Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
Onyń kórinisi geografııalyq nysandar ataýlaryndaǵy áıel esimderiniń azdyǵy men ataqty áıelderge ornatylǵan eskertkishterdiń nemese eskertkish taqtalardyń óz deńgeıinde jasalmaı jatqanynan baıqalady. Bul taqyryptaǵy áńgimeni áriden bastaýǵa týra keledi.
Qazaq dalasynda XIX-XX ǵasyrlar aralyǵynda saýattylyq máselesi ózekti boldy. Ataqty ustaz Ybyraı Altynsarınnyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qazaq ólkesinde teń dárejede mektepter, ýchılısheler ashylyp, qazaqtyń uldary men qyzdary bilim alý múmkindigine ıe boldy. Sol bilim ordalaryn támamdaǵan qyzdar ármen qaraı óz ómir joldaryn pedagogıkamen baılanystyryp nemese ózge ilim zerttep, bilimge degen qushtarlyǵyn odan ári damyta tústi. Ybyraı atamyzdyń jolyn qýyp, ózin pedagogıkaǵa arnaǵan qazaqtyń alǵash áıel pedagogi – Husnıjamal Nuralyhanova. Husnıjamal – Bókeı Ordasynyń týmasy, Jáńgir hannyń úlken qyzy. Alǵashqy saýatyn úlken aǵalarynyń qoldaýymen alyp shyqty, keıin bala oqytý salasyn da meńgerip, óz tájirıbesi men bilimin qazaq balalaryna, ásirese qyzdarǵa taratqysy keldi. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda ınspektor A.Voznesenskııdiń qoldaýymen Bókeı Ordasynda qazaq qyzdaryna alǵash mektepti ashýǵa Husnıjamal sebepshi boldy. Inspektor Husnıjamal Nuralyhanovanyń atqarǵan isin joǵary baǵalap: «Husnıjamal – qazaq sultanynyń qyzy. Qazaqtyń jergilikti mektebin aıaqtady. Alǵashynda úıinde aǵalarynan bilim aldy. Jasy shamamen 25-te. О́te kórikti ári sypaıy, Ordada mundaı qyz múlde kezdespeıdi, ol – jalǵyz. Orys tilinde taza ári emin-erkin sóıleıdi», dep pikirin bildirgen. Repressııa jyldary kóptegen tergeýge qaramastan, Husnıjamal qoǵamǵa paıdasy bar isin jalǵastyrady, Oral qalasynyń zııalylar jıyndaryna qatysyp, «Qazaqstan» gazetiniń basylýyn qoldap, jas ustazdarǵa aqyl-keńesin arnady.
Astananyń toponımdik keńistiginde áıelder esimderine berilgen birshama kóshe, mektep bar. Qazaq halqynyń tarıhynda úlken orny bar áıelderdiń esimderi bir baǵyttaǵy kóshelerge bolsa da berilip otyrýy – qýanyshty jaǵdaı. Atyraý qalasyndaǵy halyqaralyq áýejaıyna – Hıýaz Dospanova, Oral halyqaralyq áýejaıyna – Mánshúk Mámetova, Aqtóbe halyqaralyq áýejaıyna – Álııa Moldaǵulovanyń esiminiń berilýi de óte quptarlyq is boldy.
Osy oraıda myna derekti keltirgen jón. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qazaq jerinen qanshama jas qyz attandy. 1944 jyly «Sovetskaıa Karaganda» gazetinde tek qazaq qyzdarynan quralǵan tank ekıpajy týraly maqala jarııalanǵan. Kúlken Toqbergenova, Kúljámıla Talqanbaeva, Jámıla Beısenbaeva quramynda bolǵan ekıpajdaǵy Jamal Baıtasova «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Qazaqstannan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanǵandardyń ishinde 5 myńnan asa áıel boldy degen derek bar. «Qyzyl Juldyz» ordeni men «Erligi úshin» medaliniń ıegeri R.Momynova, partızan N.Baıseıitova, avıasııalyq polktiń radıobaılanysshylary Ǵ.Rahmetova, Z.Naýsheva sııaqty desantshy, barlaýshy, áskerı kólik júrgizýshi, baılanysshy qyzdar soǵystyń qaq ortasynda júrip erlermen birdeı jeńis jolynda soǵysty. Tarıhtan Oral qalasynyń áskerı komıssarıaty qyzdardan uıymdastyrylǵan Podolskidegi Ortalyq mergen qyzdar mektebine Qazaqstannan 24 qyzdyń attanǵany belgili. Olardyń arasynda erligimen kózge túsip, «Qyzyl Juldyz» ordeni, III dárejeli «Dańq» ordeni, «Eren erligi úshin», «Erligi úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldarynyń ıegerleri bar. Tarıhı arhıvter tolyq ashylsa, qazaq qyzdarynyń soǵystaǵy erlikteri týraly myńdaǵan derek jaryqqa shyǵatyny anyq. Osyndaı batyrlarymyzdy dáripteý maqsatynda eskertkishter ornatylyp, kóshelerge, mektepterge, jastar jıi jınalatyn mádenı oryndarǵa olardyń esimderin berý kerek.
Qazaq áıelderi qoǵamda qandaı jaǵdaı bolsyn, adal eńbek etip, belsendi qyzmet atqaryp otyrǵan. Qazaqstannyń onomastıkalyq keńistigin tolyqtyratyn esimderdiń arasynda ǵalym áıelder kóptep sanalady. Surapyl soǵys ýaqytynda qazaq qyzdaryna bilim berý maqsatynda ashylǵan tuńǵysh Qyzdar ınstıtýty boldy. Osy ınstıtýtta naǵyz qıyn-qystaý kezinde uıymdastyrýshylyq jumystardy atqaryp, 14 jyl basqarǵan Tursyn Myrzabekovanyń esimi eleýsiz qalyp otyr. Qazirgi Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń korpýstaryn turǵyzý, Qazaqstannyń ár óńirinen kelgen jáne ata-anasynan, ákesinen aıyrylǵan balalar úıi qyzdarynyń áleýmettik jaǵdaılarynda qıyndyqtardy boldyrmaý maqsatynda jataqhanalar salǵyzyp, qyzdardy tegin tamaqpen qamtamasyz etý bastamalaryn kótergen jáne sol jumystardyń iske asýyna orasan eńbek sińirgen ǵalym apamyzdyń eńbegi búgingi jastarǵa úlgi bolýǵa tıis. О́kinishke qaraı, Tursyn Myrzabekovanyń esimi eshqandaı geografııalyq nysanǵa berilmegen. Ol kisiniń esimin tarıhta qaldyryp, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine esimi berilse ıgi is bolar edi. Atalǵan oqý ornyn bitirip, qazaq áıelderiniń ǵylymı áleýetiniń joǵary deńgeıin kórsetken ǵalymdarymyzdyń qurmetine eskertkish ornatylsa da artyqtyq etpeıdi.
Qazaqstan onomastıkasynda oryn alýǵa tıis jandardyń biri – qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynyń órkendeýine ózindik úlesin qosqan qalamger, qarymdy jýrnalıst, jazýshy Sara Myńjasarova. Eńbek ótilin oqý-aǵartý salasynda bastaǵan Sara Rahmanqyzy Shalqar aýdandyq komsomol komıtetiniń mektep jumysy jónindegi hatshysy bolyp qyzmet atqaryp, uzaq ýaqyt Taldyqorǵan, Almaty oblystyq jáne «Semırechenskaıa pravda» gazetteriniń redaksııalarynda qyzmet jasaıdy. «Zamandastar» ocherkter jınaǵy, «Tózim sheńberi» romany, «Áıel baqyty» shyǵarmalarynyń avtory Sara Rahmanqyzy jastaıynan belsendiligi, ánshiligi, alǵyrlyǵymen kózge túsip, eńbekke erte aralasqan. Qoǵam qaıratkeri, memlekettik bıik laýazymdardy atqarǵan erekshe tulǵa. Qazaq prozasyna óz múmkindiginiń aıasynda eńbek sińirip, eline qyzmet jasaǵan. Jazýshy Sara Myńjasarovanyń esimi de óz deńgeıinde ulyqtalýǵa tıis.
Qarap tursaq, qazaq dalasynan shyqqan áıel batyr, ustaz, óner ıesi kóp. Olardyń esimderi keń tanylmaǵan. Olardyń qazirgi Qazaqstan qoǵamynyń qalyptasýyna qosqan úlesterin bizge aıtpasqa bolmas. Qazirgi urpaq sol jandarǵa taǵzym ete otyryp, olardy ulyqtap, óz qurmetin kórsetýi qajet. Sol sebepti elimizdiń ár qalasynda áıelderge arnap kóshe ataýlary men mektep, ýchılıshe, teatr t.b. nysandarǵa attaryn berip, eskertkishter sanyn kóbeıtýimiz qajet.
Jazıra AǴABEKQYZY,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
