Ashanyń alty saly

– Shirkin-aı, Shý men Talas atyraby ańyz ben jyrdyń tunyp turǵan ólkesi edi-aý. «Túıe aýnaǵan jerde júk qalady, at aýnaǵan jerde túk qalady» degen emes pe, kezinde Maıkót jorǵa ashqan, Súıinbaı, Baqtybaı, Qulmambet, Jambyldar talaı aralaǵan ólkeniń jyr qoımasyn aqtaryp kórer me edi? Ánshiniń bári Arqadan shyqqandaı, kúıshiniń bári Batystan shyqqandaı kóremiz, bul óńirdiń muralaryn nege zerttemeısińder» degeni bar edi. Men Kenekeńniń janynda on bir jyl júrdim, týǵan balasyndaı, inisindeı boldym. Qurdasyndaı qaljyńdasyp ta qoıýshy edi. Ol kisiniń aýzynan nebir jyrlardy, ańyzdardy jazyp aldym. Syryn uqtym.

Kenekeńniń aıtýymen alpysynshy jyldardyń ortasynda Shý, Talas ólkeleri aqyndarynyń murasyn jaıaý júrip jınadym. Ashanyń alty sa­lynyń, О́zbek, Oraqbaı, Qýandyq, Tóreqoja, Qudaıbergen, Jańyldyq aqyndardyń muralaryn jazyp alyp, keıbirin «Asyl arnalar» (1986) degen kitabymda jarııa­laǵan edim.

О́kinishtisi, qazir Birjandy, Mu­hıtty, Kenendi bilmeıtin urpaq ósip keledi. Olardyń ánderin aıtady, kúılerin tartady, biraq ózderi jaıyn­da jóndi eshteńe bilmeıdi. Sol kemshi­liktiń ornyn toltyrý maqsatynda men sońǵy onshaqty jyldan beri qazaq óneriniń shaǵyn antologııasyn shyǵaryp kelemin. Búginde antologııanyń onnan astam tomy jaryqqa shyqty.

Taıaýda Shý óńirine ataqty qobyzshy, shákirtim Álqýat Qazaqbaevtyń jetek­shiligimen taǵy da ekspedısııa jiberdim. Qobyzshy Álqýat Qazaqbaev Shý óńi­riniń perzenti. Qobyz qonady, dombyra darıdy degendeı, Álqýatqa qobyz qonǵan. Meniń shákirtim. Ǵylymı eńbek­teri de qýantarlyqtaı. «Qorqyt Atanyń ańyzdary men kúıleri» degen taqyrypta dıssertasııa qorǵap, kitaby qazaq jáne túrik tilderinde jaryqqa shyqty. Qorqyt Atanyń jıyrmaǵa jýyq kúıin notaǵa túsirip jaryqqa shyǵardy. Qazaq mýzyka mádenıeti men aqyndar týraly áńgimelerimdi de jıyrma jyldan asa onyń qulaǵyna quıyp kelemin. Týǵan topyraǵynyń aqyn-jyraýlary men qazaq qobyzshylarynyń ómirine qatysty arhıvten tyń derekter taýyp jarııalady. Bul joly da Álqýat oljasyz oralǵan joq.

«Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qý­sa ıgi» deıdi halyq danalyǵy. Atasy Qazaq­baı týraly da kóp izdendi. El aralady, arhıvterden shyqpaı, kónergen sary qaǵazdarǵa kóp úńildi. Týǵan topyraǵynan shyqqan aqyndar týraly arhıv sórelerindegi shań basqan, sandyq túbinde umyt qalǵan qoljazbalardy taýyp alyp, qundy muralardy búginge jetkizdi. Sonyń biri – ataqty aqyndar Saýytbek, Jıdebaı, Qazaqbaı, Balqy­bek, Átibekterdiń izin basqan Jomart aqynnyń qoljazbasy.

Jomart aqynnan jetken bul asyl qazynalardy aqynnyń týǵan nemeresi Mııathan Álqýatqa amanattapty. Ál­qýat búginde osy qoljazbalardy zert­tep, ǵylymı aınalymǵa túsirý úshin eńbek etip jatyr. Aqynnyń qoljaz­balarynda áıgili «Shahnameniń» je­lisimen jyr­lanǵan atalmysh qıssa men «Azat baqyt» dastany kezdesedi. «Tórt dárýish» ertegisiniń óleń tú­rin­­degi kóshirmesi, «Myń bir tún» qıssasy, «Molla О́z­bek­tiń Kerimbaı datqaǵa jazǵan kóńil­namasy», «Buqar jyraýdyń sózi», Maılyqojanyń jaryqqa shyqpaǵan óleńi, Buqar jyraý, Shortanbaı, Ásettiń ómirbaıany men óleńderi de bar. Jáne qazaq she­shi­resinen tartyp qanshama qundy dúnıeler, Jomarttyń óziniń ár jyldary jazǵan óleńderi, 1927 jylǵy Jomart pen Qalmet aqynnyń jazba­sha hat aıtysy saqtalǵan. Tozyǵy jetken dápterlerde mol qazyna jatyr. Qoljazbadaǵy «Shah Darap, Úris­tem, Aspandııar, Bylqys, Nahyt sulý­dyń qıssasy» – úlken jańalyq. Bul tutas qazaq ádebıetine qosqan úlken olja bolmaq. Qoljazbadaǵy taǵy bir qundy týyndynyń biri – Súıin­baı men Qataǵannyń aıtysy. Bul aıtys­tyń zerttelý, hatqa túsý tarıhy aqtańger aqyn Ilııas Jansúgirovten bas­taý alady. 1975 jyly jazylǵan Jo­mart­tyń qoljazbasynda sóz dodasynyń buryn-sońdy qazaq ádebıetine beımálim tustary kóp. Ot tildi Súıinbaı aqyn qazaq rýlaryn jyrǵa qosyp, mártebesin asyryp qana qoımaı sol kezdegi ıisi Alashqa aty máshhúr qazaqtyń ıgi-jaqsylaryn, batyr-baǵlandaryn sózine tıek etedi. Bul qatarda Qu­nanbaı, Alshynbaı, Táttimbet, Shor­man sııaqty el men ónerdiń tizginin ustaǵan marǵasqalar aıtylady. Bul qoljazbadaǵy aıtystyń kólemi de, mazmuny men aýqymy da keń bolyp aıtystyń bizge belgisiz bolyp kelgen bıigin kórsetedi. Shý óńirinen tabylǵan Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy – qazaq aıtysynyń baǵa jetpes úzdik úlgisi.

Baǵa jetpes jádigerlerdiń arasyn­daǵy «Shah Darap, Úristem, Aspandııar, Bylqys, Nahyt sulýdyń qıssasy»  bir tóbe. Qıssaǵa kóshpes buryn, ony jetkizgen Jomart aqynnyń ósken aqyn­dyq ortasyn baıandap, onyń ustaz­dary men aqyn aǵalary jaıly, ıaǵnı Ashanyń alty saly týraly Kenen Ázirbaevtyń óz aýzynan estigen áńgime­lerden bastaıyq.

Ashanyń alty saly týraly alǵash ret Kenekeńnen estip edim. Kenekeń Ashanyń alty salyn birde: Jıdebaı, Qaıraqbaı, Balqybek, Saýytbek, Áldıbaı, Bekquly dese, keıde Jıen­baı, Átıbek, Atabek, Qojantaı, Dos­myrza, Kóshkimbaı, Báısimbek dep qosyp aıtyp otyratyn. Iаǵnı Asha­nyń alty saly degender únemi aýysyp otyratyn. Alty saldyń eń úlke­ni Jıdebaı. Ol 1858 jyly týǵan. Saýyt­bek 1870 jyly týǵan. Átıbek (Átibek) baı bolǵan kisi.

Kenekeń maǵan ataqty О́tegen batyr­dyń shóberesi Tilemistiń Jıdebaımen kezdeskeni týraly aıtyp bergen edi. Ashanyń alty saly atanǵan Jıdebaı, Qaıraqbaı, Balqybek, Saýytbek, Áldıbaı, Bekquly ári aqyn, ári ánshi, ári kúıshi óńkeı seriler edi dep el osy kúnge deıin ańyz qylady. Qasqaraýdan Tilemis degen sheshen shyǵypty, ózi eshkimnen jeńilmeıdi dep estıdi eken olar. Alty seriniń ishinde Tile­miske par kelse, Jıdebaı keler dep, Dýlattyń qarııalary ekeýin bir jıynda kezdestirýge qumar bolady. Aqyry ekeýi kezdesipti. Sózdi Jıdebaı bastaıdy:

– Múıizdi atań (О́tegen batyr) «biz­diń urpaqtan kózi kók, sózi kóp bir sary bala týady, kesir-qyrsyqty ala týady degen Tilemis sen be ediń?» – depti. Sonda Tilemis:

– Ras, múıizdi atam aıtqan «kózi kók, sózi kóp bala týady, baılar men bılerden kek ala týady» degen balasy men bolamyn. Al men eki túrli Jıdebaı bar dep estımin: bireýi baı Jıdebaı, ekinshisi tórkininen júkti bop kelgen áıelden týǵan nekesiz qý Jıdebaı, sonyń qaısysy bolasyń? – depti. Jurt dý kúledi. Sonda Jıdebaı:

– Izime shyraq alyp jaqsy-aq tús­ken ekensiń, taptyń. Men sol óziń aıtqan sońǵy Jıdebaı bolamyn, – degen eken.

Osylaı Kenekeń aǵyla beretin. Asha­nyń alty saly týraly Kenekeńniń maǵan aıtqan ańyz-áńgimeleri kóp-aq. О́kinishke qaraı, Ashanyń alty salyn eshkim arnaıy zerttegen joq. Sondyqtan da Ashanyń saly árqalaı atalyp kele­di. Keıde, tipti olarǵa qatysy joq kisiler de atalady. Máselen, Bekquly Moıyn­qum jaǵynda, Kókirekte bı bolys bolǵan adam. О́leń aıtyp, án jazbaǵan kisi. Asha bolysyna qatysy joq adam.

Jıenbaı Ashadan emes, Moıynqum jaqtaǵy Kókirekten shyqqan aqyn bolsa kerek. Ony anyqtaý qajet. Jıenbaı ataqty Oraqbaımen aıtysyp jeńilgen. Baıdy, baılyqty maqtaǵan Jıenbaıǵa Oraqbaı:

«Baı da óter, batyr da óter,

kedeı de óter,

Jıenbaı, elermegin bosqa beker.

Baılyq degen oılasań qoldyń kiri,

Odan da kópshiliktiń týyn kóter.

Sen óziń túbin oıla, bolmaǵyn máz,

Kedeı kóp, úrkerdeı-aq baılaryń az.

Kóp birikse qudiret kúsh bolady,

Olaı bolsa, Jıenbaı, kórińdi qaz», – degen eken.

Kenen 1921 jyly Almaty ýezdik rev­komyń tapsyrmasymen, janyna ýezd revkomy predsedateliniń orynbasa­ry I.Shpegalskııdi ertip, Ysty eli­nen armııaǵa úsh júz túıe jınaý úshin Balqashqa keledi. Osynda Látıpa atty aqyn kelinshekpen aıtysady. Jeti­sý eliniń salty boıynsha ekeý-ekeý qosy­lyp aıtysatyn bolǵan.

Kenekeńniń aıtýymen alpysynshy jyldardyń ortasynda Shý, Talas ólkeleri aqyndarynyń murasyn jaıaý júrip jınadym. Ashanyń alty sa­lynyń, О́zbek, Oraqbaı, Qýandyq, Tóreqoja, Qudaıbergen, Jańyldyq aqyndardyń muralaryn jazyp alyp, keıbirin «Asyl arnalar» (1986) degen kitabymda jarııa­laǵan edim

Barǵan jerde yńǵaıly eshkim bol­maǵan soń Kenenge qasyndaǵy birge ile­sip kelgen serigi Ivan Shpagelskıı qosy­lady. Sózdi Kenen bastaıdy:

«Men edim Kenen aqyn Qordaıdaǵy,

Tógeıin óleńimdi tańdaıdaǵy.

Látıpa, daýysyńdy estip keldim.

Jatsań da tómen

Balqash shalǵaıdaǵy.

О́zińdeı ónerpazdy kórgenimde

Qaınaıdy zyǵyrdanym

qaı-qaıdaǵy».

Látıpa aıtysta ábden ysylǵan aqyn, sondyqtan bul sózden seskene qoı­maı­dy, shý degende-aq óziniń sózge ustat­paıtyn júırik ekenin tanytady.

«Sen be ediń Qordaıdaǵy

Kenen degen,

Oıda joq túlen túrtip keler degen.

Ashadan Saýytbek pen Jıdebaı kep

Aıtysyp menen kóńili tómendegen.

Qaıraqbaı, Áldıbaı men

Kóshkimbaı kep,

 Báısimbekpen alty aqyn

shómeńdegen»,

– deıdi. Osy sózine qaraǵanda, Látıpa Jıdebaı, Saýytbekteı sańlaqtardy da jeńgen sııaqty.

Jalpy, alty sal aqyn, palýan, she­shen­der halyq sanasyna sińgen sal-serilerdiń kórnekti ókilderi bolǵan­dyqtan jıyn-toıǵa kezek-kezek aýysyp bara bergen. Onyń ústine Ashadan Kenekeńe barǵanda altaýdyń arasyna el ishindegi saýdegerler de, baılar da ilesip júrgen.

Shýdaǵy Murat molda sekildi keı­bir aqyndardyń bireń-sarany bolmasa, Ashanyń alty saly deıtinderdiń ishindegi Áldıbaı, Kóshkimbaılardyń aqyn emes, bazardaǵy deldaldar ekenin jurtshylyq bile bermeıdi. Saýytbektiń úıine 1924 (27) jyly (mamyr-qazan aılary) barǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdany, Alǵabas kolhozynyń turǵyny, halyq aqyny Bel­gibaı Bekturǵanovtyń Ǵylym akademııasyna tapsyrǵan qoljaz­-
basynda:

«Shý eli sazǵa túsken barǵanymda,

Maıdan saz Shý ózenniń ańǵaryna.

Áldıbaı, Saýrambaı da qoı deldaly,

Shýdaǵy, Troıske bazaryna.

Sánbúbi, Kóshkimbaıdyń áıeli bar,

Tamsanyp tańyrqandym ajaryna»,

– degen joldar bar.

Áldıbaı, Kóshkimbaı, Saýranbaı degen saýdagerler Shýdaǵy mal bazarynda qoı deldaldary bolǵan eken. Bulardyń eshqaısysy aqyn emes.

Kenen men Látıpanyń aıtysynda alty aqynnyń esimi qaıta-qaıta ózge­rip turady. Ǵalym N.Tórequlovta Kene­keń men Látıpanyń aıtysyndaǵy Kósh­kimbaı men Báısimbektiń ornynda Bal­qybek pen Dosmyrza atalady. «Kókterek aýdanynda» degen óleńinde Kenekeń:

«Balqybek, Saýytbek

pen Qylyshbaıdan,

Jıdebaı, Barmaq aqyn,

Qojantaıdan.

Aıtysyp ázildesip qaǵysatyn,

Ortasynda Látıpa týǵan aıdan»,

– dep, alty saldyń esimderin aıaq asty ózgertip otyratyn.

Balqybek degen aqyn bolǵan. Bal­qybek Tájiulynyń (1856-1919) týyp ósken ólkesi qazirgi Jambyl oblysy, Tu­rar Rysqulov aýdanyndaǵy Aqyr­tóbe jaǵy. El ishinde Bapan atanǵan. Al Qylyshbaı men Barmaq aqyn Saýyt­bektermen únemi birge júrmegen. Olar óz baǵyty, óz ortasy bolǵan aqyndar. Qojantaı Merke boıyndaǵy Qoralas degen rýdan shyqqan.

Qazaqbaıdyń 1929-1931 jyldary aıdaýda jazǵan óleńinde atalǵan Asha­nyń salynyń biri bolǵan Balqybek degen Saýytbek, Átibek, Jıdebaı, Qa­zaq­baılardyń jan joldasy. Barly­ǵy birneshe ret qamaýda bolǵan. Qazaq­baıdyń:

«Balqybek, Bázilqul, er Qalmanbet

Shyqqan joq eshqashan

jaman aty»,

dep jazǵan joldary osynyń aıǵaǵy.

Saýytbekti zertteýshi, fılologııa ǵylymynyń doktory S.Ismatovanyń keltirgen dereginde Qydyr, Qalmu­hanbet, Erejepter de Ashanyń alty saly dep aıtylady. Bular Saýytbek, Átibek, Jıdebaılardan jasy kishi aqyndar, izin basqan inileri. Erejep aqyn 1902 jyly týǵan. Saýytbektiń atqosshysy, atyn baǵyp júretin bolǵan. Qasynan bir eli qalmaı sońynan erip júrgen eken. Qazirgi «Qonaev» aýyly atanǵan 4-aýyldan, burynǵy «Lenınsk». Qydyr bolsa aqyn emes, bı bolǵan adam. Sózge sheber sheshen bolǵan. «Novyı pýt» aýylynyń kúntýy. Bul da jasy kishi, Erejeptermen qatarlas. Qalmuhanbet degen – Qalymbet Dosekeuly, ol da 1902 jyly týǵan, Kúntýden. Doseke qajynyń balasy. Bular Ashanyń alty salyna kirmeıdi. Qydyr, Erejep, Qalmet aqyndar kezinde maǵan Shý óńirinen hat joldaǵan qart aqyn Smaıyl Qalıpanovtyń zamandastary, beride ómir súrgen kisiler.

2014 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazynaly Ońtústik» ensıklo­pe­dııasynyń 147-tomynda Saýytbek Usaulynyń shyǵarmalary qamtylǵan. Alǵy sózde: «О́nerimen halqynyń máde­nı tarıhyn jasaǵan daryndy tulǵalar qazaq eliniń túkpir-túkpirinde molynan kezdesedi. Solardyń bir toby Shý ózeni óńiriniń ónerpazdary desek, «Ashanyń alty saly» atanǵan (Saýyt­bek, Jıdebaı, Balqybek, Jıenbaı, Qaıranbaı, О́zbek) aqyn, ánshi sazgerler boldy» – dep ózger­tilgen. Mundaǵy О́zbek aqyn Asha­dan emes, T.Rysqulov aýdanyndaǵy Aqyr­tóbeden. Ony Asha­nyń alty salynyń qataryna qosýdyń qısyny joq.

Qaıraqbaıdyń shyn esimi Qazaqbaı dep maqalalarda da, radıodan da aıtylyp júr. 2021 jyly Ashanyń alty saly týraly, onyń ishinde Qazaqbaı aqyn týraly birneshe maqalalar men Qoshan (Qosshyǵul) Mustafaulynyń radıodan úsh habary jaryqqa shyqty. Onda belgili ǵalymdar professor Janǵara Dádebaev, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Saǵatbek Medeýbekuly, kórnekti ǵalym Mekemtas Myrzahmettiń aıtýymen Saýyt­bekti ǵylymı turǵyda zerttegen Sárse­kúl Ismatova men shejireshi Murat Ábdi­ráshıtuly tyń derekter keltirgen. Munda barlyǵy derlik Qazaqbaıdy Ashanyń alty salynyń biri dep aıtady.

Buǵan birneshe sebep bar. Qazaqbaı Ashada týǵan, sol óńirdiń bedeldi kisisi bolǵan adam. Esimi keńes zamanynda atalýǵa qatań tyıym salynyp, jazǵan jyr joldaryn NKVD joıyp otyrǵan. Bul qııanattyń 1922 jyldan keıin uzaq jyldar boıy toqtamaǵanyn 1959 jyly «antısovettik jáne antıpartııalyq úgit júrgizgen iri baı-kýlak» dep ja­zyl­ǵan arhıv qujaty dáleldeıdi. Qazaq­baıdyń aǵaıyndarynyń ishinen marqum Turǵymbaı Mamyrbaıuly aqsaqal onyń esimin aıtýǵa bolmaıtynyn, aqynnyń jaqyn inisi Tólegen Baıkóbekuly Qazaq­baıdyń óleńderin sybyrlap túni boıy jatqa aıtatynyn qazirgi urpaqtary da ańyz ǵyp aıtyp otyrady.

Qaıraqbaı degen aqyn bolǵan. Qalqa­men aıtysqan. Qalqa Japsarbaev 1886 jyly Taldyqorǵan oblysy, Kóksý aýdany, Muqry aýylynda, Jetisý ólkesi­niń kelisti óńirinde dúnıege keledi. Bir­di-ekili baı, manaby bolmasa, eki túr­li toq­paqtyń astyndaǵy, eki túrli qa­naý­­dyń tepkisindegi qalyń eldiń ábden yńyr­shaǵy aınalyp, qaljyraǵan kezi edi bul. Kıerge kıim, isherge tamaq tap­pa­­ǵan Qalqa da dúnıege kele sol kóp kedeı­­diń kebin kıedi. Onyń balalyq shaǵy baıdyń esiginde, maldyń sońynda ótedi. Joqshylyqtyń taýqymetin ábden tart­qan bala júreginen zar tógip, qasiret shegedi.

Qalqanyń jas kezinde baǵyn syna­ǵan, aqyndyǵy synǵa túsken kún – Qaıraqbaımen aıtysy. Qaıraqbaı – eskishe saýatty, molda aqyn. Oqyǵan, toqyǵany kóp ondaı aqynmen saıysqa túsý jas talapkerge ońaı bolmaǵan. Dese de qıynnan qıystyryp, tóteden týra jol tapqan Qalqa:

«Moldaǵa ákem bergen joq,

Moldanyń aldyn kórgem joq.

Qurannyń sózin óleńge,

Jalǵastyryp órgem joq.

Molda bolyp halyqtan,

Úshir, zeket tergem joq», – dep Qaı­raq­baıdyń aýzyn ashtyrmaıdy, tiline tusaý salyp, óresin taryltady, sóıtip jeńip shyǵady. Osy aıtystan keıin Qalqanyń baǵy da, joly da ashylady.

(Sońy 34-nómirde)

Myrzataı Joldasbekov