Eınshteınniń mıy qaıda?

Sol jyly 18 sáýirde Al­bert Eınshteın Nıý-Djer­sı shtatynyń Pleınsboro qalasyndaǵy Prınston ýnı­ver­sıtetiniń medısınalyq ortalyǵynda 76 jasynda naýqas­tan qaıtys boldy. Onyń tilegi­men aty ańyzǵa aınalǵan fızıktiń súıegi órtelip, kúli belgisiz jerge shashyldy. Tek mıy ǵana saqtalyp qaldy.

Onyń máıitin qa­da­ǵalaǵan Prıns­ton aýrýhanasynyń patologi Tomas Stols Harvı esimdi kisi edi. Ol ǵalymnyń mıyn bas súıeginen alyp tastap, ony 240 bólikke bólip, onyń kópshiligin 40 jyldan astam ýaqyt boıy yjdaǵatpen saqtap, óziniń je­ke menshigine qaldyrady. Qa­­zir sol bólikterdiń 170-i Prınston ýnıversıtetiniń me­dı­sınalyq ortalyǵyna qaı­ta­ryldy, atalǵan orynda ǵa­lym­­nyń mı bólshekteri kim kórin­genniń qoly jete bermeı­tin jerde qulyptaýly tur. Fıladelfııadaǵy Mıýt­ter medısınalyq tarıh mura­jaıyn­da Eınshteınniń mı tininiń taǵy 46 juqa tilimi qundy jádiger retinde saqtalǵan. Qalǵan bólshekterdiń qaıda ekeni áli belgisiz. 

Tarıhtaǵy áıgili ǵalym mıynyń bólikteri nege tabylmaı jatyr? Bunyń jaýaby Tomas Harvı jáne basqa­lardyń Eınshteınniń mıynda fızıkalyq erekshe qubylystyń bar ekeni ári mıǵa durys ǵyly­mı taldaý jasaý onyń danysh­pandyǵyn taǵy bir márte dáleldeı alady degen kózqarasta bolyp otyr.

Eınshteınniń mıyn ból­gennen keıin Harvı olardyń keıbirin 200 ýltra juqa tinniń 12 jıyntyǵyna sáıkestire kesýdi qadaǵalaıdy, bólikterdiń árqaısysy adam shashy eniniń jartysynan aspaıdy. Sonymen birge olar atalǵan ǵylymı jumys aldynda ańyzǵa aınalǵan mıdyń tolyq fotosýretterin ár qyrynan túsiredi.

Eınshteınniń otbasynyń ruq­satynsyz Tomas Harvı fızıktiń mı qyrtystary týraly arnaýly slaıdtar jasap, olardy mıdyń jasyryn qupııalaryn asha alady dep úmittengen esim-soılary áli belgisiz zertteýshilerge jibergen. Harvı osy úlgilerdiń kópshiligin AQSh pen Kanadanyń keı óńirlerine ózi jetkizip bergen, sonymen birge Eınshteın mıynyń qalǵan bóligin óz kóli­gindegi karton qorapqa salynǵan qutyda saqtaıdy. Bul týraly Science basylymy ashyq jazady.

Bir dáýirdiń danyshpanynyń mıyn ári-beri tasymaldaýdan tıtyqtaǵan Harvı qalǵan bólik­terdi úıindegi birneshe quty­ǵa aýystyrady. Ol úlgilerdi qyzyǵýshylyq tanytqan zert­teýshilermen bólisýdi jalǵas­tyrsa da, Harvı Eınshteınniń mıynyń negizgi bóligin 1998 jylǵa deıin óz úıinde saqta­dy. Ol arada attaı jelip 43 jyl ótken soń, Prınston ýnıversıtetiniń medısınalyq ortalyǵyna ǵalymnyń mı qal­­dyqtaryn qaıtardy. Eger ǵalymdar medısınalyq orta­lyq­­qa atalǵan mıdy zertteý jó­nin­de qyzyqty usynys jasa­sa ǵana, Eınshteınniń mıyn jaqyn­nan kórýge ruqsat etiledi.

Harvıdiń Eınshteın mıynyń qupııasyn ashýǵa degen talpynysynan nátıje shyqty ma degen suraq álemdi kezgeli qashan? Árıne, nátıje joq emes, bar. Harvı ózge ǵalymdarǵa jibergen fotosýretter men úlgiler týraly birneshe zertteý jaryqqa shyqty, olar­dyń alǵashqysy 1985 jyly jarııalandy. Bul zertteýler qarapaıym adamdardyń mıy­nyń baqylaý toptarymen salystyrǵanda, Eınshteınniń mı qurylymynda shamaly aıyrmashylyqtar bar ekenin dáleldedi. Ásirese Eınshteınniń mańdaı bóligindegi qosymsha oıyq, atap aıtqanda mıdyń ju­mys jadymen jáne jos­parlaýmen baıla­nysty bóligi belgili bir aımaqtardaǵy neırondardyń aqparatty jyldam óńdeýge múmkindik bere alatynyn uǵyndyrdy.

Osydan keıin Tomas Har­vıden uly fızıktiń kesilgen mı bólikterin tapsyryp alǵan zertteýshiler alǵan zattaryn keri qaıtardy. Degenmen Harvı jibergen slaıdtardyń bir bóligi áli kúnge deıin qal­pyna keltirilmedi. Bul jaǵdaı «Eınshteınniń mı bólikteri qaıda?» degen suraqty bar­ǵan saıyn qıyndata tústi. Ǵalym­ mıynyń negizgi bóligi danyshpan fızık qaıtys bolǵan Prınstonda qalǵanymen, qalǵan bólikteri tekten-tekke joǵalyp ketti. Múmkin ony osy salaǵa qyzyǵatyn ǵalymdar kóziniń qarashy­ǵyndaı saqtap otyrǵan shyǵar, aqıqat túbi bir kúni ashylary daýsyz.