Mór ustaǵan Muqalı

Uly baba

Sondaı uly qolbasshynyń biri – Muqalı. Ol Baıyrǵy túrkilerdiń Onon ózeniniń boıynda týǵan. Onyń uly ákesi Kúlegút Baıan degen kisi. Jas kezinde ákesi Horynhoýa Temújinge ilesip, merkitter men naımandardyń qosynyna qarsy soǵysqa qatysady. Sol soǵystardyń birinde ol Temújindi qorǵaımyn dep júrip jazym bolady. El aýzynda aıtylyp júrgendeı, Muqalı týǵanda úıdiń ishin appaq tuman basyp, Kókshe baqsy onyń aıryqsha bolmysyn baıqap, bul bir nysanaly bala eken dep joryǵan. Onyń boıy qazirgi tilmen aıtqanda 2 metr 30 santımetr, «jolbarys betti, aıdaǵar saqaldy, júzi órt óshirgendeı túnergen, amal-aı­laǵa jetik, sadaq tartýǵa sheber, kúsh-qaıraty myǵym kisi» bolǵan. Bir kezde Temújin Jorshy taıpasymen soǵysyp júrgen kezinde Muqalıdyń atasy Kúlegút Baıan onyń ákesi Horynhoýaǵa Muqalıdy inisi Botaımen birge Temújinge ertip baryp sálemdesip qaıtýǵa buıyrady. Shyńǵys han ony kór­gen jerden unatyp qasy­na alyp qalady. Osydan bastap, Muqalı ómir boıy Shyńǵys han­nyń jáne onyń uldarynyń qyz­me­tinde bolady. Qıyn kúnde Horyn­hoýa Temújindi túıesin soıyp kútedi.

Bir joly Temújin tatarlarmen soǵysqan kezinde aıaq astynan qalyń qar jaýyp, qıyn-qyspaqqa túsedi. Qostarynan aıyrylyp, dalada qonady. Sonda Muqalı men Borshy túni boıy qaǵannyń ústine qaltqy ustap qarap turady. Taǵy bir joly Temújin onnan astam sarbazymen bir saıdan ótip bara jatyp Muqalıdan: osynda jol toryǵan qaraqshylarǵa kezdesip qalsaq qaıtemiz dep suraıdy. Son­da Muqalı men óz denemmen sizdi qorǵaımyn dep jaýap beredi. Aýyz jıyp alǵansha qaraqshylar tus-tustan tap berip, sadaqtyń oǵy jańbyrdaı jaýyp ketedi. Muqalı sadaǵyn qulashtaı birinen soń biri úsh ret tartqanda qaraqshylardyń úsheýin jamsatyp tastaıdy ári attan túse qalyp tasty qalqalap turyp jebesin atyp jaýdyń betin qaıtarady.

1203 jyly Temújin Tuǵyryl hanmen at kekilin kesi­se­di. Qos tarap shep tartyp shaı­qas­qan kezde Temújin aldymen jeńilip, artynan qaıta jeńiske jetedi. Temújin qoly Kereı qoly­na qaıtarma shabýylǵa ótken kezde, Muqalı mańdaı qoldy bastap, Tuǵyryl Oń hannyń bekinisine shabýyl jasap, aqyr aıaǵynda Oń han qashyp qutylady.

Temújinniń daladaǵy rý-taı­palardy baǵyndyrý shaıqasyn­da Muqalıdyń sińirgen eńbegi aı­ryqsha. 1206 jyly Uly Mońǵol ulysy qurylǵan kezde Muqalı myńdyq tútinniń basy ári sol qanat túmendik qosynnyń bas qolbasshysy bolady. Temújin óz ordasynan shyǵysta Qaraǵun (Úlken Shınanlın) taýyna deıingi baıtaq qonysty oǵan enshige berip, Borshy ekeýin mońǵol qosyn­darynyń teń qolbasshysy etedi.

Muqalı Borshy, Bóriqul, Shylaýyndarmen birge soǵysqa aıanbaı kirisip, Temújinniń qasyn­da júrip, qyr daladaǵy barsha kóshpeli taıpalardy bir týdyń astyna biriktirip, hannyń «tórt kúlik» bahadúri degen ataqqa ıe bol­dy. Keıin ol qaǵannyń qor­ǵaý­shy qosyny keshiktenniń bas qolbasshysy bolyp, Mońǵol ımpe­rı­ıa­synyń aıryqsha eńbek sińirgen «on jampozynyń» birine aınaldy.

Muqalıdyń erlikteri Shyńǵys hannyń kózi tirisinde, ásirese, onyń ońtústiktegi Altyn (Szın-júr­jit) patshalyǵyna qar­sy soǵys­tary kezinde jasaldy. Shyń­ǵys han osy soǵystaǵy erligine qaraı Borshy ekeýin, «arbanyń qos dońǵalaǵyndaı, adamnyń qos qolyndaı erlerim» dep maqtady.

1211 jyly ol Temújinge ilesip Júrjit patshalyǵyna shabýyl jasady. Uly qorǵan mańyndaǵy Usha qamalynda júrjitterdiń áskerbasy Dýjısyny oısyrata jeńdi. Odan soń bul eldiń kóptegen qalasyn basyp aldy. Júrjitterdiń bas qolbasshysy Hýsa 400 myń adamdyq aýyr qolymen keıin sheginip, Túlki taýy­na (Iehýlın) baryp bekindi. Sol jerde Hýsaǵa kómekke taǵy da 150 myń sarbaz keldi. Shyńǵys qoly nebári 100 myń atty sarbazdan turatyn. Olardyń ara salmaǵy bes jarym ese edi. Muqalılar bas bolǵan bul shaıqasta júrjitter maıdan dalasynda 200 myńnan astam sarbazynan aıyrylyp, qalǵany jaralanyp, toz-toz bolyp qashyp ketti. Olar Temú­jinniń temirdeı tegeýrindi qo­ly­na tótep bere almady. Bul qan­­dy shaıqas dúnıe júzi ta­rı­hyn­da sırek kezdesetin asa úlken sheshýshi shaıqas boldy. Osy shaıqastan keıin, Altyn (júrjit) memleketiniń negizi shaıqalyp, úreı ishinde ómir súrdi. Memlekettiń ishki bóliginde, ordada eldiń bolashaǵyna degen kúdik kúsheıdi. Bul onyń keleshekte túbegeıli joıylýyna ári tutas Qytaı topyraǵynyń Shyńǵys han tarapynan jaýlap alynýyna negiz boldy. Bul jeńister tolyq Muqalıdyń eńbegi deýge bolady.

1214 jyly Muqalı Shyńǵys qolyn bastap Beıjińge (ol kezde Jońdý dep atalǵan) shabýyldady. Sol soǵysta úreılengen júrjitter óz tarapynan qyz berip qudalasýdy ótindi. Artynsha Muqalı qaǵannyń ámirimen Lıaodýnǵa jáne Shıfyń qalalaryna shabýyldap mol oljaǵa keneldi. 1215 jyly júrjitterdiń 200 myń qolymen Qytaı qamaly tóńireginde shaıqasyp, 80 myń adamyn taǵy da joıdy. Budan soń Muqalıdyń joryqtary tikeleı Qytaıdyń kindik jurty – Orta jazyq óńirine baǵyttaldy.

1217 jyl Temújin oǵan taıshy (ımperatordyń tálimgeri), govan (el sultany) degen ataq berip, Júrjit memleketin tal­qan­daýda bas qolbasshylyqqa ta­ǵaıyndady. Osydan soń ol ózine berilgen arnaıy mórmen ımperııanyń Qytaıdaǵy isterin tikeleı basqardy. О́miriniń kóbi Qytaıdyń Orta jazyq óńirindegi kóptegen qalaǵa shabýyl jasaýmen ótti. Bul jaǵynan ol Shyńǵys hannyń qamal buzar bas atoıshysy, senimdi sardary bola bildi jáne úmitin abyroımen aqtady. 1223 jyly kóktemde Hýanhe darııasynan ótip Vensı degen jerge keldi. Biraq osy saparynda aýrý­dan qaıtys boldy. Sol kezde ol nebári 54 jasta ǵana edi. Qaıtys bolarynda inisi Daısúnge: «Men on bes jasymnan bastap qaǵannyń qasynda bolyp, qyryq jyl el úshin eńbek ettim. Talaı keskilesken aýyr shaıqastardy bas­tan keship bárinde jeńiske jettim. Bir ókinishim, Sýn patshalyǵynyń astanasy Kaıfyńdy ala almaı ómirden ótip baramyn. Endi saǵan aıtar bir ótinishim araǵa kóp ýaqyt ketirmeı, Kaıfyńdy sózsiz alatyn bol!» dedi. Bul kezde Shyńǵys han Ortalyq Azııa men Qazaq dalasyn baǵyndyrý joryqtarynda júr edi. Onyń qosynynyń kóbi Syr jáne Ámý darııalarynyń boıy men Qypshaq dalasynda bolatyn. Shyǵysta Qytaı baǵytyndaǵy tapsyrmanyń barlyǵy Muqalıdyń moınyna júktelgen-di. Ol bar erik-jigerimen asa kúshti Altyn (júrjit) memleketiniń áskerı qosyndaryn bir-birden joıyp, qalalaryn bir-birden alyp, memleket qýatyn zor dárejede álsiretti. Bul Shyńǵys hannyń jáne onyń balalarynyń qaıta aınalyp kelip Qytaıdy alýyna tamasha shart-jaǵdaı ázirledi. Muqalı qaıtys bolǵanda onyń uly Bolat ta ákesiniń laýazymyna muragerlik etip, onyń ósıeti boıynsha Júrjit eline jalǵasty soqqy berdi. Keıin Shyńǵys han batystaǵy joryqtan qaıta oralyp, Qytaı qamalynan ótip, Fensıan degen qalaǵa soqqy bergen kezde: «Átteń, Muqalı tiri bolsa meniń munda kelýimniń esh qajeti joq edi ǵoı!» deıdi. Budan Shyńǵys hannyń Muqalıǵa qanshalyqty senim artqanyn kórý­ge bolady. Muqalıdyń aldyn ala oryndap ketken isteriniń arqasynda Qytaıdy alý qıynǵa túspedi. Júrjit eli men Sýn patshalyǵy talqandaldy. 1257 jyly Móńke han Qytaıdaǵy basyp alynǵan el-jurtty óz noıandaryna enshige bólgende, Muqalıdyń otbasyna Shandýn ólkesinen 39 131 tútindi bólip berdi. Keıin Qubylaı han ońtústikten taǵy da 41 019 tútindi Muqalı áýletiniń basqarýyna berdi.

Mońǵol Iýan memleketiniń tarıhynda onyń áýletinen govan shenin alǵan 12 adam boldy. Olardyń ishinen «Memleket qurýshy bek baıraǵyn» ustaǵandar 7 adam edi. Sóıtip, Muqalıdyń móri urpaqtan-urpaqqa jalǵasty. Tarıhı derekterde jazylǵandaı, Muqalıdyń Buqa, Daısún degen eki inisi bolǵan. Uldarynyń ishinde birneshe tildi biletin, mergendigimen aty shyqqan Bolat­tyń aty erekshe atalady. Sondaı-aq Rashıd ad-Dın Qubylaı ámirleriniń ishindegi shoqtyǵy bıigi Hantun noıandy, sondaı-aq Qýlaǵý memleketiniń myńǵary Jaýqyrdy uly qolbasshynyń balalary dep atap ótedi. Ákesiniń laýazymyna muragerlik etken Bolat Qytaıdyń Orta jazyq óńiriniń áskerı-ákimshilik isterine jaýapty bolyp, aıryqsha eńbek sińirdi. О́kinishke qaraı, ǵumyry uzaqqa barmady. Nebári 32 jasynda dúnıeden ótti. Biraq artynda arystaı alty uly qaldy. Olardyń eń úlkeni – Tas. Uly ata­synyń govandyq laýazymyn osy nemeresi jalǵastyrdy. Muqa­lı tiri kezinde meniń úmitim osy nemeremde deıdi eken. Ol Júr­jit patshalyǵyn qulatyp, Ońtú­s­­tik Sýn patshalyǵyn joıýda aıryqsha eńbek sińirdi. 28 jasynda dúnıeden ótti. Ekinshi uly Sorhýnsar Tas qaıtys bolǵan soń, govandyq laýazym oǵan beriledi. Ol Iýan ımperııasynyń ortalyq apparatynda mońǵoldar men qytaılardan uıymdasqan qosynǵa jaýapty boldy. Úshinshi uly Baınan, tórtinshi uly Emegen, besinshi uly Embegen, altynshy uly Alshash. Muqalıdyń shóberelerinen eń aty shyqqany Qubylaıdyń senimdi adamy ári aldyńǵy shep qolbasshysy bolǵan Batur. «Iýanshı» dereginde ony Tastyń inisi dep kórsetedi. Biraq kópshilik tarıhshylar ony Tastyń ekinshi uly deıdi. Shópsheginen Baturdyń qońyrat áıelinen týǵan Antoń Mońǵol Iýan ım­pe­rııasynyń áıgili saıasatkeri ári orda ýáziri boldy. Taǵy bir shóp­shegi Naımantaı da govan jáne taıshy laýazymyn aldy.

Baba kesenesine zııarat

Muqalıdyń qabiri Qytaı­dyń Shansı ólkesiniń Iýılın qalasynyń soltústik-batysyn­daǵy Kishi Jıhan qystaǵynyń mańynda. Bul qabirdi jergi­likti mońǵoldar Jınken Batyr qabiri dep ataıdy eken. Maǵynasy – naǵyz batyr degen sóz. Qabirdiń soltústiginde 13 oba bar. Olardyń jalpy ornalasqan aýmaǵy 2500 sharshy metrdi quraıdy. Bul qasıetti kesenege 2018 jy­ly Almaty oblysy ákimdigi bas­shy­lyǵynyń qoldaýymen quryl­ǵan halyqaralyq «Muqalı» tarı­hı-tanymdyq ekspedısııasy quramynda baryp qaıttyq. Sol joly bizdi Qazaqstannyń Qy­taıdaǵy elshiligi kútip aldy. Tótenshe jáne ókiletti elshimiz Shahrat Nuryshev baýyrymyz Muqalı babamyzdyń qazaq hal­qy­nyń ǵana emes, barsha túrki jurtynyń maqtanyshy ekenin, Qytaı halqy da bahadúrimizdi aıryqsha qasterleıtinin, sonyń belgisindeı kesene turǵyzylyp, kóńildegideı kútimdelip otyrǵa­nyn sóz etti. Osy oraıda Muqalı babamyzdyń jerlengen jerin izdep tapqan, qytaılyq derekterge negizdelgen «Muqalı» atty tarıhı roman jazǵan, «Qytaı jazýshylary» jýrnalynyń bas redaktory, Qytaı jazýshylar odaǵynyń jáne Memlekettik saıa­sı keńestiń múshesi, qandasymyz, jazýshy Aqbar Májıtulyna aıryqsha alǵys bildirgimiz keledi. Ol qyzmetiniń qarbalastyǵyna qaramaı, apta boıy bizben birge júrip, saparymyzdyń sánin de, mánin de kirgizdi.

Bizdi alty júz myńnan astam turǵyny bar Iýılın qala­sy qushaq jaıa qarsy aldy. Aldy­myzdan Iýılın qalasynyń basshy­sy Lı Shınlın myrza nóker­lerimen shyǵyp kútip aldy. Aý­dar­mashymyz – Aqbar baýyrymyz. Kezdesýde qala basshysy Lı Shınlın myrza: «Muqalı – qazaqtardyń ata-babasy. Bizdiń elimizdiń birtutas, irgeli memleket bolýyna atsalysqan aıtýly tulǵa. Qurmet tutamyz. Qazaqstannan arnaıy delegasııa kelgendigin quptaımyz», dedi.

Delegasııamyzdyń qurmetine Mádenıet saraıynda arnaıy konsert berildi. Budan soń óner murajaıyn, tarıhı oryndardy araladyq. Ertemen Iýlın shaharynan qyryq shaqyrymdaı jerdegi Muqalı babamyzdyń zıratyna bettep kelemiz. Buırat-buırat qońyr qumdardy qaq jara tóselgen tasjolda kóliktiń júrgeni sezilmeıdi de. Qos qap­talyńyz ný orman... Kesene kómir shahtasynyń ústindegi jotaǵa ornalasypty. Alystan kóz tartatyn ári bıik, ári aýmaqty meken. Qonaq­tardy kútken jergilikti halyqta esep joq. Keshe ózimiz júzdesken qala men osyndaǵy aýdan basshylary qolymyzdy alyp máz-meıram amandasyp ja­tyr. Olar mońǵoldardyń baıyr­­ǵy dástúrine saı aldymen dastarqanǵa shaqyryp, dám tat­qyzdy. Aldymyzǵa tary men qoı­dyń quıryq maıy, jas irimshik qoıyl­dy. Taryny maıǵa bylǵap, shaı iship jaılanyp qaldyq.

Endigi kezekte aq mármár tas tóselgen kólemdi alańqaıǵa kóteril­dik. Osy tusta tabaldyryq­tyń qos qanatyndaǵy úsh metrdeı bıiktegi baǵanalardyń ushar basyna ornatylǵan kúmis jalatylǵan jalaıyr taıpasynyń ejelgi qos taraq tańbasy kózimizge ottaı basyldy. Bul jaqta júrek jutqan babalarymyzdyń izi jarqyrap jatqanynyń basty belgisiniń ózi osy bolsa kerek, túısingen janǵa! Onyń ústine bıik zırathananyń tóbesi qyzyl tústi qazaqtyń qoshqar múıiz órnegimen kómkerilipti. Muny kórip ishimiz jylyp sala berdi.

Tas basqyshtarmen joǵary órlep tóbege shyqsańyz, oń qa­nat­ta aralary 2-2,5 metr jerde orna­lasqan, taspen órilgen adam boıyndaı shaǵyn qorymdardy kóresiz. Bular Muqalıdyń jolyn qýyp erlik kórsetken jáne ulyq bılikke aralasqan urpaqtaryna arnalypty. Qorymnyń ústinen kókke umtylyp turǵan shoq-shoq tal shybyqtardy baıqaısyz. Bul atalǵan áýlettiń odan ári ósip-ónip jatqanynyń belgisi desti. Osydan-aq qytaılardyń kóńil qoıa qolǵa alǵan dúnıesin barynsha mán-maǵynaly ete biletindigine tańdaı qaǵasyz. Osynda bizdiń kelýimizge oraı úlken ǵylymı semınar uıym­dastyryldy. Jıynnyń resmı bóliginde uly qolbasshy Muqalıǵa bir top baýyrymyz buǵan deıin ázirlep ornatqan eńseli tas-belgi­niń ashylý saltanaty ótti. Odan soń jergilikti basshylarmen birge osy joldardyń avtory, jazýshylar Beksultan Nurjekeuly men Aqbar Májıtuly baýyrymyz tebirene sóz sóıledi. Mundaıda Uly da­lanyń shaıqasta mańdaıy tasqa tıip kórmegen arda perzenti segiz júz jyldan keıin týǵan halqyn taýyp, jahanǵa jarııa jaıylǵan esimi eldigimizdi áýeletip jatsa, qalaı tolqymassyz!

Aqbar baýyrymyz kúni buryn semiz qoı aldyryp qoıypty. Ba­ba­myz­dyń arýaǵyna arnap ara­­myzdaǵy Januzaq Kerim­­­bek­­­uly Quran oqyp, duǵa-tilegin baǵyshtady. Basy quby­laǵa bu­rylǵan qurbandyq qoı­dy qazaqy qalypta mesenat Myqty­bek Rahymbek baýyzdap berdi. Osy­laısha, uly babamyzdyń basynda onyń keıingi urpaqtary retinde táý etip, qurmet bildirip, óz joral­ǵymyzdy jasadyq.

Aýdan basshysy bizge Muqalı kesenesiniń shyraqshysy dep qaǵilez kelgen orta boıly Chjao Szyshen degen azamatty tanys­tyrdy. Kóp sharýanyń mánine osy kisiniń áserli áńgimesi barysynda qanyqtyq. Onyń osy keseneniń naǵyz janashyr ekeni ár sózinen jibekteı esip turdy.

– Bes atamyzdan bermen osy keseneniń shyraqshysy bolyp kelemiz. О́tken ǵasyrdyń basynda Muqalıdyń urpaqtary bıliktiń kelisimimen osy araǵa qaıta jerlegen eken. Meniń arǵy atalarym alǵashqy kúnnen-aq bul zıratty kútimge alypty. Ákemnen kórgen úlgim boıynsha jasymnan el tarıhyn, keıinnen belgili tulǵalardyń ómir jolyn zertteýge den qoıdym. Qytaı memleketiniń birigip damýy­na bar ómirin arnaǵan Muqalı batyrdyń ótken dańqty joly meni birden qyzyqtyrdy. Sodan nesin aıtasyz, 1985 jyly býhgalterlik qyzmetimdi tastap shyraqshylyqqa kiristim. 1990 jyly Muqalı jerlengen orynnyń resmı qujatyn aldyq. Bıyl jyl aıaǵyna deıin osy qyzmetimdi úlken balama tapsyraıyn dep otyrǵan ja­ıym bar. О́ıtkeni qartaıǵan soń júrip-turýym qıyndap ketti. Onyń ústine mundaı jaýapty da saýapty iske jastardy erterek baýlýymyz qajet. Biz de Muqalıdy ózimizdiń batyrymyzǵa, áýlıemizge balaımyz. Nege deseńiz, buryn bul arada únemi qýańshylyq bolýshy edi. Muqalı qaıta jerlengeli beri aýa raıy kúrt ózgerdi. Jaýyn-shashyn kóbeıdi. Qambamyz dánge, ómirimiz sánge toldy. О́ńirimiz qaıta túledi. Jyl ótken saıyn óz ishimizden de, syrt memleketterden de bul araǵa kelip, táý etýshilerdiń sany artyp keledi. Biz osyǵan, shyn máninde, qatty qýanamyz!

Oıtúrtki

Iá, erteden aýqatty da aıbarly áýlettiń bir qaýym jala­ıyrlarmen birge Temújin jaǵyna shyǵýy zańdy da edi. Báriniń kóksegeni – keshegi qaýqarly ulysty qaıtalaı qalpyna keltirý. Buǵan bekem bel býar kez kelgen beldi qandasty quptaýǵa ázir edi. Jalaıyr Kúlegút Baıannyń uly Horynhoýa tórt birdeı balasyn Temirshige telýiniń de máni osynda. Olardyń ishinde Shiregen myńdyqty basqarsa, Buqa keshikten gvardııasynyń myńǵary edi. Al Taısun Muqalı qaramaǵyna berilgen eki myń jalaıyrdyń basshylyǵyna beki­tilgen. Onyń urpaǵynan Tatar­taıdyń esimi keńinen belgili. Muqalıdyń ómirden ótkendigin balasy Bolattyń ózi Shyńǵys hanǵa jetkizedi. Ádette ýaıym-qaıǵyǵa tastaı berik Uly qaǵan qabyrǵasy qaıysa mújilip, kózine jas alady.

Muqalıdyń batyrlyǵymen qosa bilim-biligi, sheshendigi urpa­ǵyna daryǵan. Shyńǵys han amana­tyna saı Úgedeı, Móńke, Aryq­buqa, Qubylaı handar da Mu­qalı urpaǵynan shyqqan ýázir­ler men keńesshiler pikirimen sa­na­­­­syp, olardyń adaldyǵyn, aqyl-­parasatyn joǵary baǵalap otyrǵan.

1260 jyly Kaıfınde Qubylaı han saılanyp, Iаnszınge qaıtyp, sol arany astana etip bekitkende: «Meniń bul jerge irge teýip, jal­paq álemge ıe bolýyma Muqalı batyrdyń da bir kisilik úlesi bar!» degen eken.

Eldiń betin jasampazdyqqa burǵan Muqalıdyń Qytaı eliniń órkendeýine sińirgen eńbegi Iýan ımperııasy tusynda da, Mın ımperııasy kezinde de eskerýsiz qalmapty. 1347 dońyz jyly Duńpınnen Muqalıǵa arnalǵan ǵıbadathana salý jóninde eki ret jarlyq jarııalanyp, qulpytas ornatylady. Júz jyl ómir súrgen Iýan handyǵyn 1368 jyly qulatyp, Mın handyǵyn qurǵan general Chjý Iýanchjan eliniń ótken jolyn ádildik turǵysynan baǵalaǵan ımperator. Onyń 1388 jyly naýryz aıynyń on jetinshi juldyzynda orda buthanasynda ertede ómir súrgen ardagerlerge tasattyq berý jónindegi jarly­ǵyn jarııalaýy qarsańynda Muqa­lıdy erekshe atap ótkeni búgingi Qytaı tarıhshylary men jazýshylarynyń týyndysynda oryn alǵan. Chjý Iýanchjan Muqalıdy Iýan handyǵynyń áıgili ulyqtarynyń aldyńǵy qataryna shyǵaryp, úsh patsha, bes hanmen birge oǵan arnap tasattyq berýiniń ózi Muqalıdyń tarıhı ornynyń qandaı ekenin kórsetedi.

Aqbar baýyrymyzdyń aıtýynsha, Muqalı bahadúrdiń ur­paqtary Iýan handyǵy joıyl­ǵanǵa deıin Shyńǵys hannan bastaý alǵan kóne dástúrge saı, ordadaǵy bıik laýazymǵa taǵaıyndalyp kelse, kelesi Mıń patshalyǵynyń alǵashqy kezeńinde de osy úrdis jalǵasyp otyrǵan. Sondyqtan da:

Ardagerler tek Jalaıyr áýletinen shyǵady,

Olar eren eńbek, uly jospar jasady,

Handyqtyń ǵumyrymen birge tynystap,

Jurttan asyp, ýázirlikke mura­ger boldy, – degen dáýir aqıqa­ty tasqa basylǵan qalpynda búgingi kúnge jetken!

Demek Muqalı búgingi tańda qazaqtyń ǵana emes, tutas túrki-mońǵol halyq­tarynyń, tipti alyp kórshimiz Qytaıdyń maqtan tutar tarıhı tulǵasyna aınalǵan. Sondyqtan ol – Shyńǵys han sekildi bizdiń halyqtarymyzdy biriktirip tura­tyn myzǵymas negiz. Uly ba­bamyz jankeshtilikpen qalyptastyryp ketken aıbyndy áýlettiń altyn araıy keshegi Alash arysta­ryn nurlandyryp, búgingi Azat­ty kúnimizge shapaq shashyp turǵany qandaı ǵanıbet! Quıyn oınaǵan quba jonda quryshtaı quıylǵan alyp tulǵalar – ult­tyq mártebemizdiń máńgilik tuǵy­ry. О́shkenimizdi jandyryp, ótkenimizdi ulyqtaýǵa arnalǵan bul jolǵy saparymyz osylaısha nátıjeli boldy. Biz úshin uly babamyzdyń ózge elde ulyqtalyp, tarıhynan oıyp turyp oryn alyp jatqany úlken mereı. Dese de ol týraly bizdiń elimizde júıeli zertteýler jasalmaı, eskertkishter qoıylmaı jatqany janǵa batady. Eger biz qazaqtan shyqqan osyndaı tarıhı tulǵany óz tuǵyryna qondyryp, onyń erlik joly men el bılegen talantyn jas urpaqqa laıyqty úgitteı alsaq, nur ústine nur bolar edi.

О́miráli JALAIRI,

Qazaqstannyń

eńbek sińirgen qaıratkeri,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor