Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Oqıǵa Reseı men Hıýa soǵysqan kezde bolǵan eken. Orystyń áskeri Túbek pen Ústirtke jetedi. Dalanyń kerish joly aıaqtalyp, endi qum bastalady. Sodan orystyń sardary adaılarǵa túıe surap, jol kórsetetin kisi surap elshi jiberipti. Aýyldyń aǵalary búkil adaıdyń bıleri men batyrlaryn jınap keńes qylady. Jurt mámilege kele almaıdy. Bireý orysqa kómekteseıik deıdi, bireý kómektespeıik deıdi. Sol jerde Tilenshiniń uly Jolaman batyr men Súıinqara batyr bar eken. Ekeýi aıtypty, elshilerdi eshteńe bermeı shyǵaryp salý kerek dep. Sonymen aqyrynda Bóken bıge «Sen tóreligin aıt» deıdi. Bóken bı uzaq oılanyp aıtty deıdi, din qaryndas bolǵan túrikmennen ne kórdik, elimizdi talaı ret shaýyp, bala demeı, shaǵa demeı qansha adamymyzdy quldyqqa satyp jiberdi. «Jaýdy aıaǵan – jaraly» degen, kápirdiń qolymen bolsa da qıratý kerek, bizge istegenin aldyna keltirý kerek. Sondyqtan túıeni de, adamdy da berý kerek dep. Sonymen osyǵan toqtasady. Bóken bı orystyń ofıserlerin shaqyryp alyp aıtypty «Mine, biz senderge 500 túıe jáne 9 adam túıeshi, qumnyń jolyn jaqsy biletin izkeser beremiz. Esińde bolsyn, bul adamdardy kózińniń qarashyǵyndaı saqta, urys-soǵysqa salma, qajama. Eger de bulardy túrikmender óltirip ketse, ne dalanyń jolyn bilmeısiń, ne qudyq pen sýatty bilmeısiń, aıdalada bir oq ata almaı shólden qyrylasyń» depti. Erteńine toǵyz adam orystyń áskerine qosylyp sherý tartady. Sol toǵyzdyń bireýi on jetige jańa tolǵan kúıshi Esir eken. Sonymen bular az júredi, kóp júredi, aqyrynda túrikmenniń astanasy Kóktóbe degen qalaǵa jetedi. Qalanyń dýaly bıik, qaqpasy berik, orystyń áskeri qansha ret shabýyldap ala almapty. Sodan aqyldasyp, jerdiń astyn in qylyp qazyp, dýaldy túbinen qoparyp dárimen jaratyn bolady.
Shabýyl toqtaıdy, túrikmenniń hany óziniń saraıynda jaıbaraqat otyra beredi. Hannyń anasy aqyldy adam eken, bir kúni dýalǵa shyǵyp, jaý jaqqa qarap turyp túsi buzylyp ketti deıdi. Balasyn shaqyrtady. Han kelip, qabyrǵaǵa shyǵady. Anasy aıtty deıdi «Balam, kápir neǵyp únsiz qaldy, ne istemek oıyń bar?» dep. Han aıtypty: «Neden abyrjydyń, ana, kápir bizge ne isteıdi? Qamal berik. Sý da jetedi, azyq ta jetedi. Kápir tamaǵy taýsylǵannan keıin azyp-tozyp eline qaıtady. Sol kezde shaǵyldyń ishinde qýyp jetip keskilep tastaımyz», dep. Anasy aıtty deıdi «Aldanba óıtip, balam. Kápirdiń qýlyǵyna quryq boılamaıdy. Anaý tigýli turǵan úıdi kórdiń be, sonda kirgen adam joq bolyp ketedi. Sol úıden beri qaraı shóp sarjolaq bolyp sarǵaıyp kele jatyr. Olar jerdiń astyn qazyp kele jatyr. Astana jurtymyzdy alady, bárimizdi qyrady» dep. Biraq balasy bul sózge qulaq aspaıdy. Aqyrynda qabyrǵany dárilep jaryp, orystyń qalyń áskeri Kóktóbege buzyp kiripti. Sol hannyń anasynyń aıtqany bolypty. Keıin Esir aıtty deıdi, «jurt qan keship soǵysyp jatqanda, túrikmenniń bir jas jigiti jany shyqpaı qınalyp jatyr eken. Sonyń basyn súıep, ıman aıtyp otyrdym. Sonda maǵan rıza bolyp qalaı kóz jumǵanyn umyta almaımyn», dep.
Keıin elge aman-esen oralǵannan keıin Esir osy eki kúıdi shyǵarypty. Kúıdiń jaıyn suraǵan adamdarǵa, túrikmenniń ańdyǵan-baqqany orystyń áskerine jol kórsetken biz boldyq. Mergenderi talaı ret atty. Túnde talaı ret shapty. Biraq orystar keliskendeı, bizdi jaýǵa bermedi. Osy toǵyz túıeshiniń basynan ótken qyzyqty aıtyp edim dombyramen. Al qylyshtary kúnge shaǵylysyp, kil júırik aqalteke mingen jaýmyttyń áskeri aqtarylyp shyǵa kelgende, orystyń tym-tyraqaı qashqanyn talaı kórdik. «Aqtarylma» sol túrikmenniń erligi týraly kúı. Bizben jaý boldy demeseń, erliginde min joq edi túrikmenniń depti. Keıinnen bul kúı «Aqtarma» bolyp, aqyrynda osy qazirgi «Aqjarma» atyn ıelenipti.
Asqar Súleımenovtiń bul jerde osy eki kúıdi shyǵarypty dep otyrǵandaǵy bireýi «Aqjarma» bolsa, ekinshisi – «Toǵyz túıeshi». Asekeń atalǵan áńgimeni ertede Túrikmenstannan kóship kelgen qarııadan estigen. Adaıdyń eski sózinde «aqtarylma» sózi shabýyl degen maǵynany bildirse kerek. Sol zamanda túrkimenderge astana bolǵan Kóktóbeniń orny Ashǵabadtan 60-70 shaqyrym jerde qalǵan desedi. Qazir orny bar ma, joq pa, bilmeımiz. Sol joryq pen shabýyldyń elesi Esirdiń «Aqtarylma» («Aqjarma») kúıi ǵana.
