Eldiktiń qaınar kózi – aýyl klasterin damytý

Osy jaǵymdy ózgeristi qa­per­ge ala otyryp, saıası ekono­mııa mamany, ǵalym retinde ázir­legen «Aýyl» bas klasteri ‒ Qazaq­stannyń jarqyn damýynyń loko­motıvi» atty jobamdy buryn­ǵy Memlekettik hatshy Q.Kósher­baev­qa eki jyl buryn resmı kezdesý kezinde tabystaǵanmyn. О́ti­nish oryndalǵan bolýy kerek, osy joba boıynsha Stra­te­gııalyq josparlaý jáne reformalaý agenttiginiń basshyla­ry­nan 2021 jyldyń 9 sáýirinde oń jaýap alǵan edim. Sondyqtan aýyl taǵdyryna beıjaı qara­maı­tyn barsha qaýymǵa osy ǵyly­mı-praktıkalyq jobamdy eli­miz­diń bas basylymy arqyly usyn­ǵandy jón kórdim.

Kez kelgen áleýmettik mańyzy bar usynys-jobanyń ǵylymı negiz­delýi – buljytpas shart ekeni belgili jaıt. Sondyqtan da atal­ǵan jobanyń ǵylymı-teorııa­lyq negizdemeleri retinde birneshe mańyzdy tujyrymdamaǵa júgin­dik. Bular – «Adamzattyń ornyq­ty damý tujyrymdamasy», «Uda­ıy óndiris teorııasy», «Halyq­aralyq ekonomıkalyq qatynastar teorııasy», «Jumyldyrý ekonomıkasy teorııasy», «Klasterlik damý tujyrymdamasy». Búgin­gi tańda birshama umytyl­ǵan osy klasterlik damý tujyrym­da­ma­syn avtor ózi usynyp otyrǵan ázir­lemeni iske asyrýdyń tikeleı ádisi, quraly, tutqasy retinde basshylyqqa alady.

Ne isteý kerek? Birinshiden, bar­lyq ulttyq klasterlerdiń ishi­nen «Aýyl» bas klasteri (ABK) dep atalatyn bir bas (do­mı­­nantty) klasterdi bóle-jaryp aıshyqtaý óte mańyzdy. Oǵan barsha basqa klasterler qosalqy klas­terler (sýbklasterler) retinde jumys isteýi kerek. Ekinshiden, 10 ulttyq basymdyqtyń ishinen basty basymdyqty bólip kórse­tý qajat. Ol – «Ádiletti áleý­met­tik saıasat» basymdyǵy. Úshin­shiden, 10 ulttyq jobanyń ishi­nen basty jobany anyqtaý kerek. Oǵan «Agroónerkásiptik keshen» (AО́K) jobasyn usy­na­myn. Bizdiń usynysymyz Prezı­dent­tiń «Agroónerkásiptik keshen – Qazaqstan ekonomıkasy úshin strategııalyq sala» degen pikirimen tolyq sabaqtasyp jatyr.

Endi «Aýyl» bas klasteriniń qurylymy jáne ony júzege asyrý reti qandaı degen suraqqa keleıik. «Aýyl» bas klas­teriniń qurylymy men jal­py jumys isteý reti tómende berilgen konýs tektes keskindemede aıqyn kórsetilgen. Segiz qyrly konýstyń basynda aýylsharýashylyǵynyń, búkil agroónerkásiptik keshenniń ózegi, al eger keńirek alsaq, ulttyq eko­nomıkanyń jáne tutastaı qo­ǵam­nyń irgetasy retinde «Aýyl» ornalasqan.

Konýstyń segiz búıiri «Aýyl» bas klas­terine qyzmet jasap, jumys isteıtin segiz qosalqy klas­ter­lerine sáıkes keledi. Olar mynalar: «Jol» qosalqy klas­teri, «Elektr jaryǵymen, gazben jabdyqtaý» qosalqy klas­teri, «Sýmen jabdyqtaý» qo­sal­qy klasteri, «Aýyl qury­ly­sy» qosalqy klasteri, «Aýyl­sha­rýashylyǵy tehnıkasy» qo­salqy klasteri, «Aýyl­sharýa­shy­lyǵy óndirisi» qosal­qy klas­teri, «Aýyl­sharýa­shy­lyǵy ónim­de­rin saqtaý, óńdeý, jetkizý» qo­sal­qy klasteri. «Aýyldyń áleý­mettik jáne adamı kapıtaly» qo­sal­qy klasteri.

«Aýyl» bas klasteri óziniń barlyq qosalqy klasterimen «sınergııa qaǵıdaty» boıynsha, ıaǵnı bir baǵytta birlese úılesimdi áre­ket etýi qajet. Sonymen qatar ol ult­­tyq basymdyqtardyń, ult­­­­tyq jobalardyń barlyq ma­ńyz­dy elementin qandaı da bir jol­men ózine «baǵynyshty» da «tá­­ýeldi» ete qabyldaı otyryp, óziniń joǵary muraty men asyl­ maqsatynyń tolyqqandy iske asy­rylýyn qamtamasyz etýi tıis. Osydan birneshe tu­jy­­rym-usynys týyndaıdy: Qa­zirgi Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trligi Agroónerkásiptik keshen mınıstrligi (AО́KM) bolyp ózgertilýi oryndy; AО́KM Stra­tegııalyq josparlaý jáne reformalaý agenttigimen birle­sip, ǵalymdar men mamandardy tarta otyryp, Úkimette bekitý maqsatynda «Aýyl» bas klasteri týraly erejeni (nemese basqa qujatty) ázirleýge tıis; AО́KM-ge onyń mindeti retinde «Aýyl» bas klasteriniń qyzmetin baqylaý jáne qadaǵalaý (monıtorıng), retteý, túzetý jáne úılestirý jónindegi barlyq ókilet­tik be­riledi nemese AО́KM-niń­ jetek­shi­ligimen vedo­mst­­voaralyq úı­les­tirýshi uıym (keńes, komıssııa) bolýy shart. Al ABK-niń ju­my­sy­na jalpy jetek­shilik júr­gizý Úkimetke (salalyq vıse-mınıstrge) júktelýge tıis.

Osy baǵytta «Aýyl» bas klas­te­rin ońtaıly da tıimdi júzege asyrýdyń quqyqtyq-zańna­malyq, qarjylyq, uıymdas­tyrýshylyq, aq­pa­rat­tyq, basqarýshylyq ıns­tıtýsıonaldyq tetikterin jaraq­taý – óz aldyna bólek áńgime.

«Aýyl» bas klasterinen kúti­letin nátıjeler qandaı bolmaq? Endi osyǵan toqtalyp óteıik.

Ekologııalyq nátıjeler. Álem­­­degi ozyq ekologııaǵa baǵyt­­tal­ǵan óndiristik jáne ınfra­qu­rylymdyq tehnolo­gııa­lar­dyń negizinde tabıǵat aıalaý­shy «Ja­syl Qazaqstandy» qalyp­tas­ty­rý múm­kindigi týady.

Ekonomıkalyq nátıjeler. Qazaqstannyń barlyq absolıýt­ti jáne salystyrmaly artyqshy­lyq­taryn (eń aldymen orasan baı jáne alýan túrli tabıǵı jáne aýylsharýashylyǵy áleýetin) utymdy paıdalanýǵa negizdelgen jáne eń aldymen elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin júıe quraýshy, resýrs únemdeýshi, ornyqty da sınergotıimdi ulttyq ekonomıkany qalyptastyrý oryn alady. Buǵan qosa «akselerasııa» (jedeldetý) jáne «mýltıplıkasııa» (kóbeıtý, ulǵaıtý) qa­ǵıdaty boıynsha ABK eldiń ult­tyq ekonomıkasynyń barlyq basqa bazalyq qurylymdaryn damytýdyń jetekshi lokomotıvi rólin atqarady.

Áleýmettik nátıjeler. Basyn­da aldymen aýyl, sodan keıin «mýl­­tıp­lıkatıvtik (ilespe-ul­ǵaı­­tý) áseri» qaǵıdaty boıynsha barlyq aýyldan tys, sonyń ishinde elimizdiń qala turǵyn­da­ry­nyń, áleýmettik tynys-tirshi­liginiń aıtarlyqtaı jaq­sarýy jáne ómir súrý sapasy men deń­ge­ıiniń joǵarylaýy oryn alady.

Rýhanı-ónegelilik nátıjeler. Kindigi, besigi aýyl bolyp kelgen qazaq etnosynyń baıyrǵy rýhanı-ónegelik qundylyqtaryn jańǵyrtýǵa jol ashylady.

Demografııalyq nátıjeler. Aýyl­dyń ekologııalyq-ekono­mıkalyq, áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq jáne rýhanı-ónegelik tur­ǵy­dan tolyqqandy damýy aýyl eńbegi men ómir saltynyń tar­tym­dylyǵyn, bedelin artty­rý­ǵa, sáıkesinshe qazirgi májbúrli emıgrasııany azaıtýǵa jáne ımmıgrasııany kúsheıtýge, retsiz ýrbanızasııany báseńdetýge oń áser etedi.

Makroóńirlik nátıjeler. Geo­saıası, geoekonomıkalyq jáne geoaýmaqtyq qatynastar aıasynda Qazaqstan qýatty jáne negizinen ózin-ózi qamtamasyz etetin memleket retinde halyqaralyq qaty­nas­tar júıesinde birtindep naqty egemendikke ıe bolady.

Jalpyórkenıettik jáne jal­pymádenıettik nátıjeler. Usy­nylǵan ázirleme-jobany tıimdi júzege asyrý, saıyp kel­gende, álemdik adamzat qaýym­das­ty­ǵy­nyń qazirgi jáne bolashaq aıasy men kókjıeginde bizdiń otanymyzdy barlyq jaǵynan biregeı jáne úılesimdi, óziniń abyroıly ótkeni, qıyn-qystaý búgingisi jáne úmittenerlik gúldengen bo­la­shaǵy bar qoǵamǵa aınaldyratynyna senemin.

Qorytyndy retinde myna­ny basa aıtpaqpyn. «Aýyl» bas klasteri qyzmetiniń atalǵan boljamdy nátıjeleri óz keze­gin­de tikeleı jáne janama túrde Prezıdent qoıǵan asa mańyzdy mindet – ult sapasyn jaqsartýǵa barynsha oń yqpalyn tıgizeri haq.

Oraq ALIEV,

«Turan» bilim berý korporasııasynyń vıse-prezıdenti,

EǴA akademıgi