Jalpy, qazaq halqy keń-baıtaq dalanyń ystyǵy men sýyǵyna qalyptasa otyryp mal sharýashylyǵymen keń kólemde aınalysty ári órkendete bildi. Halqymyzdyń osy salamen erte zamannan bastap aınalysýyna negiz de bar. Eń aldymen álemdegi jaıylym jer kólemi boıynsha qazaq dalasy (187 mln ga) besinshi el bolyp sanalady. Ekinshiden, ǵasyrlar boıy qalyptasqan tájirıbe nátıjesinde tórt túlik maldy ósirý – halqymyzdyń atakásibi. Babalarymyz «Mal – áýlıe, malsyz bolsań jarylqar qaı áýlıe» degendeı, maldy áýlıe sanaǵan qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy tirshilik kózi de aýyl sharýashylyǵynyń osy salasy bolyp kelgeni tarıhtan belgili. Sondyqtan biz úshin qazaq aýyly men tórt túlik mal egiz uǵym ekenin umytpaýymyz kerek. Aýyldy kórkeıtemiz desek, aýyldaǵy mal sharýashylyǵyna kóńil bólip, onyń túriniń, sanynyń kóbeıýine, órkendeýine, odan alynatyn ónimderdiń sapasyna erekshe mán bergenimiz durys.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda «Elimizde aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemin jáne onyń qosymsha qunyn arttyrý qajet. Bul – strategııalyq mindet», dep atap aıtty. Sonymen qatar Memleket basshysy «Bizge sapalyq turǵydan jańa memlekettik basqarýshylar kerek. Memlekettik qyzmetkerlerdi irikteý jáne jumystan bosatý júıesin zaman talabyn eskere otyryp qaıta qurý kerek», dedi. Osy eki máseleniń aýylǵa, aýyl ómirine tikeleı qatysy bar ekeni sózsiz.
Birinshiden, 2021 jylǵy málimet boıynsha Qazaqstanda iri qara mal basy – 8,2 mln, qoı – 18,6 mln, eshki – 2,3 mln, jylqy – 3,5 mln, túıe – 234,4 myń basty qurady. Atalǵan iri qara mal basynyń 52,3%-y jeke úı sharýasynyń, 38,2%-y sharýa jáne fermerlik sharýashylyqtardyń ıeliginde bolsa, tıisinshe qoı 50/43%, jylqy 44/49,4% kórsetkishpen úı sharýasynyń jáne jeke sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde. Osylaısha, Qazaqstanda mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler negizinen jeke úı sharýasy men sharýa qojalyqtary bolyp sanalady.
Mal sharýashylyǵymen aınalysatyn úı jáne sharýa qojalyqtary túbegeıli aýyldarda shoǵyrlanǵan. Osy baǵytta árbir otbasynyń tabys kózi men onyń kólemin anyqtaý mańyzdy. Al aýyldaǵy árbir úıdiń ortaq sharýasy – tórt túlik mal. Aýyl turǵyndarynyń 80-85%-y tórt túliktiń bir nemese birneshe túrin
aýlasynda baǵyp, odan ónim óndirip, ony óz otbasyna, artyǵyn et, sút túrinde nemese basqa da ónim túrinde otbasynyń tabys kózine aınaldyryp kún kórip jatyr.
Sonymen qatar jeke úı sharýasynda mal sharýashylyǵyn órkendetýge múmkindikter jeterlik. Alaıda osy baǵyttaǵy jumystardy óz deńgeıinde aýyl turǵyndary atqara ala ma? Bizdiń biletinimiz, aýyl turǵyndarynyń aldynda bir-eki mal túri bolsa, bolǵany. Tipti mal tuqymdaryn asyldandyrýǵa da asa mán bermeı keledi.
Aýylda mal ósirý men odan ónim alý áli kúnge deıin ata-babadan kele jatqan eski jolmen iske asyrylyp otyr. Nátıjesinde, tek qana iri qara malynan sút óndirý keıingi 30 jylda bir saýyn sıyrǵa shaqqanda 1-1,2 myń lıtrden aspaı otyr. Odan bólek basqa mal túrlerinen de óndiriletin ónim kólemi óte tómen. Qazirgi tańda aýylda qalyptasqan jaǵdaı úı jáne sharýa qojalyǵyndaǵy mal sharýashylyǵyn tıimdi júrgizý ári órkendetý tek qana bilikti, bilimdi mal mamanynyń aýylǵa qajet ekenin kórsetedi.
Aýyldyń, árbir úı aýlasynyń órkendeýi úshin olardyń problemalaryn joǵary basqarý organyna jetkize otyryp sheshý – aýyl ákiminiń tikeleı mindeti. Osy turǵydan alar bolsaq, aýyl ákimi qyzmetine qaı mamandyq ıesi laıyqty degen suraq týyndaıdy. Árıne, aýyldaǵy negizgi tirshilik kózi mal bolǵandyqtan, ákimniń ne onyń orynbasarynyń (eger ol shtat kestesinde bolsa) joǵary bilimdi maman – «Menedjer-zooınjener» bolǵany durys. О́ıtkeni joǵary bilimdi Menedjer-zooınjener aýyldaǵy mal tuqymyn jaqsartýǵa, oǵan seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýge, joǵary sapaly mal ónimderin óndirip, ony tıimdi paıdalanýda biliktigin kórsetip, aýyl turǵyndaryna osy baǵytta baǵdar bergen bolar edi.
Qoryta aıtqanda, tıesili mınıstrlikten nemese agenttikten elimizdegi 2 272 aýyl ákiminiń, ne olardyń orynbasarlarynyń biri «Menedjer-zooınjener» mamany bolýyn ótine otyryp, atalǵan laýazymdardy saılaý erejesiniń bir tarmaǵy retinde engizýdi qup kóremiz. Nátıjesinde, aýyldy aýyl mamany basqarsa, mal sharýashylyǵynyń órkendeýine yqpal eter edi.
Al endi mal sharýshylyǵy mamandyǵyna toqtalar bolsam, tómendegi máselelerge erekshe mán bergen durys bolar.
Birinshiden, qazirgi tańdaǵy agrarlyq joǵary oqý oryndaryndaǵy burynǵy zootehnııa mamandyǵynyń ornyna engizilgen «Mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasy» mamandyǵy mamandyqqa jata ma degen oryndy suraq týyndaıdy. Eń aldymen, bul mamandyq maqalanyń ne bolmasa dıssertasııalyq jumystyń taqyrybyna tán, al eger osy baǵyttaǵy mamandyq qajet bolsa, onda ol «Mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologi» dep atalýy kerek.
Ekinshiden, kóbine «Zootehnııa», «Ǵalym-zootehnık» ne bolmasa «Zooınjener» mamandyqtary tóńireginde áńgime bolsa, mal sharýashylyǵyna tán «Veterınarııa» mamandyǵy bar degen oı-pikir aıtylady. Bul – durys uǵym emes. О́ıtkeni veterınar nemese mal dárigeriniń maman retindegi mindeti múldem bólek. Veterınar – joǵary bilimdi mal dárigeri. Onyń negizgi jumys baǵyttary men mindetteri – aýyl sharýashylyǵy maldaryn emdeý. Zootehnııa mamandyǵyna saı keletin veterınarııa mamandyǵynda qyzmettik mindet túrleri joqtyń qasy. Tek qana maldy qoldan uryqtandyrýda bir-birin almastyra alatyn mamandyqtar.
Jalpy, qazirgi zamanaýı ómir talabyna saı mal sharýashylyǵy mamany – «Menedjer-zootehnık». Menedjer – óndiristi uıymdastyrýshy maman. Ol – negizinen kásiporyndaǵy, aýyl jaǵdaıyndaǵy barlyq jumysty uıymdastyrý, úılestirý jáne basqarý máselelerimen aınalysatyn maman. Zooınjener – mal ósirýdiń joǵary bilimdi mamany. Ol mal tuqymyn asyldandyrý, tabyndy óz tólinen ósirý, maldyń azyq qoryn qurý, mal ónimin óndirý sııaqty qyzmetterdi atqarady. Sondyqtan mamandyqtyń aýyl ómirindegi orny joǵary ekenin eskere otyryp, agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵdarlamasyna «Menedjer-zooınjener» mamandyǵyn engizip, bilikti mal mamanyn daıyndaý maqsatynda arnaıy memlekettik kvota bólý kerek. Osy oraıda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń bir top ǵalym-ustazdary 2019 jyly «Menedjer-zooınjener» mamandyǵynyń oqý baǵdarlamasyn ázirlep qoıǵanyn atap ótken jón. Tek ony is júzinde asyrý kerek.
«Menedjer-zooınjener» mamandyǵynyń oqý baǵdarlamasy qabyldanyp, osy mamandyq boıynsha bilikti, bilimdi mamandar daıarlanyp, ol aýyl ákimderiniń saılaý talaptarynyń bir tarmaǵy bolsa, árıne, joǵary bilimdi mal mamanyn jumysqa ornalastyrý, mal basyn kóbeıtip, odan óndiriletin ónim kólemin arttyrý máselesi de sheshilgen bolar edi. Osy mamandyq ıeleriniń oblystyq, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalaryna, respýblıkalyq mal tuqymdary palatalaryna, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna, qus fabrıkalaryna, joǵary oqý oryndaryna ornalasýlaryna múmkindikteri jetkilikti.
Tórt túlik maldyń qyr-syryn aýyl balasy ǵana jetik biledi. Sondyqtan aýyl jastaryn tórt túlik maldan úrkitip almaı, olardy osy baǵytta bilim alyp, aýyl mamany, mal sharýashylyǵy mamany retinde qalyptastyrý kerek. Jalpy, tól sharýashylyǵynan alystaǵan saıyn qazaq qazaqtyǵynan da alystaı beretinin uǵynsaq eken.
Ábdirahman OMBAEV,
UǴA korrespondent-múshesi,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
