Arqanyń aıazdy dalasy, ańyzaq jeli sol jyldary kóptegen shyǵarmashyl jandy da jaýratty. Músinshi, kompozıtor, akter, bıshi, aqyn-jazýshylar... Qoldan jasalǵan qylmystyń myń-san qurbandarynyń biri – sýretshi Irına Borhman. Ol 1902 jyly Máskeýde dvorıan otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi – dáriger. Mektepti bitirgen soń 1921-1924 jyldary 2-shi MGÝ-dyń pedagogıka fakýlteti ádebıet-lıngvıstıka bóliminde bilim alady. Talantyn shyńdaý úshin VHÝTEMAS-tyń kórkemsýret klasynda, VHÝTEIN-niń sýret synybynda, keıin 1927-1930 jyldary Mıýnhende Qoldanbaly óner mektebinde, Shtarnbergtegi (Almanııa) Brıtsha atyndaǵy sýret óneri mektebinde, Mashkov pen Iýonnyń stýdııalarynda oqydy. Bul bir bar ǵumyryn kúrt ózgerter aldaǵy jarylystan esh habarsyz baqytty shaq edi.
Shyǵarmashylyq ómiri de qyza tústi: 1932 jyldan bastap kórmelerge qatysty. Sýretshiler odaǵyna ótti. Ásirese 1937 jyly Parıjde ótken halyqaralyq kórmeniń áseri erekshe. Odan bólek «Okna TASS» jáne zyǵyr óndirisinde jumys istegen. MOSH quramynyń toqyma mata seksııasyna da kirdi.
Borhmannyń ulty nemis edi. Basyna tóngen qaýip te sol nemistiginen keldi. 1941 jyldyń kúzinde Frýnzede nemis bolǵany úshin tutqynǵa alyndy. Shpıondyq jasady degen aıyby taǵy bar. Sol jyldyń kókteminde NKVD janyndaǵy OSO sheshimimen 58-bap boıynsha 10 jylǵa kesilip, lagerge aıdaldy. 1942-1951 jyldary Qarlagtyń Dolınka, Prostornoe, Lysaıa gora lagpýnktterinde jazasyn ótedi. Tigin fabrıkasynda, baqta, qoı fermasynda aspazshy, ot jaǵýshy bolyp jumys istedi. Aýrýǵa shaldyǵyp, sharýashylyq jumystaryna aýysqan soń, ólimnen aman qaldy desedi. Sonda da qara jumys, lagerdegi turmys densaýlyqty almaı qoımaıdy. Sýretshiniń 1944 jyly kózi nasharlaı bastady. Sodan keıin emdelip, kontorda, órt sóndirý bóliminde eńbek etti. 1948 jyldan bastap sýret saldy: qabyrǵa gazetterin, klýb sahnasyn, plakattardy, órt sóndirý bólimin, qurylys bólimi bastyǵynyń kabınetin bezendirdi. Lagerdegi sýretteriniń bireýin qaryndash bolmaǵan soń, shoshqanyń qanymen salǵan.
1951 jyldan bastap Peschanlagtaǵy aýyr eńbekte boldy. Merzimi bitip bostandyqqa shyǵyp, Aqmola oblysynyń Jýravlevka aýylyndaǵy arnaıy qonysqa aıdalady. Onda aýdandyq aýrýhanada tirkeýshi bolyp jumys atqardy. 1956 jyldyń sáýirinde aıdaýdan bosatylyp, sol jyly aqtaldy. Máskeýge oralyp, Sýretshiler odaǵyndaǵy músheligi qalpyna keltirildi. Jeńil ónerkásipte jumys istep, 1957 jyly Gorkıı atyndaǵy Ortalyq mádenıet jáne demalys parkin Halyqaralyq jastar festıvaline daıyndaý jumystaryna da úles qosty. 1960 jyldan bastap gobelenmen aınalysty.
Búginde sýretshiniń on shaqty eńbegi – lagerdegi sýretteri men akvarelderi Qaraǵandy oblystyq beıneleý óneri murajaıynda saqtaýly. Atap aıtsaq, «Úıge» (1955), «Jel» (1954), «Tastar arasyndaǵy qaıyń» (1955), «Taýlar men tastar» (1955), «Qalam qudireti» (1949), «Kırov kóshesi» (1950), «Shash qııý» (1950), «Jańbyr» (1954), «Shortandy kóli» (1955). Atalǵan murajaıdyń ǵylymı qyzmetkeri Aıgúl Omarovanyń aıtýynsha,ár týyndy ártúrli jolmen kelgen. Keıbiri jeke avtorlardan satyp alynsa, keıbirin týystarynan surap alǵan. Murajaı qoryna arnaıy ákelip, tapsyrǵandar da bar.
Jalpy, jazasyn óteýshi sýretshilerdiń óneri haqynda alǵashqy kólemdi zertteýler 80-jyldardyń sońynda – Qaraǵandyda oblystyq beıneleý óneri murajaıynyń ashylýymen bastaldy. Mýzeı qyzmetkerleri sheberhanalardy aralap, Máskeýge, KSRO-nyń basqa da qalalaryna baryp, izdeý jumystaryn júrgizdi. Ol ýaqytta keı sýretshiler tiri bolǵandyqtan, esteligin jazyp alý, murajaı qoryna sýretterin, grafıkasyn, músinderin, qujattaryn alý mańyzdy boldy. Baspasóz betterinde hattar, lagerdegi ómirden úzindiler jarııalana bastady. Eske salsaq, 1990 jyldardyń basy men 2000 jyldardyń sońynda Qarlag muraǵaty ýaqytsha ashylǵan edi. Mine, osy ýaqytta birqatar zertteý júrgizilip, qujattar men estelik-hattar qolǵa tústi.
Qaraǵandy oblystyq beıneleý óneri murajaıynyń dereginshe, atalǵan óńirge repressııalanǵan sýretshiler shamamen otyzǵa jýyq. Mýzeı qorynda olardyń 800-ge tarta eńbegi saqtalǵan. Al onyń ishinde Qarlagta bolǵan on bes sýretshiniń 300-ge jýyq kartınasy bar. Eskerte keteıik, bul tek mýzeı qorynda derekteri tirkelgen avtorlar ǵana (oǵan qosa zertteý jumystary áli de júrip jatyr). Iаǵnı lagerde jazasyn ótegen sýretshilerdiń naqty sany emes. Ol, árıne, on besten kóp. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qarlagta qansha adam tutqynda bolǵany týraly naqty málimet joq: sýretshilerdiń sany, jalpy óner adamdary da solaı. Sol sebepten de lagerdiń mádenı ómiri týraly tereńnen qaýzaı almaımyz. Desek te lagerge túsken shyǵarmashyl jandardyń taǵdyry uqsas – jalasy bir.
