Sozaq – qazaqtyń alǵashqy astanasy

Qazaq handyǵynyń qashan, qaı jerde qurylǵandyǵy jóninde naqty derek beretin, 1554-56 jyldary jazylǵan ortaǵasyrlyq tarıhı eńbek Muhammed-Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdıinde»: «Sol ýaqytta Deshti qypshaqty Ábilhaıyr han bıledi. Ol Joshy áýletinen shyqqan sultandardy kóp mazalap, Jánibek han men Kereı han odan Moǵolstanǵa qashyp ketti. Esen-Buǵa han olardy shyn yqylasymen qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shebin quraıtyn Shý jáne Qozybasy alqabyn berdi. Olar bul jaqta jaqsy jaıǵasyp alǵan kezde, Ábilhaıyr han ólgen soń, ózbek ulysy buzylyp sala berdi: onda úlken-úlken shataqtar bastaldy. Onyń qol astyndaǵylardyń úlken bóligi Kereı han men Jánibek hanǵa kóship ketti. Sóıtip olardyń tóńiregine jınalǵandardyń sany eki júz myń adamǵa jetti. Olar endi ózbekter-qazaqtar (ózbek-qazaq) dep atalatyn boldy. Qazaq sultandarynyń bıligi segiz júz jetpisinshi jyldardan bastalady, bárin de bir Alla biledi»,– dep jazdy. Muhammed-Haıdar Dýlatı jazǵan Hıjranyń 870 jyly bizdiń jyl sanaýymyzdyń 1465-66 jyldaryna týra keledi eken.

Qazaq handyǵy 1465-66 jyldary quryldy degen «Tarıh-ı Rashıdıdegi» derekke S.G.Klıashtornyı, T.I.Sultanov, S.Ibragımov sekildi ǵalymdar senimsizdik kórsetip, kúdikpen qarasa, orys tarıhshysy V.V.Velıamınov-Zernov «Issledovanıe o Kasımovskıh sarıah ı sareevıchah» degen eńbeginde «Tarıh-ı Rashıdıdegi» Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi tarıhı maǵlumattarǵa qaltyqsyz senýdi usynǵan. Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi ártúrli pikirlerdi taldap saralaı kele, «Tarıh-ı Rashıdıdegi» derek durys-aý,– degen oıǵa kelip tirelemiz. Sebebi «Tarıh-ı Rashıdı» avtory M.H.Dýlatı Kereı men Jánibek sultandardyń Ábilhaıyr hannan bóline kóshý sebepteri men Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqytyn anyq kórsetedi. Basqa birde-bir tarıhshy, bulaı naqty kórsete almaǵan. Bul – bir.

Ekinshiden, Ábilhaıyr hannyń jeke tarıhshy-shejireshi «Tarıh – Abýlhaıyr-nameniń» avtorynyń jazýy boıynsha, Ábilhaıyr han 1468 jyly qaıtys bolǵan. Bul naqty tarıhı derek. Sebebi ony Ábilhaıyr hannyń jeke shejireshi-tarıhshysy jazyp otyr. Al endi keıbir zertteýshilerimiz jazyp júrgendeı, Qazaq handyǵy 1456 jyly qurylǵan bolsa, onda Kereı men Jánibek sultandar Ábilhaıyr handyǵynan jobamen, eń kem degende 1455-56 jyldar arasynda bólingen bolyp shyǵady. 1456 jyl men Ábilhaıyr han qaıtys bolǵan 1468 jyldyń arasy týra on eki jyl. Bılik úshin bolatyn saıası kúreste, on eki jyl tym uzaq ýaqyt. Ábilhaıyr han taq talasyndaǵy óziniń ejelgi ata jaýy, Urys han urpaǵy Kereı men Jánibek sultandardyń kúsh jınaýyna sonshalyq kóp ýaqyt bermese kerek.

Úshinshiden, tarıhshy Madııar Eleýovtiń Qazaq handyǵy qoı jyly quryldy degen deregi boıynsha, on eki jylda bir ret keletin qoı jylynyń birinshi aınalymy 1456 jylǵa, al ekinshi aınalymy 1468 jylǵa keletinin aıtyp óttik. 1456 jylǵy qoı jylynda Qazaq handyǵynyń qurylýy logıkalyq qısyndy júıege kelmeıtinin aıttyq. Al endi 1468 jylǵy qoı jylynda Qazaq handyǵynyń qurylýy múmkin emes. Sebebi «Tarıh – Abýlhaıyr-nameniń» jazýy boıynsha Ábilhaıyr han 1468 jyly qaıtys bolǵan. Al M.H.Dýlatı óz eńbeginde: «...Olar (avtor bul jerde Kereı men Jánibek sultandardy aıtyp otyr) bul jaqta jaqsy jaıǵasyp alǵan kezde, Ábilhaıyr han ólgen soń, О́zbek ulysy buzylyp sala berdi: onda úlken-úlken shataqtar bastaldy»,– deıdi. Avtordyń jazýy boıynsha, Kereı men Jánibek Shý óńirindegi Qozybasyǵa jaıǵasyp alǵannan keıin Ábilhaıyr han qaıtys bolǵan. Demek Kereı men Jánibek sultandar Ábilhaıyr hannyń kózi tirisinde odan bóline kóshken. Bizdiń bul boljamymyzdy M. H. Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdıi» rasqa shyǵarady. Desek te myna jaıtty esten shyǵarmaǵan jón. Ol: Muhammed-Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdıinen» jıyrma-otyz jyl buryn ortaǵasyrlyq tarıhshylar jazǵan ǵylymı eńbekter Kamal ad-dın Álı Bınaıdyń «Tavarıh-ı gýzıda-ıı nýsrat-nama», «Shaıbanı-name», Shadıdiń «Fath-name», Rýzbıhan Isfahanıdiń «Mıhman-name-ıı Býhara»(Býhara qonaǵynyń jazbalary) eńbekterinde Qazaq handyǵynyń qurylýy jóninde naqty tarıhı datany aıtpasa da, ol eńbekterde Jánibek pen Kereı handardyń attary atalyp, «Tarıh-ı Rashıdıde» keltirilgendeı, Qazaq handyǵynyń basqa jerde emes, batys Jetisýda, ıaǵnı Shý men Talas alqaptarynda irgesi qalanǵany týraly maǵlumatty tikeleı nemese janama túrde rastaıdy.

Qalaı desek te, ǵulama-ǵalym Álkeı Marǵulannyń ózi «Qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy» dep moıyndaǵan ortaǵasyrlyq ǵalym Muhammed-Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty álemge áıgili eńbeginde jazylǵan: «Qazaq sultandarynyń bıligi segiz júz jetpisinshi jyldardan (qazirgi jyl sanaýymyz boıynsha 1465-66 jyldar) bastalady»,– degen pikirdi negizgi derekkózi retinde resmı moıyndaǵan «Qazaqstan tarıhy» ǵylymy: «1465-1466 jyldary Ábilhaıyr handyǵynan bólingen Kereı men Jánibek sultandar Jetisýdyń batysyndaǵy Qozybasy men Shý degen óńirge kelip qonystandy. Olardyń sany eki júz myń adamǵa jetken. Qonys aýdaryp kelgender, 1465-66 jyldary jasy úlken Kereıdi aq kıizge otyrǵyzyp han saılap, Qazaq handyǵyn qurdy»,– dep jazsa – (S.Joldasbekov. «Qazaqstan tarıhy» oqýlyq. Almaty, «Mektep», 2010), «Osy ýaqyt – hıjranyń 870 jyly – bizdiń jyl sanaýymyzdyń 1465-66 jyldary, Qazaq handyǵynyń qurylǵan ýaqyty retinde alynǵan»,– dep dáıekteıdi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty «Qazaqstan tarıhy» bes tomdyq kitabynyń II tomynda («Qazaqstan tarıhy». Bes tomdyq, II tom, «Atamura», 2010).

Sonymen 2010 jyly «Mektep» bas­pasynan shyqqan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵy men 2010 jyly «Atamura» bas­pasynan shyqqan «Qazaqstan tarıhy» bes tomdyǵyndaǵy derekke súıene otyryp aıtarymyz: Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi túrli ǵylymı eńbekterdegi qıly tarıhı derekterdi salystyra zerttegen Ǵylym akademııasynyń Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýty men Arheologııa ınstıtýty birigip aıqyndaǵan, «Qazaq handyǵy 1465-66 jyldary quryldy» degen M.H.Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdıindegi» derek resmı túrde qabyldanýy kerek.

Batys Jetisýdaǵy Moǵolstan hany Esen-Buǵa bergen Qozybasy men Shý óńirine qonystanyp, jaılaýy Ortalyq Qazaqstandaǵy Ulytaý óńiri, qystaýy Ońtústik Qazaqstandaǵy Kóksheniń qumy men Moıynqum bolǵan, jańa qurylǵan Qazaq handyǵynyń aldynda mynadaı mindetter turdy:

1. Kóshpendi sharýashylyqtyń mal jaıylymdaryn paıdalanýda Deshti Qypshaq dalasyndaǵy burynnan qalyptasqan tártipti qalpyna keltirý.
2. Qazaq taıpalarynyń basyn qosyp, Qazaqtyń etnıkalyq aýmaǵyn biriktirý. Kereı men Jánibek sultandarǵa qarasty kóshpendi taıpalardyń «Qazaq eli» dep atala bastaýy da osy tus. «Qazaq» etnonıminiń paıda bolýy, Qazaq handyǵynyń qury­lýymen tuspa-tus keldi desek, birjaqty ústirt ketip adasamyz. Sebebi Til ǵylymy eńbekterinde dáleldengendeı «erkin», «er», «táýelsiz», «erikti adamdar» degen maǵyna beretin «qazaq» sózi, Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıingi dáýirde qoldanysta bolǵany belgili.
3. Kerýen jolynyń ústindegi, Túrkistan ólkesiniń qalalary Syǵanaq, Saýran, Sozaq, Otyrar, Iassy sekildi strategııalyq mańyzǵa ıe úlken qalalardy Qazaq handyǵynyń qaramaǵyna qaratý edi. Kún tártibinde turǵan osy atalǵan máselelerdiń ishindegi eń ózekti de mańyzdysy osy úshinshi másele bolatyn.

Iá, Túrkistan ólkesiniń qalalaryn ózine qaratý, jańa qurylǵan Qazaq handyǵynyń aldynda turǵan kezek kúttirmeıtin eń ózekti másele bolǵany anyq. Sebebi búkil shyǵys Deshti Qypshaqty (shyǵys Deshti Qypshaq – Qarataýdan bastalyp, Syrdarııanyń tómengi aǵysy men Araldan soltústikke qaraı kósilip jatqan dalaly keńistik) ózine qaratqysy kelgen Qazaq handyǵyna, Syrdarııa boıyndaǵy malǵa jaıly qystyq jaıylymdar men Túrkistan qalalaryn ózine qaratpaı, búkil shyǵys Deshti Qypshaqqa bılik júrgizý múmkin emes edi. Onyń ústine, Qazaq handyǵyndaǵy mal sharýashylyǵymen aınalysatyn kóshpendi taıpalardyń kúndelikti turmys qajetin óteý úshin de, saýda, ár túrli kásipshilik óner damyǵan kerýen jolyndaǵy Túrkistan ólkesindegi qalalar óte qajet bolatyn.

Túrkistan ólkesiniń qalalary degende, Túrkistan aımaǵy týraly túsinik bere ketý jón. Túrkistan aımaǵy, bul – orta ǵasyrlyq tarıhı-geografııalyq termın. Sol kezdegi «Túrkistan aımaǵy» – Syrdarııa ózeniniń orta aǵysynan bastap, ońtústigi – Shyrshyq pen Badam ózeniniń sý aıyryǵy, ońtústik-shyǵysy – Shymkent mańyndaǵy Saıram qalasy, soltústik-shyǵysy – Syrdarııanyń soltústik jaǵalaýyn boılaı sozylyp jatqan Qarataý jotasynyń eki qaptaly. Qarataý jotasynyń soltústiginen tústikke qaraı «Deshti Qypshaq» dalasy bastalatyn.

Ortaǵasyrlyq tarıhshy Ibn Rýzbıhan Isfahanıdyń «Mıhman – name-ıı Býhara» (Buhara qonaǵynyń jazbalary) atty eńbeginde: «Túrkistan ólkesinde otyz bekinis bar. Olardyń eń irileri Syrdarııanyń oń jaǵalaýy men onyń salalary boıyndaǵy Iassy (Túrkistan) Otyrar, Saıram, Saýran, Syǵanaq, Iqan men onyń sol jaǵalaýyndaǵy Arkók, Úzkent, Aqqorǵan, Qojan, Qarataýdyń teriskeı betindegi Sozaq, Qumkent qalalary», dep kórsetedi.

Tarıhı ensıklopedııalyq derekter boıynsha: Sozaq qalasy H ǵasyrda paıda bolyp, XVIII ǵasyrǵa deıin ómir súrgen. (Qazaq ensıklopedııasy. Almaty, 2005j.)

Kishi Jibek joly boıynda H ǵasyrda paıda bolǵan Sozaq qalasy, Ábilhaıyr hndyǵy tusynda da Kereı men Jánibek sultandardyń ulysyna kirgen. Olaı deıtin sebebimiz: «Sol kezeńde (áńgime Ábilhaıyr handyǵy jóninde) ońtústik Qazaqstan men Qarataýdyń soltústigindegi Sozaq sekildi qalalar men maıda bekinister Kereı men Jánibek sultandardyń qaramaǵynda bolsa kerek», dep Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin de, Qarataýdyń soltústik qaptalyndaǵy Sozaq qalasy Kereı men Jánibek sultandardyń ulysyna qaraǵandyǵyn «Qazaqstan tarıhy» ǵylymy atap kórsetedi. (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq, II tom. Almaty, «Atamura», 2010) Urys han urpaqtary Kereı men Jánibek sultandardyń ulysyna qaraǵan Sozaq qalasy, keıinnen Qazaq handyǵy qurylǵannan keıin onyń quramyna birden kirgen sekildi.

Shyǵys Deshti Qypshaqqa bılik etýdi maqsat etken Qazaq handyǵy, 1468 jyly Ábilhaıyr han ólgen soń, Ábilhaıyr handyǵynyń álsiregen tusyn utymdy paıdalanyp, Qarataýdyń soltústik qaptalyndaǵy Sozaq qalasy men birshama maıda bekinisterdi ózderine qaratyp alady. Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirindegi osy kezeń týraly «Qazaqstan tarıhy»: «1470 jyldyń qysyna qaraı Qazaq ámirshileri Túrkistanda (bul jerde Túrkistan aımaǵy týraly aıtylyp otyr) edáýir ilgeri bas­ty. Jánibek hannyń úlken uly Mahmýd sultan Qarataý etegindegi Sozaqty aldy. Basqa bir uly Erenshi sultan Saýrandy ıelendi. Qarataýdyń ońtústigindegi qazaqtardyń is-qımylynyń jandanýy Muhammed Shaıbanıdy Maýranahrǵa, Temir urpaqtarynyń qol astyna shuǵyl túrde ketýge májbúr etedi», – deı kele: «Syr óńirine jasalǵan alǵashqy shabýyldyń nátıjesinde Qazaq ámirshileri ózderine Saýran men Sozaqty bekitip aldy», – dep atap kórsetedi. (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq, II tom. Almaty, «Atamura», 2010)

Túrkistan aımaǵyndaǵy qalalar úshin bolǵan soǵysta, Qazaq handyǵynyń serpimdi qımyldary, Ábilhaıyr hannyń nemeresi Muhammed Shaıbanıdi Buharaǵa qashyp ketýge májbúr etedi. Eki jyldan soń Temir urpaqtarynan áskerı kómek alǵan Muhammed Shaıbanı Túrkistan ólkesindegi Arkók, Syǵanaq sekildi qalalardy jaýlaıdy. Syǵanaqqa arqa tirep, óz yqpalyn kúsheıtkisi kelgen Muhammed Shaıbanı, Qarataýdyń soltústigindegi Sozaq qalasyn basyp alýǵa attanady. Orta ǵasyrlyq tarıhı eńbek «Tavarıh-ı gýzıda-ıı nýsrat-namada», Sozaq qalasy úshin bolǵan Muhammed Shaıbanı men Qazaq áskeri arasyndaǵy dál osy shaıqas týraly: «Muhammed Shaıbanı men Qazaq áskerleriniń arasyndaǵy shaıqas, Qarataý taýynyń Soǵunlyq asýynda ótti. Shaıqasta Jánibek hannyń uly, Sozaq qalasynyń ámirshisi Mahmýd sultan qaza tapsa da, Muhammed Shaıbanı jeńiliske ushyrady», dep jazady. Bul tarıhı eńbek­tegi «Soǵunlyq» asýy qazirgi Túrkistan oblysy, Sozaq aýdany, Sozaq aýyldyq ákimshiligi terrıtorııasyna qarasty «Sýyndyq» asýy ekenin oqýshy qaýymynyń bile ketkenin jón dep esepteımiz.

Sozaq qalasy úshin Sýyndyq asýynda ótken osy shaıqas týraly Muhammed Shaıbanıdyń jeke tarıhshy-shejireshisi Kamal ad-dın Álı Bınaı óziniń «Shaıbanı-name» atty orta ǵasyrlyq eńbeginde, Muhammed Shaıbanı handy qansha jerden kóterip maqtaǵanymen, Shaıbanı han Sozaqty basyp aldy dep jaza almaı: «Sozaq bekinisin alýǵa Shaıbanı han áreket jasamady. Ol kóp olja túsirip, Syǵanaqqa qaıtyp oraldy», dep tarıhı oqıǵany burmalap jazǵanyn tarıhshy ǵalymdar biraýyzdan atap ótedi.

Bul jerde «Shaıbanı-namanyń» avtory Álı-Bınaıdyń tarıhı shyndyqty burmalap: «Sozaq bekinisin alýǵa Shaıbanı han áreket jasamady»,degen sózi mańyzdy emes, mańyzdysy: «Shaıbanı han Syǵanaqqa qaıta oraldy», degen sózi. Sebebi bul sóz – sol kezeńde Shaıbanı hannyń Syǵanaq qalasyn meken etkenine tolyq dálel. Sońǵy kezde kóptegen tarıhshy ǵalymdar Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy – Syǵanaq, – degen pikirdi jıi qaıtalap júr. Al bizdiń oıymyzsha Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Syǵanaq emes – Sozaq.

Osy oıymyzdy ǵylymı derekter boıyn­sha júıelep kóreıikshi...

Birinshiden, orta ǵasyrlyq tarıhı eńbekter «Tavarıh-ı gýzıde-ıı nýsrat-name» men Kamal ad-dın Álı-Bınaı jazǵan «Shaıbanı-namede» Jánibek hannyń kezinde de, Jánibekten soń han bolǵan Buryndyq hannyń tusynda da, Sozaq qalasyn Jánibek hannyń balasy Mahmýd sultan bılegenin bir aýyzdan qosyla jazady. Ekinshiden, osy maqalamyzda aıtyp ótkenimizdeı, Ulttyq ǵylym akademııasynyń Tarıh jáne Etnologııa ınstıtýty men Arheologııa ınstıtýty birigip otyryp jazyp, jaryqqa shyǵarǵan bes tomdyq «Qazaqstan tarıhy» atty elimizdiń eń basty «tarıh oqýlyǵynyń» II tomynda: «1470 jyly Jánibek hannyń úlken uly Mahmýd sultan Sozaqty basyp aldy», dep atap kórsetedi.

Demek Qarataýdyń soltústik qapta­lynda ornalasqan Sozaq qalasy 1470 jyldan bastap Qazaq handyǵyna qaraǵan. Mahmýd sultan Sozaq qalasyn ózine qaratyp alǵan oqıǵadan eki jyl ótken soń, jobamen 1472-73 jyldary Sozaq qalasy úshin bolǵan Sýyndyq asýyndaǵy shaıqasta, Muhammed Shaıbanı han Qazaq áskerlerinen jeńilip, Syǵanaq qalasyna qaıtyp ketkendigin orta ǵasyrlyq tarıhı eńbekter «Tavarıh gýzıda-ıı nýsrat-nama» men Kamal ad-dın Álı-Bınaıdyń «Shaıbanı-namasy» biraýyzdan atap ótedi.

Sonda tarıhymyzdyń osy kezeńinde, Qazaq handyǵynyń qas jaýy Muhammed Shaıbanı han meken etip jatqan Syǵanaq qalasy, qalaısha Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy bolady? Sozaq qalasy Qazaq handyǵynyń ıeligine ótip, Jánibek hannyń úlken uly Mahmýd sultan Sozaq qalasyna ámirlik júrgizgen tusta, atasynan muraǵa qalǵan handyqty qalpyna keltirgisi kelgen Ábilhaıyr hannyń nemeresi Muhammed Shaıbanı han meken etken Syǵanaq qalasy Qazaq handyǵyna múldem baǵynbaıtyn. Bul – «Qazaqstan tarıhy» ǵylymynyń álipbıinen habardar árbir mektep oqýshysyna belgili jáıt.

Oıymyzdy qorytyndylaı kele, joǵaryda keltirilgen orta ǵasyrlyq tarıhı eńbekter men «Qazaqstan tarıhy» bes tomdyǵynyń II tomyndaǵy ǵylymı derekterge súıene otyryp aıtpaǵymyz: Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Syǵanaq emes – Sozaq. Bul – anyq.

Endi Qazaqstannyń kóne shahary Sozaq qalasy týraly birer sóz. Tarıhshy ǵalymdarymyz Á.Marǵulan, K.Baıpaqov, L.B.Erzakovıch, K.Aqyshev, A.N.Bernshtam sekildi belgili tarıhshy-ǵalymdardyń arheologııalyq zertteý jumystary boıynsha jazylǵan ǵylymı enbekterdegi derekterge qaraǵanda, Sozaq qalasy Qarataýdyń soltústigindegi kerýen jolynyń boıynda, H ǵasyrlarda paıda bolǵan. Orta ǵasyrlyq tarıhı eńbekterdegi derek kózderiniń barlyǵynda derlik, Sozaq qalasynyń aty atalady. Solardyń biri, Rýzbıhan Isfahanıdiń «Mıhman-name-ıı Býhara» (Buhara qonaǵynyń jazbalary) eńbeginde: «Túrkistan aımaǵynda otyz qala bar, conyń biri – Sozaq qalasy», dep atap jazady.

Sozaq qalasynyń tarıhy XIV-XVI ǵasyrlardaǵy Qazaqstan terrıtorııa­syndaǵy «Aq Orda», «Ábilhaıyr handyǵy», «Qazaq handyǵy», Sekildi memleketterdiń tarıhymen ǵana emes, ultymyzdyń birigip, qalyptasý tarıhymen de tyǵyz baılanysty. Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirinde, keıin kúsheıip, Deshti-Qypshaq pen Syr boıyndaǵy qalalardy túgel ózderine qaratqanǵa deıingi ýaqytta, ıaǵnı 1465 jyl men 1510 jyldar arasyn­daǵy jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt Qazaq handyǵy­nyń tirek qalasy – Sozaq shahary bolǵan­dyǵyn orta ǵasyrlyq tarıhı derek kózde­rine súıengen «Qazaqstan tarıhy» bes tomdyǵynyń II tomy atap kórsetedi. Sondaqtan da bolý kerek, Ǵulama ǵalym, Á.H.Marǵulan óziniń «Kóne Qazaq jeriniń qalalary men qurylys óneriniń tarıhy» eńbeginde: «Qarataýdyń soltústik bókterinde, qazirgi Sozaq kentiniń janynda sol attas qala bar. Ol qazaq jerin birlestirýdiń bastapqy kezeńinde, Qazaq handarynyń tiregi bolǵan», degen sózin­de syrǵa toly, tereń tarıhı oı jatyr.

Orta ǵasyrlyq tarıhqa orta ǵasyrlyq kózqaraspen qaraý kerek, sonda ǵana bizdiń tarıhı tanymymyz tereńdeı túsedi. Otyryqshy mádenıet pen kóshpendi mádenıetti qatar ustanǵan sol kezdegi Qazaq memleketi úshin «astana» degen túsinik te, tipten sol «astana» degen sózdiń ózi de kúndelikti qoldanysta bolmaýy bek múmkin. Biraq turǵylyqty halqy bar, meshiti men dinı oqý oryndary, kóshpendi taıpalardyń kúndelikti turmys qajettigin óteıtin shaǵyn kásiporyndary men saýda ortalyqtary bar, jaz jaılaýǵa shyǵatyn Qazaq handarynyń alty aı qysta ornyǵyp otyryp memleket máselelerin sheshetin, tirek qalalary bolǵandyǵy aıdan anyq. Bul – qajettilikten týǵan tarıhı jaǵdaı bolatyn. Sondyqtan da Qazaq handyǵynyń alǵashqy dáýirinde, Sozaq qalasynyń Qazaq memleketiniń tirek qalasy bolǵandyǵy aqıqat dúnıe! Biraq sol tirek qala «astana» dep ataldy ma, «ortalyq qala» dep ataldy ma, ol mańyzdy emes. Mańyzdysy, Qazaqtyń ulttyq memleketi – Qazaq handyǵy qurylyp, ómir súrýin bas­tady. Eń mańyzdysy osy.

«Bataly eldiń balasy ataly sózge toqtaǵan» degendeı, akademık Á.H.Mar­ǵulan­nyń: «Sozaq – qazaq je­rin birles­tirýdiń bastapqy kezeńinde han­dardyń tiregi bolǵan» degen sózin negizge ala otyryp: «Sozaq – Qazaq handyǵynyń alǵashqy tirek qalasy, astanasy» degen toqtamǵa biraýyzdan keletin ýaqyt keldi. Memleket bolǵan jerde onyń astanasy bolady. Bul – tarıhı aqıqat. Al tarıh – ǵylym, ultymyzdyń ıdeologııasy hám tárbıe quraly.

Nurǵalı Mahan,

ólketanýshy-ustaz

Sozaq aýdany, Taýkent kenti