Álemge tanylǵan tulǵa

Túrkistan ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi

Syr eline tanymal áýlettiń otbasynda dúnıege kelgen, týasy zerek Mustafa aýylda tórt jyldyq medreseni eki jylda bitiredi. Orys qonys aýdarýshylary men Reseı patshasynyń jergilikti sheneýnikteri Shoqaıdyń kirpishten salynǵan úıin aqysyz-pulsyz ıelenip,  egistik jerin tartyp alady. Osydan keıin Shoqaı balasynyń óz quqyǵyn ózi qorǵaı alýy úshin ári qaraı oryssha oqyǵanyn qalaıdy. Mustafa 1899 jyly úsh jyldyq Perovsk ýchılıshesine túsip, ony 1902 jyly aıaqtaıdy da, oqýyn Tashkenttiń erler gımnazııasynda jalǵastyrady. Oryssha saýatyn jap-jaqsy jetildire túsip, qoǵamdyq ómirge aralasa bastaıdy. Túrkistan ólkesiniń ortalyǵy Tashkentke jan-jaqtan kelgen kisilerdiń ótinish-aryzdaryn sheshýge qatysa otyryp, jergilikti ártúrli ult ókilderi arasyndaǵy áleýmettik teńsizdikti kózimen kórip, júregimen sezedi. 1910 jyly oqýdy aıaqtaǵanda ózine tıisti altyn medaldi general-gýbernator A.Samsonovtyń balasy Zapremetovke berýi de albyrt kóńilge qaıaý salady.

Mustafa Shoqaı ómirinde Pe­terbýrg ýnıversıtetiniń zań fa­kýl­t­etinde oqýy erekshe mańyzǵa ıe boldy. Eń aldymen, berisi Re­seıdiń, arysy Eýropanyń bilimi men ǵylymynan habardar bolyp, alǵyrlyq qabiletimen sol kez­degi orys qaýymyndaǵy demo­kra­tııalyq úrdisti boıyna sińirdi. Osy kezeń týraly 1933 jyly «Esim­degilerden... (Reseıdegi túrki stýdent­ter ómirinen)» atty maqala­da bylaı dep jazylǵan edi: «Men Reseıdi reaksııa jaılaǵan, joǵary oqý oryndary, ásirese ýnıversıtetter tikeleı polısııanyń baqy­laýyna alynǵan 1910-1914 jyldary Peterbýrgte oqyp júr­gen bolatynmyn. Jaǵdaıdyń son­daı­lyǵyna qaramastan, biz, stýdentter, saıası boı kórsetýlerge shy­ǵa­tynbyz. Úkimetke qarsy she­shim­der qabyldap, kóshelerde demon­strasııa­lar jasaıtynbyz». Osy­laı ýnıversıtette júrgende-aq qoǵamdyq ómirge belsendi aralasyp, óziniń saıası baǵytyn ushtaı túsken bolatyn.

Mustafa Shoqaıdyń saıası-áleýmettik kózqarasynyń qa­lyp­tasýynda Ortalyqtaǵy Reseı musylmandary qoǵamdyq uıym­darynyń jumysyna tartylýy, jolyǵyp turǵan, keıde qyzmettes bolǵan Alash ardaqtylarynyń róli joǵary boldy. Ásirese 1905 jyldan bastap qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyn basqarǵan, Memlekettik dýmanyń múshesi, «Alash» partııasynyń negizin qalaǵan, keıingi Alashorda úkime­tiniń basshysy Álıhan Bókeıhan­nyń saıası yqpaly erterek bastal­ǵan kórinedi. 1939 jyldary sonaý gımnazııada oqyp júrgende estigen ustaz sózin bylaısha eske alǵan edi: «Ultqa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, bárinen buryn orys ókimetiniń atamekenimizdegi jer saıasatyn muqııat zerttep úırenýge tyrysyńyz. Sizge ne isteý kerektigin osy saıasattyń ózi-aq kórsetip beredi».

Álıhan Bókeıhannyń usyny­symen Mustafa Shoqaıdyń 1916 jyly 10 tamyzda Memlekettik dý­ma jáne úkimettiń tyńdaýyna Túrkis­tandaǵy ult-azattyq qozǵalysyn patsha úkimetiniń qatygezdikpen basqany týraly arnaıy mate­rıal jınaý maqsatymen qurylǵan komıssııanyń aýdarmashysy, hatshysy jáne maman-zertteýshisi retinde Túrkistan ólkesinde bolýy, ony dýmanyń Musylmandar fraksııasynyń Keńesshi bıýrosynda qyzmetke ákelgen bolatyn.

Jınaqtaı aıtqanda, Reseı ortalyǵyndaǵy bas-aıaǵy 6-7 jylǵa sozylǵan ýaqyt Mustafa Shoqaıdyń naǵyz saıası ýnıversıtetine aınaldy. Buǵan dálel retinde onyń 1917 jyly sáýirdiń basynda Peter­býrgten keter aldynda ózine buryn­nan tanys, sol tusta búkil Reseı aýqymynda mańyzdy ról atqarǵan Peterbýrg jumysshy jáne soldat depýtattary keńesiniń tóraǵasy Nıkolaı Semenovıch Chheıdzemen kezdeskendegi áńgime taqyrybyna toqtaı keteıik. Mustafa Shoqaı Túrkistan avtonomııasyn qurýǵa ázirlik jasap jatqanyn aıtady. Bul sózden shoshynǵan Chheıdze avtonomııa eldi dereý derbestikke, bólinýge aparatynyn aıtqanda, Mustafa Shoqaı orys revolıýsııa­shyl demokratııasy ulttardyń bostandyǵy týraly talaı jyldan beri kótergen uranyna berik bolsa, bólinýden qorqýdyń reti joq ekenin jetkizedi. Bul, birinshiden, Alash ult-azattyq qozǵalysynyń avtonomııa úshin kúresiniń bas­talǵanyn kórsetse, ekinshi jaǵy­nan, sol kezdegi Reseıdiń bıik laýazymyndaǵy kisimen osylaı sóılese alýy Mustafa Shoqaıdyń saıası óresin, shynaıy qaıratkerlik bolmysyn tanytyp edi.

Al san salaly saıası qyzmet pen jergilikti halyq ókilderin uıym­dastyra bilý nátıjesinde ornaǵan, ózi basshysy bolǵan Túrkistan muqta­rııaty Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııaǵa keter aldyndaǵy alǵashqy saıası shyńy, kóterilgen bıigi bolatyn. Alaıda saıası sıpaty jaǵynan Orta Azııadaǵy tuńǵysh memleket 64 kún ǵana ómir súrdi. Keńes ókimeti ony qulatty, Qoqandy qandy qyrǵynǵa aınaldyrdy. Al basyna 1000 som báıge jarııalanǵan Mustafa Shoqaı shetel­ge ketýge májbúr boldy.

Musylman emıgranttarynyń kóshbasshysy

Taǵdyr Mustafa Shoqaıǵa jarty ǵasyrdan astam ómir syılady. Onyń 20 jyldan astamyn emıgranttardyń ekinshi otany sanalǵan Fransııada ótkizdi. Osynda san salaly saıası qyzmetimen, erekshe qajyr-qaıratymen, birneshe tilde jazylǵan, san taqyrypty qamtyǵan shyǵarmashylyq mol murasymen otandyq emıgrasııalyq qyzmettiń tuńǵysh jarqyn betteri jazyldy, iri qaıratker sanatynda álemge tanyldy.

Osy jyldary arnaıy qurylǵan saıası uıymy, saıası partııasy joqty­ǵyna qaramaı, Mustafa Sho­qaı keń maǵynaly kúreske shyǵyp, Túrkistandaǵy ozbyr keńestik saıasatty barynsha kórsete bildi. Bul qarqynǵa «Iаsh Túrkistan» aıryqsha shabyt qosqan bolatyn. Jýrnaldyń toǵyz jyldyǵyna arnalǵan maqalasynda: «Eýropa elderiniń keńpeıildiligin paıdalanyp shyǵaryp kele jatqan osy bir ulttyq basylymymyzdy ózimizdiń táýelsiz Túrkistanymyzda shyǵarýymyz kerek edi. Onda biz ózimizdi qazirgiden áldeqaıda baqyt­tyraq seziner edik» dep jazdy.

Mustafa Shoqaı emıgrasııada Túrkistan ult-azattyq kúrestiń maqsatyn qaıta qarady. 1923 jyly Parıjdegi «Orientet Occident» jýrnalynda jaryq kórgen tuńǵysh fransýz tilinde jazylǵan «Reseı saıasaty jáne Túrkistan ulttyq qozǵalysy» degen maqalasynda Túrkistannyń avtonomııaǵa qatysty baǵdarlamasyn ulttyq táýelsizdik baǵdarlamasyna aýystyrý kerek ekenin túsindirdi. Bul ıdeıa keıin zańdy jalǵasyn tapty. 1929 jylǵy «Iаsh Túrkistan» jýrnalynyń birinshi sanynda jarııalanǵan «Bizdiń jol» atty maqalasynda Mustafa Shoqaı: «Biz, Túrkistan táýelsizdigin jaqtaýshylar, eli­miz­diń erki jáne jurtymyz Túrkis­tannyń bodandyqtan qutylýy úshin kúresemiz. Túrkistandyqtarǵa budan basqa jol bolmaǵan. Qazir de joq jáne budan soń da bolmaıdy» dep aldaǵy maqsatty ózgeshe aıqyndaǵan edi.

Saıası qyzmetti jemisti júrgizý úshin Mustafa Shoqaıǵa eń birinshi orys otarshyldyǵyna qarsy kú­res­tiń strategııasynyń quramdy bóligi dep sanaǵan Batys elderiniń keńestik kezeńdegi Túrkistan máse­lesin qandaı dárejede biletindigi men túsinigi qajet-tuǵyn. Osy maq­satta Ystambul, Parıj, Ber­lın, Varshava, t.b. qalalardyń tıisti minbelerinde sóz sóılep, bolshevıkterdiń túrki halyqtaryna jasaǵan ozbyrlyq saıasatyn barynsha áshkerelegen baıandamalar jasady, túrli basylymda maqalalar jarııalady. Osy maqsatta 1924 jyldan 1933 jyl aralyǵynda Londonda alty-jeti ret boldy. Koroldik Halyqaralyq qaty­nastar ınstıtýtynda jasaǵan baıan­damasyna ınstıtýt keńesiniń tóraǵasy N.Malkolm bylaısha alǵys bildiredi: «Qurmetti Sho­qaev myrza! Sizdiń «KSRO jáne Qytaı Túrkistany» atty taqy­rypta jasaǵan baıandamańyz úshin Koroldik Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty keńesiniń atynan alǵysymdy bildiremin. Instıtýtqa kórsetken qyzmetińiz sizdiń tarapyńyzdan úlken izgilikti is boldy. Sóılegen sózińizge tyń­daǵandar shyn yqylas qoıyp, rıza boldy». Bul ınstıtýtta baıandama jasaý qurmeti kez kelgen sheteldik ǵalymnyń peshenesine jazyla bermegen edi, ol Mustafa Shoqaıdyń halyqaralyq ómirdiń suńǵyla sarapshysy retinde tanylýymen baılanysty boldy.

Mustafa Shoqaı elden jetken materıaldarǵa ǵylymı turǵy­dan taldaý jasap, baǵa berip, keńes­taný baǵytyn jańa ıntel­lek­týaldyq kókjıekke kóter­di. Álemge tanylǵan tulǵa shyǵarmalarynyń on eki tomdyq tolyq jınaǵyndaǵy myńǵa tarta túrli maqala men mátinde keńestik júıeniń Túrkis­tandaǵy ulttyq saıasatyn jan-jaqty ári barynsha tereń synady.

Keńestik shyndyqty Alashtyń eldegi basshylary da bildi, alaıda qatań senzýra, jiti baqylaý olardyń ashyq aıtýyna múmkindik bergen joq, jazǵandaryn jergi­likti basylymdarda jarııalatpady. Al áldeqalaı halqyna degen súıispenshilikpen aıtqan oı-pikirleri úshin jala jabylyp, aqyry 1930 jyldary qaıǵyly jaǵdaıǵa ushyrady.

Táýelsizdik úshin kúrestiń qa­jettiligin álemdik deńgeıde jarııa­lap qana qoımaı, Mustafa Shoqaı oǵan jetýdiń joldary men amaldaryn saralady. Ol eń aldymen túrkistandyqtardyń ishki birligin nyǵaıtýdy asa mańyzdy is dep sanady. Sonymen qatar suńǵyly strateg, tamasha taktık ult jaýynyń tym kúshti ekenin, sondyqtan Túr­kistan ulttyq uıymynyń bir mindeti basqa halyqtardyń ulttyq ortalyqtarymen tyǵyz baılanys jasaý máselesin qarastyrdy. Mustafa «Alǵan baǵytymyz aıqyn bolsyn» atty maqalasynda: «Tek óz kúshimizdiń azdyq etetini kózge kórinip turǵan aqıqat. Sondyqtan biz ózimizben taǵdyrlas jáne ózimiz sııaqty ulttyq táýelsizdikke umtylyp otyrǵan halyqtarmen tize qosyp, kúsh biriktirýdiń joldaryn izdestirýimiz lazym» dep jazdy. Osy maqsattaǵy izdenis Mustafa Shoqaıdy Ázerbaıjan, Don, Karelııa, Grýzııa, Volga boıy, Qyrym, Kýban, Soltústik Kav­kaz, Túrkistan, Ýkraınanyń já­ne basqalardyń ókilderi kirgen «Prometeı» (Reseıdiń ezgisindegi halyqtar lıgasy) halyqaralyq uıymynda qyzmet etýge ákeldi. Bul oılar ulttyq táýelsizdikke umtylǵan barlyq halyqtyń tize qosyp, kúsh biriktirýin qalaǵan, olardyń ultyn, dinin, násilin, partııasyn tergep-tektemeıik, alalamaıyq, tek osyndaı jol ǵana bizdi ulttyq azattyqqa jetkize alady degen tamasha ıdeıadan týǵan edi. Shynyna kelgende, bul ıdeıa táýelsiz elder úshin de ómirsheń ekendigin búgingi kún kórsetip otyr.

Mustafa Shoqaıdyń saıası-áleýmettik bolmysyn onyń ja­ryq kórgen barlyǵy úsh júzdeı hatty qamtyǵan epıstolıarlyq mura­synsyz tolyq túsiný qıyn. Bul hattar túgel emes. Olardyń mazmuny birazynyń qoldy bolǵanyn, oǵan arnaıy mekemelerdiń aralas­qanyn baıqatady. 100-ge tarta ártúrli eldegi, ártúrli ult­tyń ókilderimen, saıası qaırat­kerlerimen, ǵalymdarymen qarym-qatynasynyń nátıjesindeı bolǵan osy hattar mazmuny Mustafa Sho­qaıdy emıgrasııadaǵy musyl­man emıgranttarynyń kóshbas­shysy bolǵanyn kórsetse, muny Ázerbaıjannyń saıası qaıratkeri, «Prometeı» uıymy basshylarynyń biri Mustafa Vekılı (Mýstafa-bek Nadır-aga ogly Vekılov) 1938 jylǵy 17 mamyrdaǵy hatyndaǵy: «Bizdiń ulttyq kúshterimizdi birik­tirý týraly máselede sizdiń kóme­gińiz ben qoldaýyńyzdy kútemin. Sebebi bizdiń isimizge sizdiń ja­nyńyz­dyń ashıtynyn bilemin» degen sózder dáleldep tur.

Jalyndy pýblısıst, tamasha tarıhshy

Alash ult azattyq qozǵalysy jetekshileriniń kez kelgenine erek­­she qaıratkerlik qasıetpen birge shyǵarmashylyq qýat ta kem berilmegen. Medaldiń eki jaǵyn­daı ajyraǵysyz bul dúnıe Mus­ta­fa Shoqaıǵa da tán. Ol 1921 jyl­dyń mamyrynda Fransııaǵa je­tip, Parıjde ornalasqannan soń berisi Túrkistan, arysy búkil túrki halqynyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúres alańyn izdedi. Endi oı­dyń kúshine, qalamnyń ushyna sendi.

О́ziniń jýrnalıstik jolyn sonaý Tashkentte 1917 jyldyń maýsymynda shyǵyp, biraq bir jyldan soń 1918 jyldyń sáýir aıynyń ortasynda jabylǵan «Birlik týy» gazetiniń negizin qalaýy ári redaktory bolýdan bastaýy, Túrkistan ólkesi musylmandary ulttyq ortalyǵynyń bastamasymen 1917 jyl­dyń sáýir aıynan bastap shyq­qan «Ýlýǵ Túrkistan» gazetiniń redaksııa alqasynda bolýy, ba­sylymdardyń jumysyna belsene aralasýy Mustafa Shoqaıdyń uıymdastyrýshylyq qabiletin, jýrnalıstik sheberligin tanytatyn alǵashqy qadamdar edi. Gazet betterinde túrki halyqtarynyń birligi, jańadan ornaǵan keńes ókimetiniń otarshyldyq saıasaty, jer, ult azattyǵy men bostandyǵy máselelerine baılanysty birneshe maqalasy jaryq kórdi. Eger «Birlik týy» gazetiniń 1917 jyly 4 shildedegi sanynda 1917 jyldyń 1-12 mamyr aralyǵynda ótken búkil Reseı musylmandary jınalysynan týǵan oılaryn qorytqan bolsa, 1917 jylǵy 8 qarashadaǵy osy gazettiń №14 sanynda jaryq kórgen Mirjaqyp Dýlatulymen ekeýi qol qoıǵan «Alash urandy qazaqqa!» atty maqalasynda Túr­kis­tan aımaǵyndaǵy bosqyn qazaq-qyrǵyzdardyń jaǵdaıyna toqtalyp, olardyń myń-myńdap qyrylýy men bosqynǵa aınalýy, halyqtyń top-tobymen Qy­taıǵa kóshkendigi týraly aıtyl­dy. Jýrnalıstik tájirıbe 1919 jyldyń naýryzy men 1921 jyl­dyń aqpany aralyǵynda Grýzııa demokratııalyq respýblıkasyn­da bolǵanda jeti­le tústi. Jergilikti birneshe basylymǵa belsendi qatysyp, ózi de gazet-jýrnal shyǵaryp, osy ýaqytta 60-taı maqalasy jaryq kórdi. Al Fransııaǵa jetip, Parıjde ornalasqan soń qaısar qaıratker, jalyndy pýblısıst ózi sonaý Peterbýrgten jaqsy tanıtyn keshegi Reseıdegi Ýaqytsha úkimettiń basshylary, Parıjdegi emıgranttar A.F.Kerenskıı men P.N.Mılıýkovtyń basylymdary­na aralasa bastaıdy. Osynda 1925 jylǵa deıin jarııalanǵan 150 maqalasynan habardar bolǵan keńes kósemi I.V.Stalın 1925 jyldyń 29 mamyrynda RK(b)P Qyrǵyz ólkelik komıtetiniń Bıýro múshelerine «aqgvardııashyl baspasózge málim Shoqaı» týraly arnaıy hat jazǵany belgili.

Túrkistan ulttyq birligi uıy­mynyń saıası belsendiliginiń ar­týy Ystambuldaǵy «Ienı Túr­kis­tan» jýrnalymen qatar Eýro­pada jańa basylymdy qajet etti. Ony uıymdastyrýǵa baılanys­ty Polsha memleketi ókilderimen biraz jumys júrgizdi. Muny Mustafa Shoqaı hattarynan baıqaýǵa bolady. Sonymen qajyrly eńbektiń nátıjesinde, 1929 jyldyń jel­toq­sanynda Berlınde «Iаsh Túr­kis­tan» («Ýas Türkistan») jýrna­lynyń alǵashqy sany jaryq kórdi. Mustafa Shoqaıdyń shyǵarma­shylyq jumysyna erekshe qarqyn bergen bul jýrnalda 1939 jyldyń tamyzyna deıin 224 maqala jaryq kórdi. Bul jarııalanymdarda Reseı ókimetiniń otarlaý saıasaty, osydan týyndaǵan problemalar: 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis, 1917 jylǵy Aqpan jəne Qazan tóńke­risteri, Alash kozǵalysy, Túrkis­tan muhtarııaty, basmashylar kóterilisi, t.b. ulttyq aımaqtardaǵy ozbyr da óreskel áreketter qatań əshkerelendi.

Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııa­daǵy erekshe jumysynyń biri Fransııanyń resmı tilin jete meńgerýi-tuǵyn. Osy tilde 130-dan astam maqala jazdy. 1924-1933 jyldary Ulybrıtanııada oqylǵan baıandamalaryn da osy tilde jasaýy jaıdan-jaı emes.

Ensıklopedııalyq bilimdar, tamasha tarıhshy Mustafa Shoqaı shyǵarmashylyǵynyń 1920 jyldardan bastaý alyp, al 1930 jyldan keıin erekshe kóńil bólgen ózekti taqyryptarynyń biri halyqaralyq máseleler boldy. Negizinen orys, fransýz, aǵylshyn, nemis, polıak jáne túrik-shaǵataı tilderinde jazylǵan 150-deı maqalasynda Anglııa, AQSh, Aýstrııa, Germanııa, Italııa, Japonııa, Qytaı, Pol­sha, Palestına, Fransııa, Cheho­­s­lavakııa, Shyǵys Túrkistan, t.b. elderdiń syrtqy saıasatyna, jal­py halyqaralyq ómirdiń ózekti máselelerine, el ishindegi ekonomı­kalyq daǵdarysqa saıası saraptama jasalǵan. Onyń Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys aldyndaǵy álem­dik saıasatty jiti qadaǵalap otyrǵany erekshe baıqalady. Bir eskeretin nárse – halyqaralyq taqyryptyń qaısysyna qalam tartsa da Mustafa Shoqaı týǵan eli, Túrkistan óńirin áste esinen shyǵarmaıdy, bar máseleni osynyń mańyna toptastyrady. 1932 jyly jaryq kórgen «Qıyr Shyǵysta» atty maqalasynda «Biz meıli Qıyr Shyǵysta bolsyn, meıli basqa bir jaqta bolsyn, qashan da Reseıdiń bedeli túsip, jeńiliske tap bola berýin kútemiz» dep jazýy teginnen-tegin emes.

Kemel oı ıesi

Mustafa Shoqaı Eýropanyń naq ortasy – Fransııada túrki tektes emıgranttardyń kemel kósemi ǵana emes, túıindi sózdiń shesheni de bolǵan edi. Uly tulǵanyń keńes ókimetiniń ulttyq saıasaty, Túrkistannyń azattyǵy úshin kú­res, táýelsizdiktiń máni men mazmu­ny, oǵan jetýdiń amaldary men joldary, ulttyq memleket qurý, qo­ǵam­daǵy saıası qaıratkerler men zııaly qaýymnyń orny, olarǵa qoıylatyn talap-tilekter, t.b. saıa­sı-áleýmettik máselelerdi sóz etken oı-tujyrymy men naqyl sózderi buǵan naqty dálel bola alady.

Mustafa Shoqaı «Bolshevızm – túrikshildiktiń jaýy» atty maqalasynda «Iаsh Túrkistan» jýr­nalynyń oqýshylary Máskeý­diń Túrkistandaǵy ulttyq saıasa­ty­nyń qandaı ekenin jaqsy biletinin eskerte kele bylaı dedi: «Bolshevıkter atamekenimiz Túrkistanda ultymyzdyń ózine tán rýhanı álemin sýaltyp, onyń ornyna orys proletarıatynyń rýhyn ornatpaq boldy». Osyndaı sebepterden keńes úkimeti tepkisindegi halyqtardyń arasynda tolassyz bas kóterip kele jatqan bir halyq bolsa, ol – bizdiń túrkistandyqtar ekenine shúbá bolmaýy kerektigin de atap kórsete otyryp: «Oǵan sebep – Túrkistandaǵy orys bolshevıkteriniń ádetten tys ezýi men qanaýy, qatygezdigi bolyp otyr. Túrkistan orys bolshevıkteriniń jekelegen saıasatyna ǵana qarsy kúresip jatqan joq, «orys proletarlary bıliginiń» tutas júıesine qarsy kúresip keledi» dedi.

Keńes ókimeti Túrkistanda ózderi qurǵan respýblıkalardyń túri – ulttyq, mazmuny – proletar­lyq dese, Túrkistannyń táýelsizdigi úshin kúrestiń basty maqsatyn Mustafa Shoqaı: «Al bizdiń mura­tymyz – Túrkistanda túri ja­ǵynan da, mazmuny aǵynan da ult­tyq bolatyn memlekettik qu­ry­lymǵa qol jetkizý bolmaq. Son­­da ǵana halqymyz óz jeriniń naǵyz qojasy bola alady» dep aıqyndady.

Túrkistannyń ult-azattyǵy qozǵa­lysynyń strategııasy men taktıkasyn jan-jaqty qarastyr­ǵan Mustafa Shoqaı qolǵa tıgen táýelsizdikti tuǵyrly etýge asa qajetti ulttyq qasıetterdi saq­taı, ony damyta bilýge qatań talaptar qoıdy. «Ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolýy múmkin be? Tarıh ondaıdy kórgen joq ta, bil­meıdi de. Ult azattyǵy – ult­tyq rýhtyń nátıjesi. Al ult­tyq rýhtyń ózi ult azattyǵy men táýel­sizdigi aıasynda ósip-damıdy, jemis beredi» dep jazdy. Munda qanshama oı, qanshama ósıet jatyr. О́kinishke oraı, myńdaǵan jyldar ata-babamyz kúsh-jigerin, tipten ǵumyrlaryn da qurban etip, qol jetkizgen Táýelsizdikti kún­delikti ómirde tıisinshe qadirleı, qasterleı, maqtanysh ete almaı júrgen ulttyq rýhsyz jandar búgin ortamyzda az emes.

Ulttyq rýh shynaıy ultshyl­dyq úderisinde qalyptasatynyn jaq­sy bilgen Mustafa Shoqaı halqy­­myz­dyń mádenı jáne rýha­nı sala­daǵy jetistikteriniń barly­ǵy ult­shyldyq qozǵalysyna tán dep eseptedi. «Orys tepkisin­degi Túrkistannyń ulttyq qozǵalys­tarynan. Jeńilmes ultshyldyq» atty eńbeginde: «Halqymyzdyń mədenı jəne rýhanı jaqtan qol jetkizgen jetistikteriniń bəri tek ultshyldyq qozǵalysyna tən. ...Qanqumar kommýnıs­ter halqymyzǵa haıýandyq pen zulymdyq isteı otyryp, ultshyl­dyq ıdeıasynan baz keshtire alar ma? Eger kimde-kim bul ólmes ıdeıany Məskeýdiń kúnde ózgerip turatyn túsi sııaqty dep bilse, sózsiz qatelesken bolar edi. Ol – halqymyzdyń jany men júregi. Ultymyz ómir súrse, ol da birge ómir súredi» dedi.

Búkil túrki jurtynyń ardaq­ty perzenti sonaý 1923 jyly táýelsizdikke qol jetkizgen týys­qan Túrkııa elin úlgi tutyp: «Batys bilimin» «Shyǵys rýhymen» ushtastyrý ústindegi Túrkııa tájirıbesi biz úshin asa qundy. Bizdińshe, dúnıe tarıhynda buryn-sońdy kóterilmegen jetistikterdiń túpki sebepteri – Túrkııa ulttyq kúshteriniń Eýropa tárbıesin alǵan túrik zııalylary men shyǵys zerdeli zııalylary túrki mentalıtetin (Mentalitet) sátimen úılestire alýyn­da jatyr».

Bul oılar búgingi kúni biz úshin de mańyzdy. Batysqa kóbirek kóńil bólip, Shyǵysty qaǵa beris qaldyrý – tolyqqandy tirlik emes. Osy sátte júregi elim, Túrkistanym, súıikti halqym dep soǵyp, tarıhı, ulttyq erekshelikterimizdi eskere otyryp, Shyǵys pen Batystyń bilim-ilimin qos qanat etken Mustafa Shoqaı álem aıdynyna erkin júzdi. Al 1936 jyly Berlın radıosynan Túrkistan jastaryna arnaǵan sózinde: «Túrkistan úshin ólý, Túrkistan úshin jan berý – bárimizge bir maqsat, bir mýhabbat ýázıfa bolmaq. Muny umytpaý kerek» degen sózder máńgilik ustanym bolyp qaldy.

Táýelsiz ulttyq memlekettilik­tiń jalyndy jarshysy jáne tamasha ulttyq ıdeıalardyń ıesi, en­sıklopedııalyq bilimdar Mustafa Shoqaıdyń asqaq armany oryndaldy. Alaıda osy kezge deıin Mustafa Shoqaıdyń birneshe tilde jazylǵan 700-den astam eńbegi áli óz eliniń memlekettik tiline aýdarylǵan joq. Artynda qalǵan osyndaı áli de zertteı, ıgere túsýdi qajet etetin máńgi ólmeıtin ıdeıalary men oı-pikirleri Qazaqstanymyzdyń búginin baıy­typ, keleshegin kemel­den­dire túserine ıgi yqpal eteri sózsiz.

Ábdijálel Bákir,

saıası ǵylymdar doktory, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory, Mustafa Shoqaı  ǵylymı ortalyǵynyń jetekshisi