Serik Áljanov. «Maǵjan Jumabaıuly». 2018. Kenep, maıly boıaý
Qadirbek Kametov. Alash arlandary. Kenep, maıly boıaý
Sadyǵulov Rahymjan Taǵdyr. Kenep, maıly boıaý
Dýlat Úsenbaev «Alashorda» prınt avtory
Marjan Baqytbekova. «Álıhan ańsaǵan egemendik». 2020. Kenep, maıly boıaý, kollaj
Qadirbek Kametov «S.Toraıǵyrulynyń portreti». 1986. Qaǵaz, lıtografııa
Qazaq halqy úshin Alash – kókeıkesti, ózekti taqyryptardyń biri. Tarıhshylar men zertteýshiler osy kezeńniń aqıqatyn aqtaryp keledi. Birqatar sýretshi de óz týyndylaryna Alash ıdeıasyn arqaý etip júr. Mysaly, jas sýretshilerdiń ishinde Marjan Baqytbekova «Álıhan ańsaǵan egemendik» atty portret jazdy. «Alash» qozǵalysy jetekshisiniń qazaq halqyna jasaǵan qyzmeti ólsheýsiz. Munda qatań minezdi er kisiniń qatqyl qabaqty beınesi sıpattalǵan. Aǵara bastaǵan shashtary men murty kóp qıynshylyqty ótkergenin beıneleıdi. Gazet qıyndylarynan jasalǵan kollaj jan-jaǵynda jabysyp, keıipker zamanyndaǵy daýly ýaqıǵalardyń elesin beredi.
Belgili sýretshi Serikbaı Áljanov Alash qozǵalysynyń beldi qaıratkeri, aqyn, qazaq ádebıetiniń jarqyn juldyzy Maǵjan Jumabaıuly obrazyn aýqymdy trıptıhta oryndaǵan. Qysqy mezgildegi qazaq aýyly mańaıyndaǵy tóbede, shoqtyǵy bıik uly Maǵjandy qolyna kitap ustatyp, úlkeıtip beınelegen. Darqan dalanyń topyraǵynan týǵan qazaq balasy osy týyndyda baıtaq eldiń janashyry retinde sýretteledi. Munda tike qaraǵan Maǵjan beıne bir, eliniń bolashaǵyn búgingi urpaǵyna úmitpen amanat qylyp tapsyryp turǵandaı.
Qazaq grafıka óneriniń eń jarqyn ókilderiniń biri Qadyrbek Qametov qazaq halqynyń tarıhı tulǵalaryna baılanysty birqatar jumys arnaǵan. Sonyń ishinde «Alash arlandary» atty Alashtyń negizgi qaıratkerleri Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatulyna arnalǵan portretter trıptıhyn jasaǵan. Jyrymen julqylap oıatyp, olardy bilimge, el úshin paıdaly is-áreketke shaqyryp, ádebıettegi ultshyldyq, elshildik urandardy kúsheıtken qazaq ıntellıgensııasynyń otyrǵan beıneleri úsh keńistikte ornalastyrylǵanymen, bir formatqa engizilgen. Osy arqyly bir oı, bir maqsat ıdeıasyn jetkizgen. Aqshyl qońyr tústerdiń reńderinde, qurylymdy biryńǵaı sheshý arqyly ár keıipkerdiń jeke daralyǵyn kórsetedi. Qadyrbek Kametov lıtografııada S.Toraıǵyruly portreti men onyń óleńderine arnalǵan toptamalyq ıllıýstrasııalardy jasady. Munda kóshpeli qazaq halqynyń beıǵam ómiri men bolmysyn, tabıǵatyn beınelegen. Sondaı-aq baı men kedeı, jas pen kári, bilim men qarańǵylyq taqyryptaryn qozǵaǵan. Osy grafıkalyq paraqtarǵa kóz júgirtkende:
«Qarańǵy qazaq kógine,
О́rmelep shyǵyp kún bolam,
Qarańǵylyqtyń kógine,
Kún bolmaǵanda kim bolam?»
dep, eliniń egemendigi men táýelsizdigin jyrlaǵan Sultanmahmuttyń óleńderi eriksiz eske túsedi.
Zamanaýı jas sýretshi Dýlat Úsenbaev Alashorda qaıratkerlerin jastarǵa ózinshe tanytyp júr. Ol kompıýterlik grafıka kómegimen bir shańyraqtyń aınalasynda shoǵyrlanǵan alashtyqtardyń toptyq portretterin jeıdelerge prıntpen basyp shyǵarǵan. Dýlattyń «Facebook»-tegi paraqshasynda jastar ústine osy jeıdelerdi kıgen. Tarıhı tulǵalardy jas urpaqqa jarnamalaýda ulttyq rýhty kóterip, patrıottyq sezimdi oıatady.
Al Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Raqymjan Sadyǵulov «Taǵdyr» atty keskindemelik týyndysynda Alash qaıratkerlerin qyzyl bólme keńistiginde toǵystyrady. Olardyń biri saıası josparlaryn qaǵazǵa túsirip, ıdeıalaryn iske asyrsa, endi biri oı ústinde otyr. Mundaǵy qyzyl tús qaıshylyqtar men qaterdi sıpattaıdy.
1937-1938 jyldary repressııa náýbetinen Alashorda qaıratkerleri birinen soń biri túrmege túsip, azaptalyp, «halyq jaýy» retinde atyldy. Reseıdiń otarlaý saıasaty túrli qıturqy zań arqyly qazaqtardyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin is-áreketterge deıin baryp, ulttyq memlekettilik ınstıtýtynyń kez kelgen kórinisin joıýǵa tyrysty... Degenmen Alash azamattarynyń esimderi halqymyzdyń jadynda máńgi saqtalady. Olardyń sońynda ushan-teńiz mura qaldy. Beıneleý ónerinde qaıta jańǵyrǵan Alash urpaq sanasyna ulttyq rýhty sińiredi dep sanaımyz.
Sandýǵash MYRZABEKOVA,
Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıiniń Qazaqstan beıneleý óneri,
grafıka bóliminiń jetekshisi
