Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
О́ıtkeni aýyl men qalanyń, óńir men aımaqtyń arasyndaǵy qatynas jolynyń jaı-kúıi jaqsy emes. О́kinishke qaraı, jol qurylysynyń tóńiregi eldegi sybaılas jemqorlyqqa belsheden batqan sala bolyp otyr.
Derekke qarasaq, Qazaqstandaǵy avtomobıl joldary jelisiniń jalpy uzyndyǵy 96 myń shaqyrymdy quraıdy eken. Onyń ishinde respýblıkalyq deńgeıdegi joldyń uzyndyǵy 25 myń shaqyrym, al ishki qatynas jolynyń úlesi 71 myń shaqyrym shamasynda eken. Bir qyzyǵy, biz qansha jerden jol sapasyna qatysty shaǵymdanǵanymyzben, dúnıejúzilik ólshem talaptary boıynsha elimizdegi joldardyń jaı-kúıi jaman emes sııaqty. Mysalǵa, álemniń 141 memleketimen salystyryp shyǵarǵan reıtıngte Qazaqstan 93-orynnan kóringen. Bul eldegi joldardyń sapasy Latvııa, Reseı, Ýkraına, Qyrǵyzstan sııaqty elderge qaraǵanda táýir degendi bildiredi. Al otandyq mamandardyń zerdeleýi boıynsha respýblıkalyq ıeliktegi joldardaǵy sapa deńgeıiniń normatıvti kórsetkishi 89 paıyz bolsa, ishki joldarda 75 paıyzǵa jetken.
Degenmen jol azabyn júrgen biledi. Dál osy jol qurylysynyń ýaqytynda aıaqtalmaýy men sapasyz jóndelýi aımaqtaǵy jurttyń ashý-yzasyn týdyryp, oqys áreketter jasaýǵa deıin jetkizgeni ras. О́zimiz kýá bolǵan oqıǵa Almaty oblysynyń Raıymbek, Kegen aýdandary aýmaǵyndaǵy joldarǵa qatysty bolyp edi. Qala men aýyl arasyndaǵy joldyń sapasyna kóńili tolmaǵan jurt ereýilge shyǵyp, kólik jolyn jaýyp tastaǵan bolatyn.
Sol kezde ashýly jurtty «Qazavtojol» kompanııasynyń basshylyǵy jubatyp, kól-kósir ýáde berip taratqan edi. Kompanııa «Respýblıkalyq mańyzy bar Kegen – Narynqol avtomobıl jolynyń jalpy uzyndyǵy 89 shaqyrymdy quraıdy, sıpaty boıynsha III tehnıkalyq sanatqa jatady. Jol 1970 jyly salynǵan, Almaty oblysyndaǵy Kegen jáne Raıymbek aýdandary arqyly ótedi. Joldy ortasha jóndeý jumysy 2016-2017-jyldary júrgizildi. Qazir tas joldyń 35 shaqyrymy boıynsha irgeles eldi meken turǵyndarynan birqatar shaǵym tústi. Joldy qaıta jóndeý 2023 jylǵa josparlanǵan. Ortasha jóndeý jumysy júrgizilgen kezde resaıldeý ádisi qoldanylmaq. Joldy kútip-ustaýmen «Qazaqavtodor» mekemesiniń merdiger uıymy aınalysady. Joldaǵy 9 myń sharshy metr shuńqyr jóndelip, jol belgileri, belgi baǵanalaryn aýystyrý sııaqty jumys júrgizildi» dep aqparat bergen. Aýyl arasyndaǵy joldyń qurylysy bıyl da jalǵasady, al sapasy týraly qazir aıtýǵa erte.
Bir qyzyǵy, Almaty oblysy joly nashar aımaqtardyń tizimine kirmeıdi eken. Birer jyl burynǵy derek boıynsha eldegi joly joq nemese jol qurylysyna qatysty daý-damaıy kóp oblystardyń bestigine Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Qostanaı, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystary enip turǵan kórinedi. Mamandar osy aımaqtardyń ishinen Batys Qazaqstan oblysyn bólek qarastyrǵan, óıtkeni bul óńirdegi jergilikti joldyń jalpy uzyndyǵy 5 140 shaqyrymdy qurasa, onyń 71,3 paıyzyna kúrdeli jóndeý jumysy júrgizilýge tıis.
Jol sapasyna qatysty synnan Jetisý oblysy da ada emes. Bul óńirdegi joldyń jaıyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev oblys jurtshylyǵymen jolyqqanda da sóz etti. «Birinshiden, joldardyń sapasy mańyzdy, biraq qurylysty da keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy, sebebi bul jergilikti halyqtyń ómir súrý sapasyna jáne qoǵamdyq kólik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi.Oblysta jol apaty saldarynan 61 adam qaza tapty. toǵyz aıda jol-kólik oqıǵalarynyń saldarynan bolǵan apattar. Bul qorqynyshty kórsetkish. Elde jol-kólik oqıǵalary, sonyń ishinde qaza tapqandar sany artyp keledi. Biz buǵan núkte qoıýymyz kerek», degen Prezıdent óz sózinde.
Bıyl el boıynsha 11 myń shaqyrym jol jóndelýge tıis. Buǵan 600 mlrd teńgeden astam qarjy bólingen. О́kinishke qaraı, bul mindet oryndalmaı qalýy múmkin. О́ıtkeni bólingen qarjynyń tıimsiz jumsalýy men qurylys jumysyn júrgizetin kompanııalardyń qyzmetine qatysty másele týyndap otyr. Jol salasyna qatysty mundaı zańsyzdyqtyń birer mysalyn Bas prokýratýra jarııa etti. «Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý sheńberinde prokýratýra organdary kólik joldary salasynyń jaı-kúıin tekserýdiń qorytyndysyn shyǵardy. Buǵan deıin baspasózde kólik joldaryn salý jáne jóndeý kezinde jymqyrý jáne sybaılas jemqorlyqtyń kóptegen faktileri anyqtalǵandyǵy týraly habarlandy. Quqyq buzýshylyqtar bıýdjet qarajatyn zańsyz shyǵarý shemalarynda kóbinese bir merdiger uıymdary bolǵan» deıdi quzyrly organ taratqan málimette.
Mysalǵa, osyndaı jaýapsyz fırmalardyń biriniń ókilderi Aqmola oblysyna qarasty Qoıandy kentinde jasalýǵa tıisti kúrdeli jóndeý jáne jergilikti jol qurylysyn aıaqtamaı, 907 mln teńgeni jymqyryp qalýǵa tyrysqan eken. Tek prokýratýranyń aralasýynan keıin ǵana merdigermen jasalǵan kelisimshart buzylyp, is sotqa deıingi tergep-tekserýge jiberilgen.
Al Soltústik Qazaqstan oblysynda óńirlik mańyzy bar joldardy jóndeýge bólingen 423 mln teńgeni jymqyrdy degen aıyppen Ǵ.Músirepov atyndaǵy aýdan ákimdiginiń jáne jergilikti merdiger mekemeniń basshylary qamaýǵa alynyp, jaýapqa tartyldy. Ymyralasqan top jóndeý jumystaryn qabyldaý týraly jalǵan aktiler jasap, merdigerdiń shotyna mıllıondaǵan teńge qarjy aýdaryp otyrypty.
«Memlekettik satyp alý boıynsha ónim jetkizýshilerdi tańdaý kezeńi degen talap bar. Osy talaptyń avtojoldar qurylysyna qatysty tusy jemqorlyqpen baılanysty bolatyny anyqtaldy. Máselen, Aqmola oblysy, Arshaly aýdany ákimdiginiń bólim basshysy Ekaterınbýrg – Almaty avtobanynan Bersýat aýylyna deıingi ýchaskeni kúrdeli jóndeý boıynsha 1,1 mlrd teńgege zańsyz shart jasasqan. Prokýrorlyq qadaǵalaýdan keıin ol jumystan bosatyldy», deıdi Bas prokýratýra ókilderi.
Jalpy, prokýrorlar jol jóndeý men salýǵa bólingen bıýdjettiń negizsiz shyǵyndaryn anyqtap, jemqorlyqtyń jolyn kesýge erekshe nazar aýdaryp otyr. Sondaı bir iste Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Altaı aýdanynda jóndelgen ýchaskege 148 mln teńgeden astam bıýdjet qarajatyn artyq jumsaý faktisi anyqtalyp, shyǵynnyń aldy alynǵan. Al buǵan jol bergen laýazymdy tulǵa qatań tártiptik jazaǵa tartylypty.
«Tekserý qorytyndysy boıynsha barlyǵy 300-den astam zań buzýshylyq anyqtaldy, 30 mlrd teńge somasyna bıýdjet shyǵyndary únemdeldi, memleket kirisine 2,5 mlrd teńge óteldi, 29 qylmystyq is qozǵaldy, 305 adam tártiptik jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy» deıdi prokýrorlar esebinde.
Aıtpaqshy, el ishindegi úlken, kishi joldardyń qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıyna jóndeý men qurylys jumysyn orynsyz josparlaý, talapqa ınnovasııalyq ádisterdiń engizilmeýi jáne qoldanylatyn qurylys materıaldarynyń sapasynyń tómendigi tikeleı áser etedi eken. Osyǵan baılanysty Bas prokýratýra Úkimetke qadaǵalaý aktisin engizip, jol qurylysyn josparlaýǵa qatysty sheteldik ozyq tájirıbege negizdelgen bastamalardy qaraýdy usynyp otyr.
Toqeterin aıtqanda, eldegi joldyń sapasy týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Aqordaǵa aparatyn joldyń ózi jamaý-jamaý, quraq kórpe tárizdi» degen qatań synynan keıin salada oń ózgeris baıqala bastaǵan sııaqty. Qazir jol sapasy men qurylysyna qatysty qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý úshin «Ádildikti talap et» aksııasy bastaldy. Bul bastamany «Ádildik joly» qoǵamdyq uıymy men Sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttik tikeleı qadaǵalaýǵa alǵan.
