qadirli degen suraqqa jaýap taba almaýshy edim... Siz maǵan renjigen de bolarsyz. Onyń da orny bar. О́ıtkeni men ol kezde shyndyqty ashpaı kettim ǵoı... Esińizde me, Dámesh – meniń eń jaqyn dosym... Onyń menimen bir úıde tárbıelengendigin de aıtyp edim ǵoı. Ol siz jaıly kóp oılaıtyn. Iá, Dámesh naǵyz adam edi ǵoı. Onyń janynda bizder kimbiz?! Aıtpaqshy, siz ol jaıly estimegen shyǵarsyz. Qaıtys bolǵan.
– Qashan?
– Tórt jyldaı bolyp qaldy, raktan qaıtty, bizder ınstıtýtty bitirer jyly. Biz bolsaq áli júrmiz ár jerde. Biraq... Onyń aldynda endi kináli emes shyǵarmyn.
Men áldeqashan kóńil túbinde taptalyp qalǵan Dámeshtiń beınesin, onymen qydyrǵan túndi, odan ári onyń oqýdy tastap, áldeqaıda Raıhanǵa renjip elge ketip qalǵanyn, keshki kóleńkedeı kómeski buldyraǵan kúıinde esime aldym.
– Aıtyńyzshy, – dedi ol, – dostyq pen mahabbat tarazyǵa qatar tússe qaıter edińiz?».
Áńgimeniń fınaldyq túıini tebirenisti de muńdy. Jazýshy Tólen Ábdikov ony tarqatyp sheshýdi oqyrmannyń ózine qaldyrady. Shyǵarma jazylǵan tustaǵy úrdispen qaraǵanda, balaýsa qalamnyń izdenisi nazar aýdararlyq. Bas qaharmannyń tolǵaqty saýalyna árkim árqalaı jaýap bereri de sózsiz. Sebebi de túsinikti. Pende shirkinniń ómirge degen kózqarasy da qıly-qıly. Al áńgime ózegi mahabbat, súıispenshilik tóńireginde órbigende adamgershilik kıeli qasıetterdi bıik murat tutý – qaı kezde de, qaı ýaqytta da qasterli paryz sanalǵan. Mundaı mezette egoıstik múdde men jekebastyq pasyq pıǵylǵa jol berilmese kerek. Minekı, qalamgerdiń ustanǵan kredosy da, kózdegen ıdeıasy da osy. Alǵashqy mahabbat jaıyndaǵy osynaý lırıkalyq baıannyń túpqazyǵy – eń aldymen, sezim tazalyǵy men ar aldyndaǵy adaldyq. «Bala kóńildiń aq paraqtaı noqatsyz betinde uzaq ýaqyt umytylmastaı estelik qaldyryp ketken jalǵyz jandy qazir ǵana túsinip, ózimdi de, ony da ózge kóńilmen aıap turdym» deıtin, tuńǵysh mahabbatyna qol jetkize almaǵan Ǵazızdiń kúıinishke toly ókinishti sózderi til ushyna orala beredi-aı.
«Sonda ol osynyń bárin Dámesh úshin istegen be?».
Shuqshııa úńilgen saıyn áńgimeniń tárbıelik taǵylymyn tereńirek zerdeleı uǵaryń anyq. Basty ıdeıany jetkizýdegi fılosofııalyq oı ıirimi, obrazdardy daralap, ishki jan arpalysyn jan-jaqty ashyp kórsetýdegi monologtar shynaıy ári áserli. Sıýjetti oqıǵany avtor tabıǵat qubylystarymen sheber úılestire sýretteıdi. Peızajdyq kórinister keıipker basyndaǵy ahýalmen astasyp, adamnyń kóńil-kúı tabıǵatymen sátti shendesip jatady. Tólen tabıǵattyń boıaý-reńkin harakterdi músindeýde asa dál, utqyr paıdalanady.
Shyraıly shyǵarmanyń kórki – qunarly til. Bul jóninen kelgende «Raıhannyń» bási joǵary. Ǵulama babamyz Mahmýd Qashqarı «Tilmen túıgendi tispen sheshpeıdi» degendeı, talantty qalamgerdiń tyrnaqaldy týyndysynda oıly tirkester, kesteli sózder men sáýleli sóılemder kóp-aq. Mundaı jádigerlerdiń talǵamy joǵary oqyrmandar oıynan tabylyp, qazaqtyń máıekti sózin dáriptegen ádebıetshiler nazaryn aıryqsha aýdaryp jatatyny málim. Kezinde «Tańǵy shyq» jınaǵyna engen jas talapkerler jaıynda áńgime qozǵala qalsa, Tólen Ábdikovtiń qolynan shyqqan tuńǵyshy erekshe iltıpatpen atalatyny da beker emes-aý...
* * *
«Raıhan» qalaı jazyldy?
Kókeıimizde kópten júrgen jalǵyz saýaldyń mán-jaıyn bilmek úshin jazýshynyń ózine habarlasqan edik.
– Sálemetsiz be, Tólen aǵa? Sońǵy kúnderdegi poshtany oqyp jatyrmyz. «Egemen», «Qazaq ádebıeti», «Jas Alash» jańa spektaklińiz týraly jarysyp jazsa, musylmandardyń tól basylymy «Islam jáne órkenıet» Sizdiń «Bizdiń ulttyq ıdeıamyz – Alashtyń ıdeıasy bolýy tıis» atty kólemdi suhbatyńyzdy aıqarmaǵa jarııalady. Al «Halyq sózin» kórgen shyǵarsyz. О́zińizge bir bet emes-aý, týra úsh betin arnapty.
– Iá-ıá, Janatjan. О́zim birtúrli yńǵaısyzdanyp otyrmyn, – dedi sózimdi bólgen ol. Qalamgerdiń ádettegi tarǵyldaý bııazy qońyr úni jarqyn-jarqyn estilgen. – Halderiń qalaı? Iýbıleıim ótip ketken, óziń bilesiń. Gazetterdiń óstip túıdek-túıdek berip jatqany bir jaǵynan jaqsy. Shabytyńdy janıtyn sııaqty. Senesiń be, qanattanyp júrmin qazir.
– Árıne, tvorchestvo qýanyshyna ne jetsin?..
– Solaı. О́ziń jıi habarlaspaýshy eń. Káne, aıta ber, buıymtaıyńdy. Tekke zvondamaǵan bolarsyń...
– Tóke, «Tańǵy shyqtyń» jaryq kórgenine elý jyl bop qapty. Soǵan oraı habarlasyp jatqanym da.
– Ras-ı, ýaqyt qalaı zyryldaıdy. Alpys tórtinshi jyly shyqqan. Júregime jaqyn jınaq. Onda meniń «Raıhan» deıtin tuńǵysh áńgimem bar.
– Osy áńgimeniń jazylý tarıhyn bilmek edim.
– Aıtaıyn, – dedi jazýshy sál kidirip. – Meniń bul «shımaıym» úshinshi kýrsta júrgende jazylǵan edi. Keremet demeı-aq qoıaıyn. Sóıtse de eń áýelgi talpynystyń jemisi. О́zime unaıdy, nesine jasyram. «Ishten shyqqan shubar jylan» emes pe?! Áýelde «Lenınshil jas» gazetine aparyp bergem. O kezde ádebıet bólimin Ábish Kekilbaev basqaratyn. «Áńgimeń táýir. Alǵashqy mahabbat týraly jyr ǵoı. Týra bizdiń taqyryp. Kólemdirek eken. Retine qaraı bastyqtarǵa usynam. Jaryq kórip qalar taıaýda...» Eki kózim tórt bop kútip júrgenimde, birge oqıtyn kýrstasym Qajyǵalı Muqambetqalıev kútpegen jańalyq jetkizgen: «Tezdet, Tólen. Seni «Juldyz» jýrnalynan Zeınolla Serikqalıev sharq uryp izdep jatyr. Jolyǵyp ketsin deıdi. Jańa Jazýshylar odaǵyna baryp edim, maǵan da ádeıi eskertti. Ne úshin ekenin bilmeımin. Sabaqqa qatyspaı-aq baryp kelseńshi...». Qansha jópeldetip, taqymdasa da dosymnyń sózine elp etkem joq. О́z jaıym ózime málim. «Juldyzǵa» eshteńe bermegenim de aıan. Jýrnaldyń jaýapty hatshysy, áıgili synshy Zekeńniń aty-jóni dúrildep turǵan kezi. Aldyna barýǵa júreksingem. «Meni nege izdedi eken, á?..». Shydamadym. Sońǵy sabaqqa qaramaı, ýnıversıtet irgesindegi jýrnalǵa tarttym. Qos ókpemdi qolyma ustap jetken meni Serikqalıevtiń ózi jymıyp, jyly qarsy aldy. «Kelgeniń jaqsy boldy. О́zińdi izdep otyr edim. Jas jazýshylardyń áńgimelerinen «Tańǵy shyq» atalatyn jınaq qurastyryp jatyrmyz. Sol kitapqa seniń «Raıhanyń» endi. «Lenınshil jastan» aldyq. О́zim oqyp shyqtym. Lırıkalyq fondaǵy ádemi áńgime. Aıaq alysyń sátti. Jastardyń kóbi birinshi mahabbat hıkaıasyn jazýǵa qushtar. Olarmen salystyrǵanda, seniń «Raıhanyń» maǵan daralaý kórindi. Sony stıliń qýantty. Oıyń da, tiliń de bar. О́zińdi quttyqtaıyn dep shaqyrǵam, aınalaıyn. Ádebıette jolyń bolǵaı!..». Qalaısha marqaımaısyń. Úlken synshynyń ózi shaqyryp ap, qolymdy qysyp maqtasa. Kóp uzamaı kitap ta shyqty. Búkil jataqhana, búkil ýnıversıtet, kerek deseńiz búkil Almaty súıinshi suraǵandaı. Bir kúnde jazýshy bop shyǵa keldik. Shynyn aıtý kerek, ol zamandaǵy tamasha dástúr boıynsha bireýdiń áńgime-povesi jarııalansa, ıá bolmasa kitaby baspadan shyqsa – úlken oqıǵa sanalatyn. Álde búgingi adamdardyń pıǵyly taryldy ma? Qýanbaımyz. Eleń etpeımiz, masa shaqqan ǵurly kórmeımiz. Meni qorqytatyn da osy ishtarlyq. Senseń sol ýaqytta bizdi QazMÝ-diń oqytýshy-professorlary stýdenttigimizge qaramaı, qatty qurmetteıtin...
Ýnıversıtet bitirmeı jatyp talantty úrkerdeı shoǵyrdyń sanatyna qosylǵan Tólen Ábdikov esimi ádebı jıyndar men alqaly basqosýlarda úkilep aıtylatyn boldy. «Raıhannan» keıin ile-shala taralymy eń kóp basylym «Lenınshil jas» onyń «Qonaqtar», «Bas súıek» áńgimelerin jarııalady. Qalyń oqyrmannyń júregine uıalaǵan bul shyǵarmalar kótergen, qozǵaǵan máselelerdiń sonylǵymen erekshelengeni aıdaı anyq. «Bas súıek» áńgimesi gazette shyǵysymen 7-synyptyń Qazaq ádebıeti hrestomatııasyna kirdi. Bul o kezde jas qalamger úshin úlken oqıǵa, úlken mereı. Shyǵarmashylyq shabytyna jańa óris ashty.
Qalamgerdiń tólbasy kitaby «Kókjıek» – 1969 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Qazaq prozasyna olja salýdy oılaǵan ol ózindik sony súrleýin izdeýden tanbady. Jankeshti jazýshy tyńnan túren tartqandaı qulshyna eńbek etti. Monshaqtata tógilgen mańdaı ter tekke ketpegenin búgingi oqyrman kórip otyr. Budan otyz jyl buryn dúnıege kelgen «Oń qol» áńgimesi men sýretker dańqyn áıgilegen «Parasat maıdany» romany arasynda qazaq ádebıetiniń qazynasyn toltyrǵan talaı-talaı asyldardy kóremiz. Káne, eske túsireıikshi. «Kúzgi japyraq», «Aqıqat», «Aıtylmaǵan aqıqat», «Áke», «О́liara», «Aqshoqyda qys qatty», «Parasat maıdany», «Tuǵyr men ǵumyr» t.b. áńgimeler, povester, romandar kitaptary halqymyzdyń kózaıymyna aınalǵan jaýhar týyndylar. Sonymen qatar ol grek ańyzdary – «Ellada erlerin» qazaq tilinde sóıletken. Akýtagava, Kobe Abe shyǵarmalaryn aýdarǵan.
Ábdikovtiń kórkemdik álemine zerdeleı úńilgen jan talaı jumbaqtyń syryna qanyǵary shúbásiz. О́ıtkeni, Tólen óte degdar, ári kirpııaz jazýshy. Kólem qýmaıdy, sannyń sońynan júgirmeıdi. Shalajansar, kúldibadam, asyǵys-úsigis jazylǵan eńbegin oqyrmanǵa eshqashan usynbaıdy. Jaýapkershilik qudiretinen qatty qorqady. Sondyqtan da ár týyndysyn júrek domnasynda ábden ıin qandyra balqytyp, oı súzgisinen ótkizedi. Mundaı saf altynnyń tolǵaǵy qashan da uzaq. Máselen, bekzat qalamger «Parasat maıdanyn» segiz jyldaı mıda qaınatyp-pisirip, nebári úsh aıda qaǵazǵa túsirse, «Tozaq oty jymyńdaıdysyn» úsh jyldaı tolǵatyp, dáıek dánin túrtinektep izdep tapqannan soń, birer aptada qaǵyp tastaǵan kórinedi. Tózim men shydam, mine osyndaı-aq bolar. Árıne, mundaı ǵajaıyp qasıetterdi Jaratýshy sırekterdiń sıregine ǵana berse kerek...
Ol dramatýrgııa janrynda da jemisti eńbek etip júr. «Biz úsheý edik» dramasyn Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatry, oblystyq biraz teatr ujymdary qoıdy. «Ardager» pesasy respýblıkalyq konkýrsta bas júldeni jeńip alǵan. Osy shyǵarmanyń negizinde M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama teatry «Uly men ury» spektaklin sahnalady.
Orys tilinde «Istına» kitaby, túrik tilinde «Parasat maıdany» romany shyqqan. Jekelegen shyǵarmalary aǵylshyn, orys, nemis, túrik, ózbek tilderine aýdarylǵan.
Sarabdal sýretkerdiń shyǵarmalary haqynda ár jyldary Ábdijámil Nurpeıisov, Serik Qırabaev, Rázııa Rústembekova, Safýan Shaımerdenov, Saǵat Áshimbaev, Muhtar Qul-Muhammed, Jomart Ábdihalyqov, Baqyt Sarbalauly, Qýanyshbaı Qurmanǵalıev, Esenǵalı Raýshanov, Serik Turǵynbekuly, Amankeldi Keńshilikuly, Ámirhan Meńdeke, Qulbek Ergóbek t.b. sózdiń kıesi men qasıetin tanıtyn kórkem oı ókilderi óz pikirlerin bildirgen-di.
Onyń qalamgerlik eńbegi joǵary baǵalanyp, halyqaralyq Kafka jáne Qazaqstandaǵy PEN klýb syılyqtaryn ıelendi. Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri. Túrki álemi ádebıetiniń Jyl adamy qurmetti ataǵy berilip, Ystambulda jazýshy ónernamasyna arnalyp ǵylymı konferensııalar ótkizildi.
Iá, sýretkerdiń tuǵyr týyndysynan bastalǵan bıik parasaty osylaısha asqaqtaýda...
