Jol apatyna aıyptylar anyqtalmaı, ajaldy aýyzdyqtaý múmkin be?

Birese shyǵysta, birese batysta, endi birde ońtústikte, odan soltústikte, áıteýir, kózdi ashyp-jumǵansha elimizdiń kez kelgen túkpirinde júrekke ınedeı qadalatyn jol apaty oryn alyp jatady. О́tkende ǵana Almaty oblysynda, odan Qaraǵandy oblysynda birneshe adamdy jalmaǵan aýyr jol apattary boldy. Jazyqsyz jandar japa shegip, kóz jumdy. Kim biledi, dál qazir de sondaı nebir ókinishti jol apattary oryn alyp jatqan shyǵar. О́ıtkeni, oryn almaıdy dep aıtýǵa da senim joq. Tipti, olardyń bárin tize berýdiń de ózi aýyr eken. Biraq aýrýyn jasyrǵan óledi degendeı, shyndyqty aıtpasqa taǵy bolmaıdy. Sebebi, beıbit kúnde jazyqsyz jandardyń ǵumyryn jalmaǵan apat toqtar emes. Nelikten bulaı? Kim buǵan kináli? Apattyń zardaby aıtylmaı jatqan joq. Jol apatynyń aldyn alý úshin ne isteý kerek ekenin memlekettik organdar da jaqsy biledi. Biraq «baıaǵy jartas, bir jartas» degendeı, esh ózgeris joq, árıne, ózgeris bar, ol – jol apaty sanynyń ósýi. Jolda júrý qaýipsizdigi tek júrgizýshilerdi ǵana emes, qalyń jurtty erekshe alańdatyp otyr. Buǵan Memleket basshysy da aıryq­sha mán bergeni belgili. Byltyrǵy jyly Elbasy jol qurylysynyń sapasy men jolda júrý qaýipsizdigine baılanysty qatal syn aıtqan bolatyn. Alaıda, odan áli kúnge eshqandaı qorytyndy shyqpaǵan sekildi. Bulaı dep aıtýymyzǵa kóptegen dálelder bar. Sonyń biri – adam ólimine ákelip soqtyratyn jol-kólik apattarynyń jıilep ketýi der edik. Onyń sebebi nede? Statıstıkalyq málimetterge súıensek, ót­ken jyly jol-kólik oqıǵasy kúrt ósip, 65 paıyzdy quraǵan. Jol apatyna ushy­­raǵandar sany 60 paıyzǵa artyp, ja­ra­lanǵandar sany 70 paıyzǵa jetken. Osy­laı­sha, jalǵasa berse, kúni erteń-aq jol-kólik apatynan 100 paıyzdy kórsetetin kezge de jetip qalatyn sııaqtymyz. Bul bile bilgen adamǵa múlde tózbeıtin jaǵdaı ǵoı. Biraq adamdardyń jol apatyndaǵy ólimi jol qurylysynyń sapasy men jol júrý erejelerin qadaǵalaıtyn mekemeler men organdardy selt etkizer emes. Tipti, sol ótken jyly jol apatynan zardap shekkenderdiń 5 myńy balalar, 13 myńy áıelder desek te, sheneýnikterdiń murty búlk etpeıdi. Olar ózderin kináli emesteı sezinedi. Sonda bul beıbit kúnde qoldan jasalyp jatqan apatqa kim jaýap beredi? Biz muny bekerden-beker aıtyp otyr­ǵanymyz joq. Opat bolyp jatqandar sany tym kóp. Árbir jetinshi jol-kólik oqıǵasy adam ólimine soqtyrady. Úsh myńnyń ústinde adam opat boldy, onyń ishinde 273 sábı, 857 ana qaıtys bolǵan. Bul sandar tek belgili bolǵany ǵana. Al onyń artynda tirkelmeı qalǵandary qanshama! О́ıtkeni, 2012 jyldyń orta shenine deıin JKO ákimshilik polısııa organdary tirkep, esepke alyp kelgen edi. Budan soń Bas prokýratýranyń tekserisinen keıin ǵana JKO sanyn jasyrý faktileri ashylyp, esepti júrgizý quqyqtyq statıstıka organyna tabys etildi. Sonda ǵana naqty JKO kórinisi kólbeńdep, apatty jaǵdaı aldan tipten atoılap shyǵa keldi. Alaıda, nege ekeni belgisiz, sonda da bolsa JKO sanyn jasyrý keń etek alyp otyr. Máselen, ótken aıda ǵana oryn alǵan, ıaǵnı 8 birdeı adam opat bolǵan JKO tirkelmeı qalǵan. Bul nelik­ten dep oılaısyz? Kimderge qajet? Nelikten ja­syrady? Endeshe, mundaı jaýap­syz­dyq pen keleńsizdik JKO ashylmaı qalýy­na keri áserin tıgizetini anyq. Onyń ústi­ne joǵaryda aıtqanymyzdaı, jol apat­tary artýynyń sebebi avtomobıl joldary men ınfraqurylym jaǵdaıynyń talap deńgeıinde bolmaýynda jatyr. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Saryaǵash jáne Maqtaaral aýdandary arasyndaǵy tas joly sonaý 1982 jyldan beri jóndeý kórmegen. Sonyń saldarynan ótken jyly munda 49 adam opat boldy. Jergilikti atqarýshy organdarǵa jolǵa jóndeý jumystary júrgizilýi qajettigi birneshe ret aıtylsa da, eskerýsiz qalǵan. Aqyry bul salǵyrttyq sonshama adamnyń ólimine ákelip soqtyrdy. Onyń ústine baıqasańyz, oryn alyp jatqan JKO deni eldi mekensiz jerlerde bolady eken. Demek, bul apattardyń bárin jol ınfraqurylymy men jol jabyndaryn der kezinde jaqsartpaǵandyq saldary dep esepteý kerek. Sol sııaqty qarapaıym jol belgileriniń qoıylmaýy saldarynan da adamdar opat bolýda. Máselen, Qaraǵandy oblysynyń Shahtınsk qalasynda «Basty jol» belgisiniń joqtyǵynan úsh kólik soqtyǵysyp, adam qaıtys boldy. Al mundaı jaǵdaı barlyq aımaqta da oryn alyp otyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Elimizdegi jol-kólik oqıǵasynyń keńinen óristeýine ákimshilik polısııanyń salǵyrt jumysynyń saldary da áser etip otyrǵan kórinedi. Ýaqtyly jol apattarynyń saraptamasy júrgizilmeıdi, soǵan saı aldyn alý sharalary da atústi, tek kóz aldaý úshin qolǵa alynady. Tipti, keıde bir sharalar bir jospardan ekinshisine kóshirilip jazyla beredi eken. Máselen, prokýrorlar teksergen kezde Almaty oblystyq ákimshilik polısııasy 2013 jyly joldardyń qaýipti tustaryn anyqtaý men esepke alýdy jyl boıyna júrgizbegen. Al atalǵan aımaq bolsa, JKO sany boıynsha kóshbastaýshylardyń biri bolyp tabylady deıdi. Mundaı jaǵdaıda ákimshilik polısııa qyzmetkerleri, eń bolmasa, qoǵamdyq ókildermen de birlese jumys isteı almaıdy. Bul jerde bizdiń aıtpaǵymyz, ıaǵnı jol apattarynyń, jol júrisi zań­daryn buzýdyń aldyn alý maqsatynda mundaı iske memlekettik emes uıymdardy tartýdyń ornyna «Stopham» sekildi qo­ǵam­dyq qozǵalystardyń qyzmetine keder­gi jasaýǵa tyrysqan. Polısııa olar­dyń isin tentektik dep baǵalaǵan. Máse­len, Petropavl qalasynda beıne tir­keý qurylǵysyn durys paıdalana bilý­di túsindirýdiń ornyna ınspektor júr­gizý­shini jaýapkershilikke tartqan. Keıin osy­ǵan baılanysty qoǵamdyq ortada qatty tolqý týǵan soń ǵana IIM bul jaǵdaıǵa arnaıy túsinik berip qutyldy. Sonymen qatar, kóp jaǵdaıda, zań buzýshylar eshqandaı jazaǵa tartylmaı qalady. Máselen, Aqmola oblysynyń Býrabaı aýdandyq jol polısııasy bólimi 25 aıyptyǵa shara qoldanbaǵan. О́ıtkeni, kóptegen jaǵdaıda polısııa qyzmet­kerleriniń ózderi is qaǵazyn qate toltyryp, sodan ony sottar keri qaıtarýǵa májbúr bolady eken. Osynyń saldarynan myńnan asa is merzimi ótip ketýine baılanysty toqtatylǵan. Sonyń ishinde araq iship kólik júrgizgen 195 júrgizýshi jazasyz qaldy. Bul bassyzdyq pa, álde jaýapsyzdyq pa dep suraǵanyńyzben, jaýap berer jan joq. Sot arqyly júrgizý kýáliginen aıyryl­ǵan adamdardyń túk bolmaǵandaı kólikti qaıta aıdap júre beretindigi de anyqtalǵan kórinedi. Osy jyldyń sáýir aıynda prokýrorlar júrgizýshilik kýáliginen sot arqyly aıyrylsa da kólik minip júrgen 134 júrgizýshini ustapty. Sol sııaqty marshrýtty avtobýstardy da araq iship alyp júrgizý kórinisteri óte kóp. Sonyń biri ótken jyly Astana qalasynda da oryn alǵan edi. Al Almaty qalasynda О́zbekstan azamaty bes aı boıyna júrgizýshi kýáliginsiz reıstik avtobýsty emin-erkin júrgizip kelgen. Buǵan prokýrorlardan basqa eshkim nazar aýdarmapty. Jalpy, joǵaryda keltirilgen barlyq másele Bas prokýror Ashat Daýylbaevtyń tóraǵalyq etýimen zańdylyqty, quqyqtyq tártipti jáne qylmysqa qarsy kúresti qamtamasyz etý jónindegi úılestirý keńesi­niń kezekti otyrysynda basa aıtyldy. Onda memlekettik organdardyń jol júrisi qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha qabyldap otyrǵan sharalarynyń tıimdiligi talqylanǵandyǵymen, eń bas­tysy, joldardaǵy apatty jaǵdaıdyń jaqsarmaǵandyǵy, adam shyǵyny sanynyń azaımaǵandyǵy ashyq sóz boldy. Neǵurlym kóp jol-kólik oqıǵalary tirkelgen Almaty qalasy, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystarynda kúrdeli ahýal qalyptasyp otyr. Sondyqtan, Bas prokýror atap ótkendeı, profılaktıkalyq jumystyń tıisinshe qolǵa alynbaýy, joldardyń nasharlyǵy, júrgizýshilerdiń bekitilgen jyldamdyqty arttyrýy, teh­nıkalyq qaýipsizdiktiń talaptaryn buzý – jol apatynyń basty negizi ekenin endi eshkim de jasyra almaıdy. Sondyqtan, búginde jolaýshylardy tasymaldaý qaýip­sizdigi, stıhııalyq avtotasymaldaýshylardy joıý, jol júrisi erejesin buzǵany úshin jaýapkershilikti qatańdatý, ákimshilik aıyppuldardyń talapqa saı óndirilýi, JKO týraly isterdi tergeý sapasyn arttyrý máseleleri kezek kúttirmes sharalar qataryna endi. Jalpy, eldegi jol-kólik oqıǵasyn saralaı kele bizdiń aıtarymyz, jol júrisi erejesin buzǵan jaǵdaıda jazanyń bolmaı qalmaýy qaǵıdasyn qamtamasyz etý, árbir zań buzýshynyń qatań jaýapkershilikke tartylýyna qol jetkizý asa pármendi tetik bolyp tabylady. Sondaı-aq, buǵan qosa tergeýge deıingi tekserýlerdiń materıaldary jáne qylmystyq ister boıynsha apat jaǵdaıyn zertteýdiń tolyqtyǵyn qamtamasyz etýdiń de zor mańyzy bar. Jol júrisi qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda engizilgen uıǵarymdardyń múltiksiz oryndalýyn júzege asyrý, al olardy oryndamaý faktisi anyqtalǵan jaǵdaıda kináli tulǵalardy ákimshilik jaýapkershilikke tartý, joǵaryda atalǵan jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý bolyp tabylady. Osylaısha, atalǵan úılestirý keńesiniń músheleri joldardaǵy apatty azaıtý, qaýipsiz júrýge jaǵdaı jasaýǵa baǵyt­talǵan sharalar keshenin de usyndy. Osy maqsattarda, eń aldymen, avto­jol­dardyń apattyq turǵydaǵy neǵurlym qaýipti ýchaskelerin anyqtaý, bul úshin Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep­ke alý jónindegi komıtet ázirlegen apat­tylyqtyń elektrondyq kartasyn keńinen paıdalaný, jol jabynynyń sapasyn arttyrý, kósheler men joldardy jol júrisin qadaǵalaýdyń qazirgi zamanǵy ıntel­lektýaldyq júıelerimen jappaı jabdyqtaý qajet ekendigi eskerildi. Demek, endi, mundaı otyrys jumysyna úılestirý keńesiniń músheleri, Parlament depýtattary, Prezıdent Ákimshiliginiń, Premer-Mınıstr Keńsesiniń jaýapty qyzmetkerleri, Joǵarǵy Sottyń, Ishki ister, Kólik jáne kommýnıkasııa, Qarjy, Ádilet, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteriniń basshylary, beınekonferensııalyq baılanys arqyly – oblystardyń prokýrorlary, aımaqtyq úılestirý keńesteriniń músheleri, oblys ákimderiniń jol júrisi qaýipsizdigi máselelerine jetekshilik etetin orynbasarlary qatysqandyqtan jáne atalǵan máseleni óz qulaqtarymen estip, bilgendikten aldaǵy ýaqytta jol boıyndaǵy kemshilikter birte birte joıylyp, adamdardyń ómiri men densaýlyǵy  berik saqtalatyndyǵyna úmit bar. Alaıda, buǵan jetkilikti senim uıalatatyn is bastaýy bar ma? Shetelderde birneshe jylda bir ret jóndeletin joldar, bizdiń elde jylyna eki qaıtara jóndeletin bolǵandyqtan ne qaıyr kútýge bolady?! Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».