– Dýlat Járdemuly, keshegi «Medeý» bıik taýdaǵy ataǵy dúrildegen biregeı sport kesheni ǵana emes, konkıshiler ortasynda naǵyz álemdik rekord jasaýshylar ustahanasy edi. Qazaqstannyń brendi sanaldy. Álemdik sport dodasynda oıyp turyp alǵan óz orny bar dańqty sporttyq muz alańy elimizge nege kereksiz bolyp qaldy?
–Aty men zaty álemdik mánge ıe mundaı sport kesheniniń «kózden ketkenimen, kóńilden ketýi» ekitalaı. Álemniń kez kelgen konkıshi-sportshysy «Medeýdiń» atyn umytpaq emes. Másele, qoǵamdyq ortada, ıaǵnı elimizdiń óz ishinde bul keshenge kóńil aýdarý máselesi belgili bir ýaqyt aralyǵynda tejeldi, belgili bir merzimde nazardan tys qaldy. Onyń úlken sporttyq arena, «rekordshylar ustahanasy» ekeni umytyldy...
– «Medeý» sport kesheniniń basyna qonǵan baqytynan aıyrylyp, mundaı kúıge túsýine sonda basty sebep ne, sony aıtyńyzshy?
– Basty sebep deısiz be?!. Osy arada, eń aldymen, myna bir jaıtty eske sala ketkenniń de aıyby joq dep oılaımyn, máselen, ótken ǵasyrdyń 1970-80-jyldary bizdiń bıik taýdaǵy «Medeý» sporttyq muz aıdyny dárejesi jaǵynan álemdegi Leık-Pleısıd (AQSh), Kalgarı (Kanada) sport alańdarymen bir qatarda turyp, tańdaýly úshtikke kirdi. Keıin aldyńǵy eki muz aıdynynyń da tóbe-shatyry jabylyp, qyzmet kórsetý aıasyn qubyltqanda, ashyq aspan astynda qalǵan «Medeý» kesheni dańqty tuǵyrynan tústi. Jaı demalatyn muz aıdynyna aınala bastady. Endi aýmaqty keshenniń bolashaq kúnkórisi úshin naryq talabyna saı biregeı muz aıdynyn jalǵa berýge týra keldi: sportshylardyń ornyna aıdynǵa ártister shyqty. Birneshe jyl qatarynan ótken «Azııa daýysy» «Medeýdiń» mıneral qospasy joq, taý sýynan qatyrylǵan shynydaı taza móldir muzyn myljalap, toń qatyratyn muzdatqysh beton qabattaryn «tozdyryp» jiberdi. Sol kezdegi keshenniń bas ınjeneri retinde bul áreketke birinshi kúnnen bastap qarsy shyqtym. О́ıtkeni alańdaǵy muz qatyratyn betonnyń astyndaǵy uzyndyǵy 170 shaqyrymǵa sozylyp jatqan muzdatqysh suıyq aǵatyn qan tamyrlaryndaı názik qubyrlar jelisi óte aýyr júk kólikteriniń salmaǵyn kótere almaı, meniń kóz aldymda byrt-byrt úzilip jatty. Uzyndyǵy Almatydan Qordaıǵa jetetindeı qashyqtyqtaǵy ondaı erekshe qubyrdy ol kezde qaıta qalpyna keltirý de bir-eki kúndik is emes, árıne. Sol tusta «freon-12» suıyqtaryn paıdalandyq? Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ozon oıyqtaryna tikeleı sebepshi bolatyndyqtan ol suıyq paıdalanýdan KSRO keziniń ózinde alastatylǵan edi. Sodan ne kerek... keshen basshylyǵynyń dáleldi ýájderine qulaq qoımaǵan qala ákimshiligi biregeı keshendi sporttyq emes, mádenı sharalar úshin paıdalanýyn jalǵastyra berdi. Qysqasy, ártister sharshap, ákimder aýysyp «Medeýdiń» basynan «qıqý» ketkende baryp, muz aıdynyndaǵy tońazytý júıesin qaıta jańǵyrtýǵa bolar-bolmas talpynys jasaldy. Aıtpaqshy, «Azııa daýysynyń» keshen úshin jasaǵan bir «jaqsylyǵyn» aıtýdy umytyp bara jatyr ekenmin..
– Árıne, árıne... aıtqanyńyz jón bolady!?
– Keńes odaǵynyń ydyraıyn dep turǵan kezi edi, bizge qala basshylyǵynan «Azııa daýysy» (aldynda «Altyn alma» degen ataýmen shyqty) bıik taýdaǵy muz aıdynynda qalaıda ótýge tıis» degen nusqaý tústi. Ile-shala bizdiń kelisimimizdi kútpesten sahnanyń kerek jaraqtar tıegen «KamAZ»-dar muz qatyratyn beton ústine aýyr júkterin aýdaryp tastap jatty... Tastap jatqany óz aldyna, erkinsingen ákimdik qaraýyndaǵy mekemeler jeltoqsannyń qalyń túsken qaryna deıin kerek-jaraqtaryn alyp ketýge asyqpaǵanyn qalaı umytaıyq?! Amal neshik. Meniń júregimdi aýyrtqan bir jaıt, erteń án festıvaline alys-jaqyn shetelden kelgen qonaqtardyń «Qazaqtardyń «Medeosy» nesi?» deıtini anyq qoı?! Olardyń qaısy birine bul shatqalǵa kezinde qazaqtyń aýqatty azamaty-mesenat Medeý Pusyrmanov ıelik etken, qazirgi sport kesheni sol kisiniń atymen atalady dep túsindirmekpiz. Onyń ústine Almatydaǵy barlyq negizgi BAQ orys tilinde, on jerden oıyńdy aıtqanmen «Medeo» dep óz tiline qaratyp buryp ala qoıady. Keshenniń tehnıkalyq tom-tom qujattaryn asyqpaı aýdarystyryp qarasam, bir-eki jerde keshenge qatysty «Medeý» degen jazý shyqty. Endeshe, tarıhı shyndyqty qalaı burmalaımyz?! Tań atar-atpastan Klımenko esimdi sózimdi eki etpeıtin montajshy mamandy brıgadasymen iske jektim, satymen fasadqa shyǵarttym da kisi boıyndaı «o» árpin elektrpisirgish apparatpen qıdyryp alyp tastadym. Tez arada onyń ornyna sondaı kólemdegi daıyn bolǵan «ý» árpin, jýan boltpen burap japsyrttym. Keshenniń atshaptyrym jerden kózge túsetin munarasynda «Medeý» degen jazý osylaısha paıda boldy. Sol kúni tynysh uıyqtadym...
– Bul da bir tarıhı oqıǵa eken, Dáke, «ózińiz otyn jaǵyp, kúlin shyǵarǵan» biregeı keshenge jolyńyz sońǵy ret qashan tústi? Nendeı ózgerister baıqadyńyz? Sol «ý» árpi keıin munaradan túsip qalǵan joq pa?!.
– Jo-joq, ol áripti bıik tuǵyrǵa máńgi baqı túsip qalmaıtyndaı etip burap tastaǵanbyz (kúldi). Janyma jaqyn muz aıdynyna araǵa ýaqyt salyp, baryp turamyn. Tanystardan, qyzmettesterden eshkim joq... Sońǵy ret barǵanymda kózime túskeni – aıdynnyń bir buryshyna 10h20 metrlik shaǵyn muz aıdynyn ornatyp qoıypty. «Úlken úıdiń ishinde – kishkene bı» degen sekildi! Álemdik jańa tehnologııa jetistigi – baıaǵydaı temir qubyrmen sý qýalap, ony neshe satydan ótkizip muz qatyrýdyń azabyn kórgen óz basym, myna tamashaǵa tań qalyp, qatty súısindim. Qurylysta kóp atalatyn «Jyly edenniń balamasy» – «sýyq eden» degenińiz sol muz aıdyny! Osyndaı shaǵyn ǵana tońazytqysh mashınalarmen qazirgi tańda qalanyń kez kelgen buryshynda muz aıdynyn jasaýǵa múmkindik bar. Qandaı keremet! Mine, sol ýaqytta, meniń sanamda «Shirkin, «Medeýdiń» basyna baıyrǵy sporttyq, tek qana konkıshilerge arnalyp aıdyn jasalatyn juldyzdy sát týyp tur ǵoı» degen oı jylt etti! Mynadaı tehnologııalyq tásilmen kez kelgen jerde alańdy tegistep, muzdy qatyryp jiberip, kúlli qalanyń halqyn jıyp, masaıratýǵa bolady. Al «oıyn-saýyqtan» enshisin alǵan «Medeý» óziniń baıyrǵy rekordtar jasaıtyn isimen aınalyssyn!
– Bizdiń konkıshilerimiz qysqy Olımpıada sekildi dúbirli jarystarǵa ádettegideı osy «Medeýdiń» ataqty muz aıdynynda daıyndalyp, jattyǵyp, dodaǵa túsip júr emes pe?
– Joq!.. Janym keshenge jaqyn bolǵandyqtan, bul máselege qatysty oqıǵaǵa qashanda qulaǵym túrik júredi. Bilgińiz kelse aıtaıyn: olar jerdiń túbindegi Solt-Leık-Sıtı men Kalgarıdegi muz aıdynyna baryp jattyǵý ótkizedi. О́zderińizge málim, ekeýi de Amerıka qurlyǵynda. Keshendi sál jańǵyrtyp, álemdik talaptarǵa saı jaraqtandyrýǵa qarajat joq ta, «jerdiń túbine» taıly-taıaǵymyz qalmaı topyrlap baryp jattyǵýǵa aqsha tabamyz! Sondaı jattyǵý ortalyǵyn ózimizdiń «Medeýde» jaraqtaýǵa bola ma, álbette, bolady! Kezinde... Táýelsizdiktiń eleń-alańynda, ıá, kezinde japondar men koreıler Amerıka Qurama Shtattary men Kanadadaǵy muz aıdyndaryn alyssynyp, bilesiz be, bizdiń «Medeýde» jattyǵý ótkizýge sondaı qushtarlyq tanytty. KSRO tusynda GDR konkıshileri «Medeýge» aıryqsha yqylas aýdarǵanyna óz basym kýámin. Koreı, japon, nemis... qomaqty ınvestısııa tartylýǵa da shaq qalǵan. Biraq ta, aýys-túıis, alys-beris… (Bálkim, urys-keris te bolǵan shyǵar?!) jıilep, aqyry ol usynys aıaqsyz qaldy. О́kinishti-aq! Umytpasam, 2003 jyldyń ishi, koreılik jattyqtyrýshy mamandar tarapynan «Medeýdegi» bolashaq jattyǵý ortalyǵyna degen mıllıon dollardyń tóbesi de jylt etip kóringen...
– Keshenniń «Medeý» shatqalynda resmı ataý alyp ashylǵanyna 50 jyl toldy. Bıik taýdaǵy aıryqsha sport kesheniniń dúnıege kelýine sebepshi adamdar týraly «Medeý: vzglıad ıznýtrı» (2011 j. Almaty) atty tarıhı jylnamalyq-tanymdyq kitabyńyzda jaqsy aıtypsyz. Muz aıdynyna qatysty tarıhı derektermen gazet oqyrmanyn da qulaǵdar etip qoısańyz jaqsy bolar edi?!
– Álemge áıgili syrǵanaq alańy ornalasqan jerdi, ıaǵnı «Medeýdi» eń alǵash ótken ǵasyrdyń 40-jyldary keńestik ataqty konkıshi Konstantın Kýdrıavsev degen kisi tapty. Buǵan deıin ol keńes odaǵynyń túkpir-túkpirin aralap, Kavkaz, Altaı, Oral, Saıan taýlarynan laıyqty jer tappaǵan onyń kóńili osy bizdiń Alataýdaǵy Medeý shatqalyna túsipti. Mundaǵy klımat, jumsaq taza aýa, syrǵanaq muzdyń sapasy jáne de Shveısarııanyń áıgili Davos taýly kýrortyna uqsastyǵy basshylarǵa da, mamandarǵa da qatty unaǵan. 1951 jyly 4–5 aqpanda tabıǵı muzdan jasalǵan aıdynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń syılyǵy úshin alǵashqy chempıonat ótkizildi. Aqpannyń 5-i kúni keńestik konkımen júgirýshi Sofıa Kondakova eki birdeı álemdik rekord jasap, sol kún «keńestik konkımen júgirýshilerdiń ustahanasy» – «Medeý» muz aıdynynyń týǵan kúni bolyp tarıhta qaldy. Sodan beri osy jerde qanshama tarıhı oqıǵalar, álemdik rekordtar jasaldy. Jetpis jyldan astam ýaqyttyń ishinde «Medeý» muz aıdyny qansha ret jabylyp, qaıta jandandy. 1972 jyly jeltoqsanda «Medeý» sport kesheni turǵyzyldy. Qurylysqa qatysqan sáýletshiler A. Qaınarbaev pen V.Kasev sııaqty on maman 1975 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy.
– Biz – «Medeýde» jasalǵan álemdik rekordtarǵa bala kezden qulaǵymyz túrik bolyp ósken urpaqpyz. Ári ony maqtanysh tuttyq, shyn máninde erekshe keshen!..
– Onyńyz ras, konkımen taý basynda júgirý bir bólek te, dalalyq jazyqta júgirgen bir bólek. Naǵyz sportshylardy aqtyq jarysqa daıyndaýda munyń da mańyzy óte zor. Taýda aýa qysymy az. Sportshy osyndaı aýa qysymynda júregi men ókpesine salmaq salady, shıraıdy. Mıneraly joq taýdyń móldir sýyna qatyrylǵan muz betinde syrǵanaýdyń da aıryqshalyǵy bar, úıkelisi az muzda, konkıshi de «juldyzdaı» aǵady. Aıtpaqshy, konkıshilerdi bylaı qoıa turaıyq, bizdiń boksshylarymyz ben fýtbolshylarymyz da «Medeýdiń» aýasyn jutyp, kún sáýlesine kúıip, taýda jattyqqandy jaqsy kóredi emes pe?! О́z basym, «Medeýdiń» dáýirlegenin de, quldyraǵanyn da kórdim.
– Maman retindegi sizdiń bul aıtqandaryńyzben kelisýge bolatyn shyǵar, degenmen de, búgingi kúnniń talaby turǵysynan biregeı keshenniń bolashaǵyn qalaı boljar edińiz?
– Álemde eń birinshi ret Nıderlandynyń Hrenven qalasynda «Tıalf» atty jabyq muz aıdyny salyndy. Al Reseıde, Máskeýdiń Krylatskidegi jáne Chelıabidegi alǵashqy jabyq muz aıdyndary 2004 jyly paıda boldy. Qazaqstanda tóbesi jabyq, jasandy muz stadıony VII qysqy Azııa oıyndary qarsańynda, 2011 jyly dúnıege keldi. «Qazir «Medeý» muz aıdyny burynǵy dańqynan aıryldy. Ony tek jappaı syrǵanaq tebetin alańǵa aınaldyrý kerek» degen syńarjaq pikirlermen kelispeımin. О́ıtkeni «Medeý» sport keshenine ǵana tán biregeılikti búginde búkil TMD, odan tys elderden de taba almaısyń. Sondyqtan qolda bar «altynnyń» qadirin baǵalap, bárin de óz ornymen paıdalanǵanymyz durys. Al demalýshy turǵyndar men qonaqtardyń jappaı syrǵanaǵy úshin qazirgi «Medeý» muz aıdynynan sál joǵary, bóget jaqtaǵy alańqaı suranyp-aq tur. Osy bos jatqan jerden qońyr kúzden kóktemdegi kún jylynǵanǵa deıingi ýaqytta konkımen syrǵanaq tebetin sport alańyn jasaýǵa ábden bolady. Al «Medeý» aıdynynyń tóbesin jańa tehnologııalyq talaptarǵa saı qymtap jaýyp, halyqaralyq deńgeıdegi sport kesheni deńgeıine kótersek, jattyǵý ortalyǵyn qursaq, oǵan jańasha kórik berip, tynysyn ashar edi. Sonda bizdiń sportshylarymyz asa jaýapty jarystar aldynda muhıt asyp, sonaý Amerıkaǵa sabylmaıdy.
– Bir jyldary uly dúrmekke qosylǵan Qazaqstannyń Olımpıadalyq komıteti, tipti Dúnıejúzilik qysqy Olımpıada oıyndaryn ótkizýge de nıettendi. Ondaı álemdik dodaly jarystardyń Almatyda ótýine siz qalaı qaraısyz? Máselen, bıik taýdaǵy «Medeý» sport kesheni ondaı jarystyń bir ýyǵyn kóterip turýǵa laıyq ta shyǵar, biraq qanshalyqty daıyn?
– Aıtpańyz… ol meniń 80-jyldardan bergi armanym. «Medeý» sport kesheninde ondaı halyqaralyq birneshe jarys – 1974-1984 jyly konkımen júgirýden áıelder arasynda Eýropa chempıonaty, 1988 konkımen júgirýden erler arasynda álem chempıonaty, 1989 jáne 1990 jyldardaǵy spıdveıden (muzdaǵy motojarys) ótti. О́zim kýámin, barlyq jarys óz dárejesinde máresine jetti. Qandaı da bir mártebeli jáne qu-zyrly halyqaralyq sharalarmen salystyrǵanda qysqy Olımpıadanyń jóni de, sıpaty da bólek. Ol – Qazaqstannyń qalyptasqan ári ózgelermen terezesi teń memleket ekenin búkil álemniń aldynda dáleldeý úshin de qajet dep oılaımyn!.. Azıada men Ýnıversıadany ótkizip kórdik emes pe? Neden jasqanamyz? О́tkizeıik. Tek ol úshin aldymen, «Medeý» keshenin qaıta jańǵyrtýǵa kúsh salaıyq.
– «Medeý» «Medeý» bolǵaly qazaqstandyq sportshylar Almatyda ótken álemdik qysqy Ýnıversıada (2017 j.) kezinde alǵash ret rekord jańǵyrta almady. Konkımen júgirýshi «juldyzymyz» Ekaterına Aıdovanyń 2 márte alǵan qola medaline maldandyq. Barlyǵy 23 elden kelgen 170 konkıshiniń arasynda, tipti bizdiń sportshylarymyz qalyń shańnyń arasynan kórinbeı qaldy...
– «Medeý» sport kesheniniń «rekordtar ustahanasy» degen aty bar, joǵaryda aıttyq. 1951 jyldan beri osy muz aıdynynda 120 ret álemdik rekord jańartyldy. Ony jer shary moıyndaǵan, endeshe bul «jeńiliske» «Medeý» muz aıdynynyń esh qatysy joq. Rekordty sportshy jasaıdy, keshen – tirkeıdi. Jeńis – sportshynyń qandaı daıyndyqpen kelgenine baılanysty. Meniń muzdatý tehnologııasynyń mamany retindegi jeke pikirim osy. Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt osynda jattyǵatyn sportshylarmen, «Medeý» sport kesheninde qyzmet atqardym. Meniń biletinim, kerisinshe, týǵan jerdiń kıesi sportshylardy qoldaıdy dep jatady. Sporttyń qýanyshy men ókinishi qatar júredi. Eń bastysy – sol joly da álemdik ýnıversıada sportshylaryna «Medeý» ádettegideı jyly qabaq tanytty. Davıde Djotto (Italııa) men Aleksandra Kachýrkına (Reseı) altyn, Seıtaro Ichınohe men Nana Takahashı kúmis, Lınýs Haıtdegger (Aýstrııa) qola medaldy eline osy jerden alyp ketti ǵoı. Olardyń júreginde hal-qaderinshe «kómektesken» «Medeý» sport kesheniniń muz aıdyny árqashan saqtalady dep oılaımyn.
– Dýlat Járdemuly, sonymen ýaqyt bezbenine salsaq, joǵaltqanymyzdy qaıdan tabamyz, «Medeýdiń» burynǵy sport álemindegi dańqyn qalaı qaıtaramyz?
– Onyń esh qıyndyǵy joq, kókiregimde saırap turǵan kánigi mamannyń pikirin – jeke oıymdy sanamalap aıtyp kóreıin: Birinshiden, ol úshin bıik taýdaǵy biregeı bul sport kesheni ózi tektes álemdik dárejedegi sport ǵımarattary sekildi tóbe-shatyry jabylǵan muz aıdynyna aınalýy kerek. Memleket qarjy bólsin, joq dese, ulttyq brendimiz úshin ınvestor tapsyn. Ekinshiden, burynǵy jylytý qazandyǵy men tońazytý beketi aralyǵyndaǵy jeli qaıta qalpyna keltirilsin. О́rt sóndirýshiler «qurǵatyp» jiberip, ornyna garaj salyp alǵan basseın qaıtadan salynsyn. Úshinshiden, osy nysandardy oqý-jattyǵý ortalyǵyna aınaldyrý kerek. Eki araǵa júrgizilgen temir qubyr jelisin alyp tastap abattandyrsa, sportshylar jattyǵý orny men stadıon arasynda jattyǵý kıimderin aýystyrmastan osy jer astyndaǵy týnnelmen-aq eki araǵa qatynap turady. Barshaǵa tıimdi. Tórtinshiden, Medeý shatqalyna qazir tabıǵı gaz qubyry tartyldy. Keshen ǵımarattaryn osyndaǵy qazandyqqa gaz qosyp jylytýǵa, ystyq sýdy kereginshe tutynýǵa bolady. Besinshiden, qazirgi stadıonnyń ońtústik aýmaǵyndaǵy bos jatqan aýmaq jazdyq sport aılaǵyna aınalsa, nur ústine nur. Dál osy alańda qazir jańa tehnologııanyń jemisi – shaǵyn jyljymaly tońazytqysh stansalardy qosyp, plastıkalyq muzdatqysh tósenishti jaıyp jiberip, jańa zamanǵy syrǵanaq alańyn jasaýǵa múmkindik mol. Altynshydan, Almaty qalasy ákimshiligi men qalanyń sport súıer qaýymyna aıtarym, qazir jınalmaly plastıkalyq tońazytqysh qubyrlar arqyly qalamyzdyń ishinde, meıli syrtynda, tipti taý qoınaýynda deıikshi, op-ońaı muz aıdynyn qatyrýǵa bolady.
Qoryta aıtarym, sportshylarǵa arnap qazirgi zamanǵa saı muz aıdyny bar arnaıy sport saraıyn salý shart emes. San jyldar ataǵy dúrkiregen aýasy taza, sýy tunyq «Medeýimizdiń» enshisin bereıik. Bıik taýdaǵy muz aıdynyń joǵaltqan dańqyn sonda ǵana qaıtaramyz.
– Mazmundy áńgimeńiz úshin úlken rahmet.
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
ALMATY
