Doktor sheıh Ahmad at-Taıeb osydan birneshe jyl buryn irgetasy birinshi myńjyldyqtyń 980 jyly qalanǵan joǵarydaǵy meshitpen attas ál-Azhar ýnıversıtetiniń rektory ári Mysyr eliniń Bas múftıi laýazymdaryn da qatar alyp júr. Sondaı-aq bul aıtýly lıderler – óz dinderiniń aıyrmashylyqtaryna qaramastan, jahandyq órkenıetaralyq úndestik pen dinaralyq tatýlyq jáne mádenıetaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan ǵulamalar.
Rım Papasy Fransısk Astanaǵa alǵash ret 2022 jyly atbasyn bursa, joǵary mártebeli sheıh Ahmad at-Taıebtiń bul ekinshi sapary bolatyn. О́ıtkeni ol 2018 jyly Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI sezine de belsendi qatysqan edi. Sosyn 2022 jyldyń qazan aıynda doktor sheıh Ahmad at-Taıebtiń tapsyrmasymen onyń aǵa ókili ári Musylman aqsaqaldar keńesiniń Bas hatshysy – sýdıa Muhammed Abdelsalam ekijaqty qarym-qatynastardy odan ári nyǵaıtý maqsatynda shtab-páteri Abý Dabıde ornalasqan Musylman aqsaqaldar keńesiniń Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy aımaqtyq ýákildigin Astanada ashý maqsatynda Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi hatshylyǵynyń basshysy ári Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, Astana qalasynyń burynǵy ákimi Altaı Kólginov jáne elimizdiń Bas múftıi Naýryzbaı qajy Taǵanulymen kezdesýler ótkizdi. Muhammed Abdelsalamnyń ózi de Astanada ótken din kóshbasshylarynyń VI jáne VII sezderine ustazy sheıh Ahmad at-Taıebpen birge qatysqan bolatyn. Sosyn bul azamattyń keıingi 13 jylda sheıh Ahmad at-Taıebtiń keńesshisi bola júrip, bıik parasatty ǵalymnan mol tálim-tárbıe ǵana emes, tereń taǵylym alyp, bilimi men biligin jetildirip, jazýshylyq qabiletin de qosa ushtaǵany baıqalady.
Aıtsa-aıtqandaı-aq, Muhammed Abdelsalamnyń qalamynan 2021 jyly Abý Dabı, Rıad jáne London qalalarynda jaryq kórgen «The Pope and the Great Imam. A Thorny Path. A Testimony to the Birth of the Human Fraternity Document» («Rım Papasy jáne Joǵary mártebeli Imam. Tikendi súrleý. Adamzat baýyrlastyǵy týraly qujattyń týýy týraly kýálik») atty irgeli monografııasy álgi aıtylǵan pikirdiń naqty dáleli deýge bolady.
Kitapty oqymaı turyp, onyń mazmunymen ǵana tanysqan adam bul týyndyny Muhammed Abdelsalamnyń ómirbaıany nemese Rım Papasy Fransısk pen ál-Azhar meshitiniń Bas ımamy sheıh Ahmad át-Taıebtiń avtobıografııasy dep qabyldaýy ábden múmkin. Alaıda bul irgeli týyndynyń túpki múddesine tereń boılaǵan oqyrman avtordyń kózdegen nysanasynyń erekshe bólek ári áldeqaıda bıik ekenine birden kóz jetkizedi. О́ıtkeni mundaı qundy týyndyny jaryqqa shyǵarý tek ımandy ata-anadan taǵylym-tárbıe alyp, saýatyn bilikti muǵalimderden ashqan, eń bastysy, Qurandy jatqa bilip qana qoımaı, sol kıeli kitaptyń ózegine órilgen ámbebap gýmanıstik qundylyqtardy sanasyna sińirip ósken azamattyń ǵana qolynan keletini birden baıqalady.
Jastaıynan bilim men ǵylym qýǵan, zerek te ımanjúzdi Muhammed Abdelsalam – naǵyz joly bolǵan azamat. О́ıtkeni onyń ata-anasy qandaı salaýatty bolsa, mektepte de, ýnıversıtette de, ómirde de taǵdyr ony bıik parasatty jáne jan jylýy men bilim qazynasy mol ustazdarmen ǵana emes, memlekettik qyzmettiń bıigine kóterilgen joǵarydaǵydaı uly tulǵalarmen jolyqtyrǵan edi. Sol múmkindikterdiń arqasynda, atalǵan týyndysyna kirispes buryn ol aldymen Fransısk pen Ahmad at-Taıeb syndy áıgili lıderlerdiń arasynda qalyptasqan shynaıy dostyq pen adamı qatynastardyń qalaı órbigenin ǵana emes, olardyń órkenıetaralyq, mádenıetaralyq jáne dinaralyq dıalog alańyn nyǵaıtýǵa degen qulshynystary men gýmanıstik ustanymdaryn da túbegeıli zerttep, shyǵarmasynyń ózegine irgetas etýdi jón kórgen.
Muhammed Abdelsalamnyń bul sheshiminiń birneshe sebebi bar edi. Birinshiden, ol Ahmad át-Taıebpen alǵash ret ol ál-Azhar ýnıversıtetiniń rektory bolyp turǵan kezinde kezdesken jáne bul kezdesý onyń ómirin túbegeıli ózgertken. Sebebi ol kezde Muhammed Abdelsalam ál-Azhar ýnıversıtetin sátti bitirip, aqparat jáne mádenıet salasynda prokýrorlyq qyzmette júrgen-di. Sheıh Ahmad át-Taıeb óz ýnıversıtetiniń túlegi Muhammed Abdelsalamǵa birden jyly qabaq tanytyp, ýnıversıtettiń esigi ol úshin árdaıym ashyq ekenin jáne qajet bolsa ony kez kelgen ýaqytta qabyldaı alatynyn bildirgen. Kóp uzamaı, Muhammed Abdelsalam sheıh Ahmad át-Taıebtiń jumys ornynda bolyp, óte jyly atmosferada ótken júzdesý sońynda onyń keńesshisi bolýǵa usynys alady.
Ekinshiden, Muhammed Abdelsalam – Rım Papasy Fransısk pen ál-Azhar meshitiniń Bas Imamy sheıh Ahmad át-Taıebtiń barlyq kezdesýleriniń kýási ǵana emes, sol sharalardyń negizgi uıymdastyrýshysy.
Úshinshiden, ol kóp jyldar boıy sheıh Ahmad át-Taıebtiń keńesshisi bolyp qyzmet atqarǵandyqtan Vatıkanda, Kaırde, Bahreınde jáne Abý-Dabıde ótken ekijaqty kezdesýler men konferensııalarǵa ǵana emes, sol sııaqty Astanada ótken mańyzdy is-sharalardyń bárine de ózi tikeleı qatysyp, lıder-tulǵalardyń sózderi men lebizderin óz qulaǵymen estip, olardy óz oı eleginen ótkizip, sanasyna toqyǵan.
O basta Muhammed Abdelsalamdy «Tilderi ǵana emes, dilderi de, násilderi de, mádenıetteri men ósken ortalary da múlde bólek, tipti, biri – argentınalyq katolık, ekinshisi – mysyrlyq musylman tulǵalardyń bir-birimen sonshalyqty úılesim taýyp, etene jaqyn dostasyp ketýiniń syry nede?» degen rıtorıkalyq suraqtyń mazalaǵany jasyryn emes.
«Aqyldydan shyqqan sóz talaptyǵa bolsyn kez» demekshi, zerdeli azamat aıtýly tulǵalardyń ár kezdesýi men únqatysý kezeńderinde únemi olardyń qasynda bolyp, dıdarlasyp qana qoımaı, resmı sózderi men lebizderin de qalt jibermeı sanasyna sińiredi. Estigen-bilgenderin baıyppen saralaı kele, Muhammed Abdelsalam joǵarydaǵy rıtorıkalyq saýaldyń syryna da tereń boılaǵan.
Bul oraıda zańger-saıasatker deńgeıine kóterilgen Muhammed Abdelsalam eń aldymen jahandyq geosaıasatta osydan biraz jyl buryn bolǵan myna bir túıtkildi máselege nazar aýdarady. Onyń paıymdaýynsha, álemniń eń irgeli konfessııalarynyń qataryna jatatyn Hrıstıan jáne Islam dinderi men olardyń kóshbasshylarynyń arasynda Vatıkan tizginin II Ioann Pavel ustap turǵan kezde qandaı da bir qarama-qaıshylyq belgileri baıqalmaǵan. Alaıda 2005 jyly II Ioann Pavel qaıtys bolǵan soń, Rım Papasynyń taǵyna kardınal XVI Benedıkt ıe bolady. Mine, dál sol sátten bastap, Rımniń jańa Papasynyń tarapynan Muhammed paıǵambarǵa qatysty taratylǵan las aqparattyń saldarynan Hrıstıan álemi men Islam áleminiń arasyna syzat túsip, tek dinaralyq emes, órkenıetaralyq jáne mádenıetaralyq qatynastar da birden salqyndap, tipti, tońǵa aınalyp ketedi. Mine, dál sol tońdy qaıta jibitip, ekijaqty qarym-qatynastardy qaıta qalpyna keltirý úderisi, ásirese Fransısk pen Ahmad át-Taıebtiń búgingi belsendi qadamdarynyń arqasynda ǵana múmkin bolǵanyn Muhammed Abdelsalam óz týyndysynda óte utymdy dáleldeıdi.
Túptep kelgende, qos tulǵanyń aıyrylmas dostyǵynyń basty syry olardyń rýhanı ómirleriniń ózegine órilgen tómendegi ortaq qasıetter men ádep qaǵıdalarda jatqany kúmán týdyrmaıdy. Ol qasıetter – ádilettilik, kishilik pen kisilik, qarapaıymdylyq, menmendikten aýlaq bolý, qaıyrymdylyq, jetim-jesirge, kedeı-kepshikke qol ushyn berý, dosqa da, jaýǵa da ádil bolý, asta-tók ysyrapshyldyq pen jemqorlyqtan aýlaq bolý, kez kelgen shıelenisti únqatysý arqyly sheshý, syıly bolý úshin ózgeni syılaı bilý. Beıbit ómirdi qurmetteý, bos sóz aıtpaý, bylapyt sózden aýlaq bolý, oı men sana páktigin saqtaý, tazalyq, sabyrlyq, bııazylyq, eshkimdi kemsitpeý, eshkimdi shettetip, syrtqa teppeý, shekten shyqpaý, ádep saqtaý, maqtanbaý, halyqaralyq qatynastarda terrorızmge, ulttyq ekstremızmge, radıkalızmge, soǵysqa jáne dinaralyq alaýyzdyqqa jol bermeý jáne ıslamofobııaǵa tosqaýyl qoıý – mine, qos tulǵa dáriptegen qundylyqtar osylar.
Rım Papasy Fransısk pen joǵary mártebeli sheıh Ahmad at-Taıebtiń kirispe sózderimen jaryq kórgen Muhammed Abdelsalamnyń joǵarydaǵy týyndysy óz kezeginde áıgili tulǵalardyń birlese otyryp, zamanaýı qujatty dúnıege pash etýlerine tikeleı túrtki boldy. Sonyń arqasynda birde ál-Azharda, endi birde Vatıkanda alma-kezek ótken uzaq talqylaýlardan keıin qos avtordyń «Adamzat baýyrlastyǵy týraly qujat» atty ortaq týyndysy Abý Dabıde basylyp shyqty. Adamzat baýyrlastyǵy týraly bul zamanaýı qujat – beıbitshilik mádenıetin, ádilettilikti jáne basqalarǵa qurmet kórsetýdi kózdeıtin zamanaýı deklarasııa. Sonymen qatar bul qujat jahandyq geosaıasatta oryn alyp otyrǵan jekkórýshilik, ádiletsizdik, zorlyq-zombylyq jáne qantógis jaılaǵan zamandy artta qaldyryp, joǵaryda atalǵan asyl qundylyqtardy búkil adamzatqa taratýǵa shaqyrady. Bul qujat sonymen qatar álemdik kóshbasshylar men saıasatkerlerdi, sondaı-aq kúlli bılik basyndaǵylardy myńdaǵan jazyqsyz adamnyń ólimine sebep bolyp otyrǵan qantógisti dereý toqtatýǵa shaqyrady. О́ıtkeni bul qujatta sondaı-aq paıdasyz qaqtyǵystar men soǵys órti toqtamasa, munyń aqyry aıanyshty mádenı quldyraýǵa nemese úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa ákelýi de múmkin ekeni eskertiledi.
Adamzat baýyrlastyǵy týraly qujattyń tusaýkeseri 2019 jyly Abý Dabıde ótti. Bul rásimge Birikken Arab Ámirlikteriniń basshylarymen qatar BUU-nyń joǵary laýazymdy ókilderi jáne Rım Papasy Fransısk pen ál-Azhar meshitiniń Bas ımamy sheıh Ahmad at-Taıeb te qatysyp, qujattyń tusaýyn birge kesken. Sonyń nátıjesinde Adamzat baýyrlastyǵy týraly kýálik-qujat BUU Bas hatshysynyń О́rkenıetter alıansy jónindegi Joǵary ókili Mıgel Anhel Moratınostyń usynysymen BUU-nyń kúlli júıesine taratyldy. Qujatta ótken jyly Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VII sezinde qabyldanǵan qorytyndy Deklarasııada da atap ótildi.
Sóz sońynda Rım Papasy Fransısk pen ál-Azhar meshitiniń Bas ımamy sheıh Ahmad at-Taıebtiń dostyq qatynastary men jahandyq beıbitshilik, órkenıetaralyq úndestik, dinararalyq tatýlyq, mádenıetaralyq yntymaqtastyq jáne jer betindegi halyqtar dostyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan nysanaly mıssııalary Astana tórinde de óz jalǵasyn tapty deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni bul tulǵalardyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń Astanada ótken VII sezinde sóılegen salıqaly sózderi forýmǵa qatysqan delegasııalar tarapynan úlken qoldaý taýyp, kúlli halqymyzdyń mereıin de bir kóterip tastaǵan edi.
Ádil AHMET,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi
