«Arhıv-2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Ulttyq arhıvtiń qyzmetkerleri Reseıdiń memlekettik ekonomıka arhıvinde (RMEA, Máskeý qalasy) deportasııadan keıingi alǵashqy jyldardaǵy Qazaqstandaǵy koreılerdiń ómiri týraly buryn qupııa bolǵan qujattardy anyqtady. Naqtyraq aıtsaq, Reseıdiń memlekettik ekonomıka arhıvindegi «KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi. Qonys aýdarý bıýrosy» atty №5675 qorda Qazaq KSR-ne koreı qonys aýdarýshylaryn sharýashylyqqa ornalastyrý jónindegi is-sharalar jospary, olardyń turmystyq jáne sharýashylyq qurylymy týraly qujattar saqtalǵan.
Qujattar, eń aldymen, qonys aýdarýshylardyń deportasııadan keıingi jyldardaǵy jaǵdaıynyń tym aýyr bolǵanyn kórsetedi. 1938 jyly Qyzylorda oblysynda qonys aýdarýshylar otyrǵyzǵan kúrishtiń kóp bóligi qýrap qalady. Sebebi dál sol jyly qýańshylyqqa baılanysty Syrdyń sýy tartylyp qalǵan edi. Osynyń saldarynan 3 900 qonys aýdarýshy sharýa qojalyǵy ashtyqqa ushyrady.
Qujattarǵa sáıkes Ońtústik Qazaqstan oblysynda 1939 jyly qatty qurǵaqshylyq bolyp, Lýgovoe, Pahta-Aral, Jambyl, Sver-dlovsk jáne Túlkibas aýdandarynda astyqty sýarýǵa sý tapshy boldy. Dál 1938 jyldaǵydaı kúrish daqyldarynyń kóp bóligi qýrap qaldy. Almaty oblysynda da osyndaı jaǵdaı oryn alyp, deportasııalanǵan koreıler óte qıyn jaǵdaıǵa dýshar boldy. Olarǵa azyq-túlik taratyp, shuǵyl kómek kórsetpese, is nasyrǵa shabatyn edi.
Osyndaı qıyn jaǵdaıǵa qaramastan, aýyl sharýashylyǵy halyq komıssarıaty Ońtústik Qazaqstan oblysynda melıorasııa josparyn ázirleýdi jalǵastyra berdi. Sol jospardy júzege asyrýǵa bizdiń elge jer aýdarylǵan koreıler shaqyryldy.
Qazaqstannyń ońtústik óńirlerine qonys aýdarǵan koreılerge jerdi melıorasııalaýdy uıymdastyrý jáne kúrish sharýashylyqtaryn qurý júktelgen bolsa, respýblıkanyń ortalyǵy men soltústiginde koreıler jumys istep turǵan kolhozdarǵa qonystanyp, 1930 jyldardaǵy ashtyqtan keıin qańyrap bos qalǵan jerlerge ornalastyryldy.
Sondaı-aq bılik koreı balyq aýlaý sharýashylyqtaryn uıymdastyrý mindetin alǵa qoıdy. Biraq bul jobalar kóbine qaǵaz kúıinde qaldy. Máselen, Aqtóbe oblysynda 1938 jyly eki koreı kolhozy gektaryna 3-4 sentnerge deıin, qalǵan ekeýi 1-2 sentnerge deıin kúrish ónimin aldy, al egý normasy gektaryna 2,5-3 sentner bolǵan edi. Bul úlken apat, shash-etekten shyǵyn bolatyn. Jańa kolhozshylardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý balyq aýlaý esebinen bolady dep jobalandy. Biraq koreılerde qaıyq ta, tor da bolmaǵandyqtan, onyń ústine jazda olardy qurylys jumystaryna jegip qoıǵandyqtan, balyq aýlap jarytpady. Sondyqtan kúzge deıin kolhozdardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý nátıje bermedi.
Qazaqstanda koreı sharýalaryn qonystandyrýdyń bastapqy jospary keńes odaǵy Halyq komıssarlary keńesiniń 1938 jylǵy 20 aqpandaǵy qaýlysy negizinde jasaldy. Onda jańadan qurylatyn ujymsharlarǵa 10 096, burynnan bar ujymsharlarǵa 4 504, balyq aýlaý bazalaryna 2 400, kásiporyndar men mekemelerge 3 530 koreı otbasyn jiberý kózdelgen.
Osylaısha, 1938 jyly, máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynda 776 sharýany biriktirgen 5 derbes koreı ujymshary boldy. Onyń ishinde 3 derbes ujymsharda 448 sharýa boldy, jumys istep turǵan 7 ujymsharda 153 koreı sharýashylyǵy salyndy, Qaraǵandy oblysynda 687 koreı otbasy ujymshar jumysynan tys balyq aýlaýmen aınalysty.
Jańa koreı ujymsharlarynyń kópshiligi temirjol vokzaldarynan alys jerde uıymdastyryldy. Bul olardyń syrtqy álemmen baılanysyn shekteý maqsatynda jasaldy. О́ıtkeni el basshylyǵy eshqandaı sebep bolmasa da, olardan tyńshylyq jasaıdy dep kúdiktendi. Jańadan qurylǵan koreı ujymsharlaryn qurylys materıaldarymen qamtamasyz etý syn kótermedi. Sol sebepti jańa qonystanýshylar úshin turǵyn úı qurylysy kesh bastaldy, keıin ol 1939 jylǵa aýystyryldy. Derekkózderde kórsetilgendeı, qurylysty jolǵa qoıý múmkin bolmady. Aldymen ony NKVD basqardy, sodan keıin bul jumys «Spesstroı» uıymyna tapsyryldy, al 1938 jyly mamyrda KSRO Halyq eginshilik komıssarıatyna júkteldi.
Iаǵnı 1938-1939 jyldardaǵy qysty táýelsiz koreı ujymsharlary baspanasyz, mekteptersiz, feldsherlik pýnkttersiz ótkizdi. Olar qazylǵan blındajdarda qaqaǵan aıazdardan jan saqtady.
Qostanaı oblysynda 60 koreı balasy oqýǵa barmady, óıtkeni olar orys tilin múldem bilmegen. Halyq komıssarlar keńesiniń 1938 jylǵy 16 qazandaǵy qaýlysymen Qostanaı oblystyq atqarý komıtetine osy balalardy orys tiline oqytýdy uıymdastyrý usynyldy.
Jumys istep turǵan ujymsharlarǵa qonystanǵan koreılerge de úı salyp berý kerek edi, biraq bul da der kezinde oryndalmady. Olardy jergilikti halyq óz úılerine alyp, qystyń sýyǵynan aman saqtap qaldy. Kóp uzamaı memlekettiń olarǵa úı salyp bermeıtini belgili boldy. Úkimet koreılerdi úımen qamtamasyz etýdi sol ujymsharlardyń moınyna ile saldy. Osylaısha, Qazaqstandaǵy koreılerdi bılik shyn máninde taǵdyrdyń talqysyna tastady dep aıtýǵa bolady. Olar tek jergilikti halyqtyń qoldaýy men qamqorlyǵynyń arqasynda ǵana aman qaldy.
Saǵıla NURLANOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq arhıviniń dırektory
