Kim kináli?

Zaman talabyna saı elimizde jekelegen seriktestikter kúnnen-kúnge kóbeıip keledi. Osyǵan oraı, respýblıka turǵyndarynyń aýqymdy bóligi osyndaı jeke nysandarda jumys istep, nápaqalaryn taýyp júr. Olardyń qaısybiri qojaıynynyń jaqsy ekenin, eńbekterin jemeı, jalaqylaryn der kezinde beretinin aıtsa, endi biri buǵan kerisinshe, mekeme ıeleriniń  ádiletsiz de sarań ekenin aıtyp, zar jylaıdy. Jasaǵan jumysyna eńbekaqy ala almaı, eńbegi esh, tuzy sor bolǵandardyń kóbi ádette, ókiletti organdarǵa shaǵymdanady. Bizben áńgimesinde oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy basshy­synyń orynbasary Arman Tuı­ǵyn­betov osyndaı jaǵdaıǵa qatysty birneshe mysal keltirdi. Onyń sózinshe, budan birneshe jyl buryn qaladaǵy «Pıtınov» JK-de jumys istegen Dınara Aısekenova, Meıramgúl Sısenova jáne Aıkúmis Muqanbetqalıevalar qojaıyndarynan eńbekaqylaryn mezgilinde ala almaı, ábden sharsha­ǵasyn atalǵan eńbek ınspeksııasyna aryzdanǵan. Qyzdar aryzdarynda jeke kásipker Dmıtrıı Pıtınovtiń ózderin jumysqa alar kezde 25 000-30 000 teńge kóleminde jalaqy beremin dep ýáde berip, biraq, is júzinde qoldaryna 4-5 myń teńge aqsha ustatyp, jartysyn keıin beremin dep aldaǵanyn aıtady. Munysymen qoımaı, ol qyzmetkerleriniń jeke kýálikterin jumysqa qabyldar kezde alyp qoıady eken de, ony bermeı, áýrege túsiredi eken. Buǵan qosa, qyzdar atalǵan kásipkerdiń qalada bes jerde saýda núktesi bar ekenin jáne solardyń barlyǵynda da kassalyq apparattyń joq ekendigin aıtady. Atalǵan ókiletti orynǵa osy jaǵdaıdy aıtyp, shaǵymdanǵan qyzdar kásipkerden qujattaryn jáne jumys istegen ýaqyttaryna jalaqylaryn alyp berýdi suraǵan. Oblystyń bas memlekettik eńbek ınspektory Arman Orashulynyń málimdeýinshe, olardyń aryzdary boıynsha tekseris júrgizgen oblystyq jumyspen qamtýdy úıles­tirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń qyzmetkerleri jeke kásipker D.Pıtınovtiń qyzdardy jumysqa alǵanda Eńbek kodeksi 23-babynyń 2-tarmaǵy 2-tarmaqshasyn buzyp, olarmen eńbek shartyn jasamaǵanyn anyqtaǵan. Sonymen qatar, jumys berýshi qyzdarǵa jumysqa kelgennen ketkenge deıingi aralyqta jumys ýaqytyn esepke alý qujattaryn júrgizbegen. Olardyń aıtýynsha, atalǵan kemshilik Eńbek kodeksiniń 91-babynyń talaptaryn buzýǵa ákep soqtyrǵan. Sondaı-aq, jumys berýshi tekseris kezinde jumysshylaryna jalaqy tólegendigin rastaıtyn qujatty kórsete almaǵan. Jábirlenýshilerge osy jaǵdaıdy habarlaǵan atalmysh basqarma qyzmetkerleri jumys berýshi tarapynan jasalǵan bul olqylyqtar Eńbek kodeksi 134-baby 1-tarmaǵy talaptaryn buzýshylyq dep tanylǵanyn málimdedi. Al, jeke kásipkerdiń saýda núktelerinde kassalyq apparattyń bolmaýy jáne onyń jumysshylardyń jeke kýálikterin alyp qoıý máselesi quzyretti organdarǵa joldanǵan. Shaǵymdanýshylarǵa osy jaǵdaıdy jetkizgen tekserýshiler jeke kásip­ker D.Pıtınovke anyqtalǵan zań buzýshylyqtaryn joıýǵa jáne jábir­lenýshi jumysshylarǵa eńbek­aqylaryn tez arada tóleý jóninde talap qoıylǵanyn aıtyp, sondaı-aq, quqyq buzǵan kásipkerge Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 87-babynyń 1 jáne 3-bólimderimen aıyppul salynǵanyn jetkizdi. Arman Tuıǵynbetovtiń aıtýynsha, óńirimizde jumysshylarǵa jalaqyny ýaqytynda tólemeıtin mekemeler de bar. Mundaı mekemeler qataryna «Ýralskdorstroı», «BGS-Aqsaı», «OralQurylysJóndeýServıs» JShS-leri men «Gordorstroı» AQ jatady. Mundaı jaǵdaıdyń mekemelerde eńbek ónimdiligin tómendetip, jurt arasynda teris pikir qalyptastyratynyn aıtqan Arman Tuıǵynbetov osyndaı yńǵaısyz jaıtty boldyrmaý úshin jumys berýshi men jumysshynyń arasynda mindetti túrde eńbek sharty jasalýy tıis ekenin jetkizdi. О́ıtkeni, eńbek sharty olardyń qaı-qaısysyna da quqtaryn qorǵaý úshin negiz bola alady. Sondyqtan kez kelgen jumys berýshi jumysqa qabyldaǵan adammen eńbek shartyn jasasýy kerek. О́z kezeginde jumysshy da qojaıynynan eńbek shartyn talap etýi tıis. Oblystyń bas memlekettik eńbek ınspektorynyń sózinshe, eńbek shartyn jasaǵan kezde jynysyna, ultyna, tiline, múliktik jáne áleýmettik jaǵdaıyna nemese laýazymyna, jasyna, turǵylyqty mekenjaıyna, (sonyń ishinde, turǵylyqty tirkeýde joq nemese qonys aýdaryp kelgenderge), sonymen qatar, qyzmetkerlerdiń iskerlik sapasyna, osy zańnamada kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, qandaı da bolmasyn tikeleı nemese janama túrde quqyqtyq shekteýler men basymdyqtarǵa jol berilmeıdi. Eńbek sharty jazbasha nysanda keminde eki dana etip jasalady da, oǵan taraptardyń qoldary qoıylady. Qyzmetkerdiń eńbek shartynyń bir danasyn alýy jazbasha nysanda rastalyp, bul qujat bir-bir danadan qyzmetker men jumys berýshide saqtalady. Eger qolyńyzda eńbek sharty bolmaǵan jaǵdaıda, sizdiń kelisimińizsiz eńbek shartyna ózgerister engizilip, jumys berýshi eńbek shartynda kórsetilmegen jaǵdaılardy sizden talap etip qalýy ǵajap emes. Sondyqtan, árbir qyzmetker nemese jumysshy jumysqa ornalasqanda mindetti túrde eńbek shartymen tanysyp, onyń sońǵy paraǵyna qolyn qoıýy tıis jáne jumys berýshiden onyń bir danasyn talap etýi kerek. Bulaı bolmaǵan kúnde jumysshy óz quqyǵyn zań júzinde qorǵaı almaıdy. Jumysqa qabyldaý jasalǵan eńbek sharty negizinde jumys berýshiniń aktisimen resimdeledi. Buıryqtyń mazmuny eńbek sharty jaǵdaıymen sáıkes kelýi qajet. Jumys berýshi úsh jumys kúni ishinde qyzmetkerdi aktimen tanystyrýǵa mindetti. Jumys berýshiniń aktisimen tanysqany qyzmetkerdiń qol qoıýymen kýálandyrylady. Jumysqa qabyldaǵan kezde jumys berýshi qyzmetkerdi uıymdaǵy ishki eńbek tártibimen, ujymdyq shartpen jáne tehnıkalyq qaýipsizdik erejesimen muqııat tanystyrýy kerek. Buǵan qosa, jumysshy jumys berýshiden jumysqa qabyldanǵany jónindegi buıryqtyń kóshirmesin surap alýy tıis. Erejege sáıkes eńbek shartyna qol qoıǵannan keıin, jumysshy ózine júktelgen mindetti oryndaýy kerek. Jasyratyny joq, qazirgi kezde alys aýyldarda turatyn maly kóp keıbir dáýletti kisiler úısiz-kúısiz júrgen jandardy izdep taýyp, maldaryn solarǵa baqtyryp qoıatyn bolǵan. Sebebi, mundaı kisiler qojaıyndarynan aqsha suramaıdy, olarǵa uıyqtaıtyn jer bolsa, sosyn qaryndary toısa bolǵany. Jaqynda respýblıkalyq gazetterdiń birinen osyndaı úısiz júrgen kisilerdiń birin jalshy qylyp ustap otyrǵan bir baıdyń ajaly týra sol kómekshisinen bolǵanyn oqydym. Maqala avtorynyń aıtýynsha, álgi dáýletti kisi aıqaılatyp sharýa qojalyǵyn qurmaı-aq, malyn qyrda bir kisige baqtyrypty. Baqtashy bolsa, úı-kúıi joq, kezinde ishimdikke salynyp azyp ketken bireý eken. Osyndaı «shyǵynsyz» adamdy jumsaý arqyly ábden baıyp alǵan qojaıyn malyn qanshama muqııat qarasa da, kelgen saıyn ártúrli syltaý aıtyp, kómekshisin sabap ketedi eken. Ony adamǵa sanamaǵan qojaıyn onshaqty jyl ishinde oǵan bir de bir ret jalaqy bermegen jáne ony demalyssyz jumys isteýge májbúrlegen. Birde jalshy jigit uıyqtap jatqan qojaıynyn kórip, qolyna túsken zatpen qojaıynyn uryp-soǵa bastaıdy. Qatty soqqydan shoshyp oıanǵan qojaıyn kómekshisine qarsy umtylǵanymen, eshteńe istep úlgermeıdi. Esinen tanyp qalǵan qojaıynyn kektene sabaǵan jalshy jigit ashýyna ıe bola almaı, ony baltalap, shaýyp tastaıdy. Sodan keıin ǵana esin jıǵan ol istegen isine ókinish bildirip, sol aýylǵa qarasty aýyldyq okrýg basshylaryna baryp, bolǵan jaıdy baıandap beredi. Elimizdiń bir túkpirinde bolǵan osyndaı qaıǵyly jaǵdaıdy baıandaı otyryp, búgingi baı-dáýletti adamdardyń qaperine úı qyzmetshileriniń de et pen súıekten jaratylǵan jan ekenin, olardyń da sharshaıtynyn esterinen shyǵaryp almaǵandary jón degimiz keledi. Qazirgideı baı, kedeı dep bólingen zamanda jeke sharýasyna jumysshy ustaıtyn dáýletti aǵaıyndar da óz jumysshylarymen arada eńbek shartyn jasasa artyq bolmaıdy. Aısha О́TEBÁLI, jýrnalıst. Batys Qazaqstan oblysy.