Deıl Karnegı
Adam men haıýandy aıyratyn tus – mádenıet. Musylmansha aıtsaq, ádep. Ǵulama Rýmı «ádep degen bir táj eken» dep, ádepsiz adamǵa bilim qonbaıtynyn baıan etedi. Iаǵnı ilim-bilimdi saqtap turatyn ádep saýyty bolýǵa tıis. Áıtpegende birshama jıǵan bilim bir ashýmen, bir olaq áreketpen zaıa ketýi múmkin. О́tken jylǵy Germanııaǵa saparymyzda Eýropa jurtynyń mádenıetke erekshe kóńil bóletinin ańǵardyq. Kúlimdep sálem berý, kisige shynaıy yqylas tanytý, qarym-qatynastaǵy sypaıylyq, sóılesýdegi qurmet máneri – osynyń bári kóńilge jaǵymdy áser syılaıdy. Qazirgi qazaq ortasynda tili aıtqandy qoly qylmaıtyn turaqsyzdyq, aqylyna týra kelmegendi tildeı salar dórekilik, syńarjaq pikirli ǵylymsyz dinshildik syndy teris minezder bilinedi. Tipti kisiniń uıatyn ashqandy maqtan kórer mádenıetsiz habarlar, kórsetilimge jarysyp kórgensizdikti jarnamalar qubyjyq minezdi saıttar qaýlap ósýde. Bul qaýipti tendensııa. Ult mádenıetin jańǵyrtýdyń joly – telearnalar, buqaralyq aqparat quraldary arqyly mádenı baǵdarlamalardy kóbeıtý. Solaısha jastardy adamdyq mádenıetti saqtaýǵa yntalandyrý.
Deıl Karnegıdiń 1937 jyly jaryq kórgen «Dos tabý jáne adamdarǵa yqpal etý óneri» kitaby álem oqyrmandaryna oı saldy. Pedagog, lektor, qalamger, psıholog Karnegı jan-jaqty bilim salalaryn meńgerý arqyly adamdarmen til tabysý qupııasy, olarǵa unamdy áser qaldyrýdyń qarapaıym amalyn usynady. Kitaptyń «Sokrat ádisi» bóliminde álemniń oılaý júıesine áser etken fılosoftyń tyńdaýshysyna «ıá» dep aıtqyzar qýaty baıandalady. Ǵıbratty bólimde kisimen qarym-qatynasta sypaıylyq saqtaý, basqanyń qateligin betine basyp dórekilik tanytýdyń ornyna, dana Sokrat sekildi sózdi aldymen óz kinásin aıtýdan bastaý jóninde aıtylady. Tyńdaýshynyń kóńiline tımeı suraq qoıa bilý ónerin úıretedi. Al kitaptyń segizinshi bóliminde adamdardy qateleskeni úshin synaı jónelýdiń teristigin sóz etedi. Psıholog: «Ár adamnyń oıy men isiniń ózindik sebebi bar. Sol sebepti túsingen kezde ǵana siz kez kelgen kisiniń is-áreketin ózińizge qajetti baǵytqa buryp, adamnyń jan dúnıesin uǵatyn bolasyz. О́zińizden «onyń ornynda bolǵanda men qaıter edim?» dep suraı alsańyz ǵana ýaqytyńdy únemdep, ashýǵa jol bermeısiz, óıtkeni sebebin bilý arqyly saldardyń aldyn ala alasyz» deıdi. Karnegı úıretken tulǵalyq mádenıet, adamdyq ádep árbirimizden tabylsa, ulttyq turǵydan jańa shyńǵa bet alarymyz sózsiz.
Laroshfýko
Fılosof ózin taný barysynda ártúrli synaqqa toly rýhanı joldardan ótkeni baıqalady. Qashan da ishki kúreske túsip, úderisterdi danalyq túıinmen jalǵap otyrady. «О́z-ózinen tynyshtyq tappaǵan adam endi ony esh jerden tappaıdy» deıdi fılosof. Adam jan dúnıesin únemi baqylap, qalypqa keltirip otyrmasa «tikender» ósip, ishki álemdi tozaqqa aınaldyrýy ǵajap emes. Laroshfýko adamdy tynyshtyqtan aıyryp, aýyr azapqa dýshar etetin eki dert – maqtanqumarlyq pen qyzǵanshaqtyq ekenin aıtady. Tipti shalqyǵan baılyǵy, eselengen medali bolsa da ishki tynyshtyǵy joq adam baqytty bola almaq emes. «Jaqsy isterdi shyn júrekten maqtaý – belgili bir mólsherde osy iske atsalysý bolyp tabylady» deıdi fılosof. Endi birde «Kóptegen adamdar jaqyndaryn baılyǵyna ne qoǵamdaǵy jetistikterine qarap baǵalaıdy» deıdi. Shyn máninde, adam qolymen jasalǵan urandar men madaqtamalar arqyly adamdyqty ólsheý kúlki shaqyrarlyq. Adamdar týǵyzǵan alyp uǵymdar ýaqyt qarııanyń aldynda iske alǵysyz bolýy múmkin. Bárin búgingi ataqpen ólsheý – tar óristilik. «Anaý-mynaý adam aqyl tereńine súńgı alǵanymen, júrek tereńine boılaı almaıdy». Qandaı danalyq! Aqyl ólsheýli, júrek ólsheýsiz. Júrekke súńgý úshin syrtqy ádep, salmaqty minez, kirden tazarǵan aqyl, tereń oı kerek. «Júregińe súńgi de túbin kózde» degen hákim júrek ulylyǵynyń maǵynasyn ashýda. Aqparat tasqyny aǵylǵan kezeńde óz ishińe súńgý, júrek álemin barlaý sanaýlylarǵa buıyryp tur. Munsyz ishki tynyshtyqty tabý múmkin emes.
Laroshfýko izdeniske bas qoıǵan árbir talapty erdiń oıyn qozǵap, yntasyn arttyrady.
