Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sol Krylov 1782 jyly 13 jasynda Peterbýrgke keledi. Halyqqa áıgili Radıshev, Fonvızın, Novıkovtermen kezdesedi. Solardyń sońynan ere shyqqan jas talant teatrmen áýestenedi. Sol ýaqytta Peterbýrg sahnasynda Fonvızınniń «Nedorosli», Knıajnın, Sýmarokov, Ablesınovtardyń komedııalary júrip jatty. Keıin Krylovtyń «Kofeınısa» atty komedııalyq operasy sahnaǵa shyqty. «Fılomela» men «Kleopatra» degen kóne grek ómirinen alynǵan eki tragedııasyn resmı senzýranyń súzgisinen ótpeı, tartpada qaldy. Mundaı ádiletsizdikten soń Krylov qalaı shydasyn, teatrǵa jazǵan bar jıǵan-tergenin jınap, mysal janryna úzildi-kesildi kóshti de ketti.
Krylovtyń bar talantynyń baǵasyn orys ádebıeti kóterip tur. Qanshama dúldúl jazýshylar osy Krylov aqsaqaldyń kúpisinen shyqty. Pýshkın, Gogol, Saltykov-Shedrın, taǵysyn taǵylar. Demokratııalyq ıdeıany jaqtap, teńsizdikke, ádiletsizdikke qarsy qamshy basqan orys halqynyń tuńǵysh uly da osy Krylov.
Sıyqsyz sumpaıy tirshilikti kóre tura úndeı almaý da azap. Jan azaby. Dese de úńireıe qaraǵan myltyqqa kórneý qarsy turý – essizdik. Al Krylov essiz ólimge jyǵylmady, kezelgen myltyqqa mysalmen jaýap berdi.
Jalpy, tap qoǵamy týǵannan beri mysal janry erip kele jatqandaı. Mysaldap aıtýdyń, óz pikirin ashyq aıta almaı, máımóńkelep, ádemilep berýdiń úzdik úlgileri ótken zamanadan segiz júz, alty júz jyl buryn kóne grek elinde bolypty. Máselen, ulty grek, ózi ıtalııa tilinde jazyp, Italııa aqyny atanǵan mysalshyl Fedr: «Endi, osy mysal degen nárseniń qaıdan shyqqanyn qysqasha baıandap keteıinshi. Aıtaryn qaımyǵyp aıta almaǵan, batyly baryp óz sezimin aqtara almaǵan ezilgen quldyq dáýiri edi, sondyqtan kúlki-kelemejdi jamylyp, olar (quldar) osylaısha mysaldap sóıleýdi shyǵardy», deıdi.
Budan buryn aýyzsha aıtylǵan mysaldar bertin kele jazba ádebıet shyǵarmalaryna kire bastady. Bul mysaldardy eń áýeli Gesıod poemasynan, Arhılog ıambalarynan, Arıstofan komedııalarynan, Gerodot tarıhynan, sopylar men sokratshylardyń fılosofııalyq sózderinen ushyratamyz.
Qazaqta da ýaq mysaldar tolyp jatyr. Sonyń bireýinde: shańyraqta asýly turǵan etke aýzy jetpeı mysyqtyń mysy qurıdy, sonda: «ózi jasyq, ısi sasyq sol etti kim jesin!» dep mensinbeı júrip ketedi. Ejelgi grek, kóne latyn elderinde «túlki men júzim» atty mysal bar. Sonda bıik aǵashtyń basynda ósken júzimge túlkiniń boıy jetpeıdi, biraq óziniń mesheldigin bildirgisi kelmeı, júzimdi qomsynady: «Áı qoıshy sony, áli jetilip pispegen, kók eken» dep taıyp turady. Muny Krylov ta jazdy. Onyń mysaldary 1825 jyly fransýz tiline aýdaryldy. Osy jınaqty Parıjde bastyrǵan graf Orlov eken. Al aýdarǵan fransýz jazýshylary – Dar, Enıan, Jansýl, Arno, Sýme, Stassar, Segıýr jáne basqa da ıtalııan avtorlar qatysqan. Alǵysózin fransýzsha Lemonte, ıtalııansha Salfı jazǵan. Osy Lemonte Krylov fransýzshadan basqa shet tilin bilmeıdi dep jazady. Pýshkın ony ship-shıki ótirik deıdi. Krylov negizgi Eýropa tilderin túgel bilgen, al elýge kelgende kóne grek tilin de úırenip alǵan. Tipti Eýropa tiline tuńǵysh tárjimalaǵan osy Krylov emes pe?!
Al qazaq oqyrmanyna Krylovty alǵash alyp kelgen Ybyraı Altynsarın, keıin 1898 jyldary Abaı da «Emen men shilik», «Qazaǵa ushyraǵan krestıan», «Jarlybaı», «Shegirtke men qumyrsqa», «Ala qoılar», «Túlki men qarǵa», «Baqa men ógiz» atty mysaldaryn aýdardy. Bul dástúrdi Ahmet Barjaqsın, Eset О́tetileýov, Spandııar Kóbeevter jalǵastyrdy. Árıne, árkim qadarı-halinshe aýdardy, jetken jerine jyǵyldy.
Qarap otyrsaq, Krylov ár halyqqa túrli maqsatta oı salypty. Máselen, Abaı «Shegirtke men qumyrsqa» mysalyn aýdarǵanda óziniń kóshpeli elin otyryqshylyqqa úıretýge talpynady. Osy mysaldaǵy «Qumyrsqa» beınesinde poselke bolyp, qysy-jazdaı eńbek etip júrgen orys krestıandary aıtylady da, «shegirtke» – kóshpeli qazaq keıpinde kórinis beredi. Sonda alajazdaı kóship-qonyp, «rahatqa» batyp, serýendep júrgen qazaqtar, qylyshyn súıretip qys kelgende selkildep, dirildep, aýylǵa keledi.
Qaraǵym, jylyt tamaq ber,
Jaz shyqqansha asyra! –
dep úzdige ótinedi. Sonda otyryqshy orys:
Munyń, janym, sóz emes,
Jaz óterin bilmep pe eń?
Janyń úshin esh sharýa,
Alajazdaı qylmap pa eń?»
degende:
Men ózińdeı sharýashyl,
Jumsaq ıleý úıli me?
Kógaldy qýyp, án salyp,
О́leńnen qolym tıdi me?
dep shegirtke syltaýratady.
Tarıhty paraqtasaq, Krylovtan buryn talaı mysalshyl aqyndar boldy: A.Sýmarokov, V.Maıkov, I.Hemnıser. Aýdarmashy Sáıdil Taljanov Krylov týraly jazǵan maqalasynda aqynnyń aýyz ádebıetinen, maqal-mátelderinen, naqyl sózderinen kóp nár alǵanyn, al bertin kele sol aýyz ádebıetine ózi de mol úles qosqanyn aıtady. «Krylovtyń mysaldarynda kezdesetin jándikter men haıýanattar, qustar, baqa-shaıan – bári de ózderine laıyq qımyldar jasap, qaz qalpynda qarym-qatynas isteıdi, endeshe ol, oqyrmandy eriksiz nandyrady. Aqymaq aıý, myna meker túlkige múlde uqsamaıdy, ózine ǵana laıyq sózderdi sóıleıdi. Krylovtyń úlgili dana aqyndyǵy da ómirdi sonsha jetik bilýinen kórinedi», dep jazady avtor. Sondaı-aq ol maqalasynda Pýshkın óziniń «Kapıtan qyzy» povesindegi «Qapıtan Mıronov» obrazyn osy Ivan Andreevıch Krylovtyń týǵan ákesi – kapıtan Andreı Petrovıch Krylovtyń beınesinen alǵan sııaqty deıdi.
Osy jurt mysaldap aıtqannan góri týra aıtylǵan sózdi tez túsinedi, al kúlki-kelemejdi uǵyný úshin de belgili bir deńgeıde ishki mádenıet kerek. Muny Belınskıı de aıtqan. Qazaq satırasyna qalam siltegen talantty avtorlardy bilemiz. Onyń bári óz dáýiriniń menshiginde qaldy. Al qazir satıralyq shyǵarmalar tipti jazylmaýǵa aınaldy. Bul da bir ýaqytsha toqyraý kezeńi bolar deımiz.
