Qııal hıkaıattary

Eldegi árbir ekinshi oqyrman nemese besinshi adam fantastıkany súıedi degen derek resmı aıtylǵan kúnniń ózin­de eshkimdi sendire almas edi. Qaı tilde jazylǵany­na qaramastan, fantast jazýshylardyń jaz­ǵanyna tushynbaı ma, kópshiliktiń bul baǵytta jazylǵan shyǵarmalardy izdep júrip oqıtyny shamaly. Buryn jańalyq ashýǵa qushtar adamzat, tirshilik damýy, ǵylym qaıda baǵyt alyp bara jatyr degen másele­ni fantastıka janry boljamdy túrde túsindirýge, ózinshe anyqtaýǵa aralas­qysy keletin. Oqıǵasy ómirden alystaý, keıipkerleri ertegi áleminen kelgendeı, adamnan qubyjyqqa, endi birde tasqa, taǵy birde ósimdikke aınalyp, bi­rde ólip, birde tirilip, qısynǵa kelmes shytyrman janr orynda­lýy múmkin emes oıdan qurastyrylǵan oqıǵa­lar­dyń jıyntyǵy retinde ómir súrýge ha­qy­sy bar bolǵanymen, óz ornyn nyq belgi­leı almaý sebebin árkim ár taraptan izdes­tirip jatady. Soǵan qaramastan túp bas­­taýy qarapaıym halyq ertegilerinde jat­qan janr birte-birte folklorlyq sıpa­tynan aıyrylyp, shyǵarmashylyqtyń kór­kem salasy bolyp keń arnasyn qalyp­tastyrǵaly jetimsiremeı, qalyń shoǵy­ryn shyǵarmasa da, kezeń saıyn jekelegen talantty ókilderin tartý etip keledi.

Álem ıgiligine aınalǵan tehnologııa men ǵylym jetistiginiń kópshiligi al­dy­men fan­tastıkalyq ádebıette tuspal­da­nyp kórinis tapty. Fantastar baı qııa­lymen kóp dúnıe­ni boljap ketti. Al qa­zirgi ádebıette ǵylymı fantastıka jan­rynyń kelmeske ketkenin, onyń or­nyna ertegi ispetti eshqashan oryn­da­lýy múmkin emes fentezı janry ornyq­qany jıi aıtylady. Júz, eki júz jyl alǵa ozyp, eldi eleńdetkizetin jańa oqıǵa oılap tabý múmkin emes. Degenmen fan­tast jazýshylardyń kópshiligi kele­shekti tumshalap jasyryp turǵan shymyl­dyqtyń arǵy jaǵyndaǵy aqıqat-aıandy sandaǵan jyl buryn saırap turǵan sana kózi arqyly qapysyz tanyp, kóre alǵanyn baıandaǵan derek mol.

Ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, ót­ken ǵa­syr­da ómir súrgen fantast-jazý­shylar­dyń shytyrman shyǵarmalaryndaǵy bir­qatar boljamdar kóz aldymyzda aına-qatesiz shyn­dyqqa aınaldy. Mysaly, shyǵarmasynda adamdardy alǵash Aıǵa attandyrǵan jazýshy Jıýl Vern bolatyn. Aıdy baǵyndyrý arada 104 jyl ótkennen keıin ǵana múmkin boldy. Alǵashynda aqylǵa qonymsyz paıym retinde sanalǵan sý asty qaıyq-kemeleri de Jıýl jazǵannan keıin 30-40 jyldan soń paıda bolǵan. Fantastıkada Jıýl Vern jasaǵan tóńkeris ózge qalamgerlerdi de qyzyqtyra bastady. Batyl boljamdarymen ádebıet­te ǵana emes, ǵylymda ǵalamat jańalyqtar ashqandardyń biri – Edvard Bellamı. Onyń 1888 jyly jazylǵan «О́tkenge kózqaras» romanynda bas keıipker 2000 jyly oıan­ǵan­da qolma-qol aqsha aınalystan shyǵyp, adam­dardyń bári kartochkamen saýda ja­sap júredi. Biz qazir ómirimizdi bank kar­tasyn­syz elestete almaımyz. Al fan­tastıka­lyq shyǵarmadaǵy munshama dál bol­jam Bel­lamıge ǵana tıesili emes. Qazaq­tyń fantast jazýshylary batystyq árip­testeriniń kóleńkesinde qalǵan sekildi qabyldanatyny ras, biraq este joq eski zamannan kele jatqan qazaqtyń halyq ertegisindegi altyn qusatyn esekti álem halqyna tanyta almaǵanymyz bolmasa, búgingi bank pen ban­komattyń al­ǵash­qy avtorlyǵy Bellamıge emes, ózi­mizdiń ertegimizdegi esekke tıesili bolyp shyqpaı ma?

Fantastıka aýylynda mundaı mysal jeterlik. Mysaly, Aızek Azımov, Reı Bred­berı, Robert Haınlaınnyń shy­ǵarmala­ryn­da teh­nologııa týraly óte kóp joramal ja­salǵany belgili. Áde­bı álemde ǵylymı fan­tastıkanyń atasy sanalatyn Artýr Klark alpysynshy jyldary arnaıy termınal arqyly kez kelgen adamnyń qoly jetetin búkil adamzattyq aqyl-oı jáne sana jemisin jınaqtaǵan ǵalamdyq kitaphana jaıly jazǵan bolatyn. Biz búgin «ınternet» atap júrgen alyp aqparat alańy men Klark sıpattaǵan bul kitaphananyń arasynan asa aıyrmashylyq baıqaý qıyn emes. Eń bas­tysy, kitaphananyń paıda bolý ýaqytyn ol da 2000 jyldarmen baı­lanystyrǵan. Múlt ketpegenin moıyn­daýdan basqa amal joq. Al Klarktan áldeqaıda erterek ózimiz bala kezden jappaı jattap ósken Ybyraı Altynsarınniń «aıshylyq alys jerlerden, kózińdi ashyp-jumǵansha, jyldam habar alǵyzǵan» qııal-qısynyn keshe hat-habar, poshta qyzmetimen baılanysty paıymdasaq, aqyn óleńindegi ózi ómir súrgen kezeń úshin shetindeý oıdy búgingi sheksiz-shetsiz ınternet alańymen shendestirsek, nesi aıyp?

Ádette, qazaq fantastıkasynyń ta­rı­­hyn Aqjan Mashanıdan bastaý dás­túr­ge aınalǵan. Biraq belgili jazýshy, áde­bıet zertteýshisi, professor Nur­dáý­let Aqysh bul saladaǵy «tuńǵysh» degen tuǵyr­dyń 1884 jyly dúnıege kelip, belgili áde­bıet jáne mádenıet qaıratkerleriniń qata­rynda bolǵan, keıin 1937 jyly saıası jalamen tutqyndalyp, atylyp ketken Taıyr Jomartbaevtan bastaǵandy jón kóredi. Onyń Ǵaınıkamal atty oqyǵan, bilimdi qyzdyń ómirin sýretteı otyryp, qarańǵy­lyq pen qalyń mal sekildi eski dástúrge qar­sylyq tanytyp, óz dáýirinde «qazaq prozasynyń qarlyǵashy» dep baǵalanǵan áleýmettik baǵyttaǵy «Qyz kórelik» romany osy taraptaǵy alǵashqy shyǵarma esebinde atalyp júr. Al shyǵarmanyń bas­ty erek­sheligi – ómirdiń naqty shyndyǵy kóp kórinis tappaı, fantastıkalyq shy­ǵarmalarǵa tán qubylystyń arala­syp kelýi. T.Jomartbaevtyń ómiri men shy­ǵar­­mashylyǵyn zerttegen Ǵabıt Zulharov «Qyz kóreliktegi» fantas­tı­­kalyq saryn týraly kólemdi eńbek jaz­ǵan. «Ǵaınıkamal medreseni maqtaý qaǵazymen bitirip, aýylyna qaıtady. Boıjetken qyz úıine kelgen kezde Ádil­han, Muqash, Seıithan degen ózderi baı, ári myrza úsh jigit qyz tańdap júr eken. Úsheýi de Ǵaınıkamalǵa sóz salyp, onyń esin shyǵarady. Qyz olardyń úshe­ýin de unatpaıdy. Biraq úsheýiniń de kó­ńilin qaldyrǵysy kelmegen qyz olar­ǵa óleńmen hat jazyp, shart qoıady. «Dúnıede adam kórmegen syılyq alyp kelgenderińe tıem» deıdi. Úsh jigit úsh jaq­qa: Ádilhan Londonǵa, Muqash Ber­lınge, Seıithan Parıjge attanady. Ádil­han London bazarynan fonar satyp alady. Bul fonarǵa minip ushsańyz, bir saǵatta qalaǵan jerińe barady ekensiz. Muqash Berlın bazarynan dúrbi tárizdi túrikpen satyp alady. Onyń ishine úńilip qarasa, aýylynda júrgen Ǵaınıkamaldy kóredi. Seıit­han Parıj bazarynan bir uzyn, ishi qýys sybyzǵy alady, aýzymen úrlese ólgen adam qaıta tirilip ketedi eken. Ýádelesken úsheýi qaıtarynda bas­taryn Ombyda qosyp, Muqash alǵan tú­rikpennen qarasa, Ǵaınıkamal ólip, oń jaq­ta jatyr eken. Úsheýi Ádilhan tapqan fo­narǵa minip, Ǵaınıkamal aýylyna je­tedi. Seıithan qolyndaǵy sybyzǵy-rezın­kamen Ǵaınıkamaldy tiriltip alady».

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy ádebıet úshin balań ıdeıaǵa baǵynǵan, jaı­daqtaý jazylǵan shyǵarma sekildi qalyby tanylǵanymen, qısynsyzdy qııýlastyrý arqyly túren túspegen janr­dan tyń jetistik tapqysy kelgen jazýshynyń qııalmen órgen joramalyn joqqa shyǵarý múmkin emes. Tolyq fantastıka bolmaǵanymen, element­teri aralasqan. Bastysy, oqý izdep, bilim qýǵan jastardyń dúnıeniń tórt bury­shyn túgendep, ár qıyrmen baılanystyr­­ǵy­sy ­kelgen asyl muraty jazýshy abaqty­ǵa qama­lyp, atylyp ketkennen keıin tolyq­taı oryndala bastady.

Jaqynda qazaq qyzdary arasynan fantastıka janryna birinshi bolyp qa­lam tartqan belgili jazýshy Narbın Kenjeǵulovanyń osydan otyz jyl buryn jazylǵan shyǵar­ma­syn oqyp otyryp, oqıǵasynyń búgin­gi ómirmen úılesetinine nazar aýdardyq. Shyǵarma «Joǵalǵan aýyl» dep atalady. Júrgizilgen synaqtar nátıjesinen janýar­ǵa uqsas qubyjyq adamdar týyp jatqan aımaqtaǵy ıadro­lyq polıgon týraly poves­tegi ańǵal keıip­kerler osy baqytsyzdyqtyń bári­ne ózderin kináli sanaıdy. Bir kúni álgi aýyl kezekti synaq kezinde qaq jaryl­ǵan jer astyna túsip ketedi. Paıda bol­ǵan jaryq­tan fantastıkalyq mýtant­tar shyǵyp, jolynda kezdeskenniń bá­rin japyryp, qyryp-joıyp, vırýs ta­rata bastaıdy. Qyzyǵy sol, adam tóz­gisiz jaǵdaıda qalǵanyna qaramastan tur­ǵyndar birin-biri qaljyńmen qaǵy­typ, burynǵy ómir súrý daǵdysynan aýyt­qymaı, aman qalýdyń barlyq amal-tásilin izdestirip, tirshiligin jalǵastyra beredi. Osynyń bárin olar turmystyń qalypty qıynshylyǵy retinde qabyldap, óz taǵdyry óz qolynda ekenin túsinedi. Dalasyn órt shalyp, qorasyna qasqyr shapsa da, dúnıege baılanbaı, qaljyń aıtyp, toı toılap, tiri bolǵanyna táýbe aıtqan qazaqy qalypty ­dál meńzeıdi. Vırýs pa, vırýs degen ne táıiri, bas­tysy, dýmandatyp toı toılaý kerek! Toı­ǵa tosqaýyl bolmasyn. Narbın Ken­je­ǵulovanyń «Joǵalǵan aýylynan» oqyr­man ne baıqaıdy? Biz kózge kórin­beıtin qaýiptiń qushaǵyndamyz. Biz­diń ózgergen túgimiz joq. Búkil álem quby­jyqtan qorqyp, buǵyp, bas kótere almaı otyrǵanda, toı bizdiń ómir saltymyzda kýlt dárejesine kóterilip, bú­kil qazaqty ózine táńirideı tabyndyryp qoıdy. Árıne, qazaqy tanymmen qabyldaýǵa jeńildeý oqıǵany sýper qaharmandar erligine qurylǵan tylsym kúsh, ǵaryshtyq álem qaqtyǵystary týraly adam sengisiz hıkaıattarmen tanys sheteldik oqyrman talǵamymen sa­lys­tyrý artyq shyǵar. Biraq bul biz­diń búgingi ómirimizdiń jalań qolmen ustaýǵa kelmeıtin kúıip turǵan shyndyǵy ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Sanasy ózgergen, sezimi joq qubyjyq­tar ákelgen vırýsqa toly álem ishinde júrip adamnyń ózin saqtap qalýǵa umtylysyn, keleshek týdyrýy múmkin keleńsizdikti fan­tastıka stılinde keskindegeni kııalger qa­lamgerdiń ádebıettegi iri tabysy dep ádil baǵalaǵanymyz jón.

Fantastıka álemi... Ertegige uqsas elik­tirer kúshi bar, tushyndyrmaıtyn tú­sinik­sizdigi taǵy bar, talǵamǵa oraı ta­ra­zy­la­na­tyn qaıshylyǵy ba­­sym kúrdeli álem. Baǵa­laǵanǵa – tańǵa­ja­ıyp, túsinbeıtinderge – toma­ǵa-tu­ıyq. Shıelenisken oqıǵa izdegen­der­di ótkirligimen baǵyndyrǵan, boljamda­ry­nyń oryndalýymen bási joǵary.

О́tken jyldyń aqpan aıynda ómirmen qosh aıtysyp, baqıǵa attanǵan Narbın usta­zymyzdyń ultymyzdyń ómirine jaǵymdy-jaǵym­syz ózgeris ákelgen toı degen «uly tóń­keristi» áldeneshe jyldar buryn shyǵar­malarynda qapysyz qalaı tanydy eken dep, suńǵylalyǵyna súısingennen týǵan bir oı edi bul.

ALMATY