Ashanyń alty saly

Keńes úkimeti osylaıynsha on jyl boıy Ashanyń alty salynyń arty­nan túsip ańdýmen bolady. 1929-1931 jyldary Goloshekınniń «Kishi qa­zan» qııanaty kezeńi, tárkileý men kol­hoz­dastyrý naýqany kezinde 1929 jyly aqyn­dardy NKVD ustatady 

2015 jyly kóktemge taman Álqýat bizdiń úıge Shý ólkesiniń sheji­reshisi, quımaqulaq aqyn Murat Ábdiráshıt­ulyn ertip keldi. Ol tek Saýytbek pen Qazaq­baıdyń óleńderin ǵana emes, Jetisý men Ońtústik aqyndarynyń jyrlaryn túgel jatqa biledi eken. Aman-saýlyqtan keıin shejireshi bir­den jyr joldaryn oqýǵa kiristi:

«Araltóbe basynda bes úı otyr,

Aıyrylyp Aqbópeden nesine otyr?

Malym bolsa bir shataq eter edim,

Qolymdy kedeıshilik kesip otyr...»

Saýytbektiń ataqty «Aqbópesin» tolyǵymen aıtyp shyqty. Qulaǵy­nyń aýyrlyǵynan ba, daýys qarqyny kú­sheıip, shejireshi arqalanyp taǵy bir tógildi:

«Qurmetti elge sálem Qazaqbaıdan,

Jatyrmyz Almatyda,

ah..aý-áı..mán!

Kóz salǵan osy hatqa

qatar-qurbym,

Bilersiń habarymdy bizdiń jaıdan.

Segiz aı boldy, mine, jatqanyma,

Jaıymdy alys-jaqyn

bilsin qaıdan?

Elestep kóz aldymnan

ketpeı qoıdy,

Úırengen qaıran

jurtym kishkentaıdan»

– dep bir qaıyryp alyp: «bul Álqýat­tyń atasynyń óleńi. NKVD-ǵa ustat­qandar Shýdaǵy Asha bolysynan Qazaq­baı men Shóńgerbaıdy ustasańdar, qalǵany tyrp etpeıdi dep, munyń ata­syn Ashadan eń birinshi ustatyp jibergen.

«Jolyqtyń áreketke ózgeshe bop,

Anasy qaramastaı «qulynyna».

Áýeli barshańyzǵa jolashar bop,

Keńestiń men ilindim quryǵyna»,

– degen joldar Qazaqbaıdyń óz óle­ńinde bar.

«Aman ba, qadirli ini Jaqsybaıym,

Beınet kórdim elýge kelgenimde.

Keıingi bozbalaǵa aqylyńdy aıt,

Qudaıdyń shúkirlik qyp bergenine», – dep, óz inisi, shákirti, aqyn Jaqsybaı Jan­tóbetovke aǵalyq keńes bergen» – dedi de toqtady. Jón surasyp, áńgime qurdyq.

Men dereý Saýytbek Abdrahmanov­qa telefon shalyp, mán-jaıdy aıttym. Saýyt­bek kóp uzatpaı 31 mamyr qý­ǵyn-súrgin kúnine oraı «Qazaqbaı­dyń qa­maýdaǵy hattary» men jazdyń kú­ni joǵa­ryda Murat molda aıtqan Saýyt­bektiń ataqty «Aqbópesiniń» tolyq nusqasyn «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalady.

­Murat molda: «Qaıraqbaı Moıyn­qum jaǵynda bolǵan shyǵar. Palýan bolýy múmkin, bilmedim ony. Jalpy, Qaı­raqbaı týraly estigenim joq, bil­meımin» dedi. Demek Qaıraqbaı Asha boıynan emes. Qaıraqbaı eskishe saýat­­ty, molda aqyn. Qazaqbaıdyń arab­­sha hat tanyǵanyn, sha­rıǵatty je­tik bil­­genin eskersek, ekeýi­niń bir adam ekenin ańǵarýǵa bolady.

Murat moldanyń aıtýynsha: «Ata­bek degen bergi zamanda Tórede, Jam­byl sovhozynda ómir súrgen. Aqyn emes, atbegi bolǵan. Múmkin erterekte Shymyr-Kúntýdiń ishinde Atabek degen basqa bir táýir kisi bolǵan da shy­ǵar, ol belgisiz». Al Kenekeń men bas­qa da derekterdegi Átıbek, Átibek, Ata­bek nemese Beısembek, Báısimbek, Beısenbek jáne Jıenbaı, Jıynbaı, Jıymbaı dep ataǵandarynyń bar­­­ly­ǵy bir kisiniń esimderi ekeni aıt­pasa da túsinikti. Aıtylýyna, estilýi­ne, ja­zylýyna baılanysty ózgeris­ke ushy­­­raǵan. Ol zańdylyq. Sol sekil­di Qaı­raqbaı, Qaıranbaı, Qazaqbaı da bir adam.

Qazaqbaı óz zamanynda óte bedeldi, oqyǵany kóp, ádiletti kisi bolǵan eken. Salt-dástúr men ata jolyna berik, Asha­­daǵy daýlardy Saýytbek pen Jı­de­baımen birge sheshetin bolǵan. Pro­­fessor Temirbek Qojakeevtiń «Qa­lyń­­dyqtyń qasireti» degen derekti áńgi­mesinde: «Endigi áńgimeniń tek aqyldasý emes, arbasý bolatynyn sezgen О́mirbek sózimdi sóılesin, mııat bolsyn degen nıetpen kórshi aýyldaǵy ári aqyn, ári bedeldi adamdar Usauly Saýytbekti, Ergóbekuly Qazaqbaıdy, Qalenuly Jıdebaıdy aldyrdy. Shaı ishilip, bas qosylyp bolǵan soń sózdi Baıbolat bas­tady:

– О́mirbek, «jar basyna dıirmen sal­sań, jar qular, aralǵa uıa salsań, tas­­qyn alar» deýshi edi. Seni qulap túser jar, tasqyn taptap óter taban dep bilgen joq em! Aıtysqan ant qaıda, beris­ken sert qaıda? Terezesi teń, ıyq tireser, súıenish bolar quda taptym dep qýanǵandyǵymnyń aqyry osy ma? – Baıbolat muny egilip otyryp, ezilip otyryp aıtty. О́mirbek oǵan:

– Baıeke, oryndy ókpe, oryndy naz aıtyp otyrsyz. Sizderdi túsinem. Osynyń bárin men ádeıi istesem, mine, Allany aýzyma alyp aıtaıyn, barym buıyrmasyn, ishken-jegenim haram bolsyn. Sizderdi de, bizdi de tasqa otyrǵyzyp ketken – qý qyzym. Men odan muny kútken joq edim, qaıteıin! Sizben quda bola almaı qalý, senseńiz, maǵan da qıyn, ári úlken ókinish. Endi qalaı deseńizder de, qalaı sheshseńizder de men sizdermen birgemin, degendi aıtty. Jylaı aıtqan, jalyna aıtqan bul sózderden О́mirbektiń Shymyrlar tegeýirinen ses­kenip, alǵan maldyń tóleýinen qashqaq­tap, Baıbolattaı baımen quda bolyp qalýdyń qamyn qarastyryp otyrǵany ańǵaryldy. Osyny seze qoıǵan suńǵyla Saýytbek sózge aralasyp, eki jaqty janastyra sóıledi:

– Baıbolat, óziń de moıyndap otyr­syń, О́mirbek – osy óńirdegi bıik te isi iri kisilerdiń biri. Kún men aı qansha bıik tursa da, olardyń da betin bir sát toqymdaı ǵana bult jabady. Sol sııaq­ty О́mekeńniń de betine qurǵyr qyzy kishkene kirbeń túsiripti. Bult kósher, óter, sol sııaqty bul kisiniń júzine tús­ken kirbiń de keter. «Kisendi kisi kirip­tar, aıdaǵanǵa júredi» demekshi, bul da qol qýsyryp, quldyq uryp, ne deseńder de kóndim dep otyr. Qajaı bermeıik, ne isteımiz, ne oılaryńyz bar, soǵan keleıik! – dedi.

Jıdebaı buǵan:

– Qas dep oılaǵannyń bári birdeı qas bola bermeıdi. Tipti búgingi qa­syń erteń dosyń bolýy da múmkin, túsini­sińizder, – degendi qosty. Qazaqbaı da qarap qal­mady:

– «Qulap bara jatqanǵa ıyǵyńdy tos» degen. Bul iste bárimiz birge bola­ı­yq, birge qımyldaıyq, – dep ynty­­maq­qa shaqyrdy. Osydan keıin Baı­bolat óz eliniń sheshimin aıtty:

– Bizdiń sheshim – «áıel erden ketse de, elden ketpeıdi», tiri otyryp adamymyzdan aıyrylmaımyz. Kelinimizdi alamyz, namysqa shabamyz.

– Iá, sulýǵa suqtanýshy da, tor qurý­shy da kóp bolady. Aldanyp, abaı­syzda torǵa túsip qalǵan bolar. Ke­shirimmen qaraıyq, qyzdy alyp qaı­taıyq, – dedi, kezinde torda ketken Aq­bópesinen aıyrylyp, ańyrap qalǵan Saýytbek. – Mundaǵy baılam da osy boldy» – dep jazylǵan Qojakeevtiń áńgimesinde.

Bul daýdyń artynan Saýytbek pen Qazaqbaı, Jıdebaılar qamaýǵa alynady. Ol týraly málimetter halyq aqyny Belgibaı Bekturǵanulynyń 1924 (27) jyldary Saýytbektiń aýylyna baryp «Aqbópe» dastanyn jazyp alǵany­men tyǵyz baılanysty. 1945-1963 jyldar aralyǵynda QUǴA Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba qory­na tapsyrǵan qoljazbasynda: «Shýǵa baryp, Sáýkeńe jolyqqandaǵy sebe­bim – Ońtústikte Túlkibas aýdanyn­da Sársen­baev Imanáli degen elge qa­diri bar kisi bolǵan edi. Sol kisi: «Bel­gi­baı, sen menimen Shýdaǵy meniń týys­qan­daryma birge júr, tamashalap qaı­tamyz», – dedi. Meniń úılenbegen kezim edi, ózi menimen tamyr edi. «Maqul» dep, ekeý­miz Áýlıeataǵa keldik. Osy kún­gi Jam­byl jerin Áýlıeata deýshi edi ol kezde.

Áýlıeataǵa Esenaly Mádelıev degen Shymkenttiń naımany oıaz eken. Qa­rymbaı Qoshmanbetov orynbasa­ry eken. Sol kezde Shý eliniń 7 kisi­si abaq­tyda qamalyp jatyr eken: Sa­ýyt­­bek, Jıdebaı, Qazaqbaı, Berik, Áli­qul jáne eki kisi. Bulardy qamatqan qora­las Qabylbek Sarmoldaev kórinedi. Qa­ma­tý sebebi: Sarmoldaevtyń jaqyn týys­tarynyń jesirin Shýdyń Shymyry tartyp alyp ketipti. Sol úshin «Seniń Shymyryń», – dep, 7 adamdy sottat­qan eken. Esqyzy Sara – kraılyq sot eken. Kraılyq sot (Esqyzy, Qojanov, Saparov) Sarmoldaevtyń aıtýymen jeti kisini 16 jyldan ár adamǵa úkim shyǵaryp, endi Tashkentke aıdaǵaly tursa kerek.

Sol kezde Túlkibasydan Imanaly kelip qalady. Oıazy Mádelıevtiń aǵasy Esenaly Imanalymen quda eken, al Qarymbaı Qoshmanbetov Bılikóldegi Shymyr aǵaıyn. Imanaly sol kisilerge aıtyp, 7 kisige ara túsip, olardyń buǵan qatysy joq dep, barlyǵyn bosattyryp jiberedi» – dep jazylǵan. Jaladan qutylyp, Áýlıeatadaǵy Bazarbaı degen aǵaıyndarynyń úıine kelip, tań atqansha án aıtylyp, jyr tógiledi. Bul álbette, «Ashanyń alty saly» atanǵan Saýyt­bek, Qazaqbaı, Jıdebaılar týraly qundy maǵlumat. Bul oqıǵalar qoljazbada 1922 jyly bolǵan dep kórsetilgen.

Keńes úkimeti osylaıynsha on jyl boıy Ashanyń alty salynyń arty­nan túsip ańdýmen bolady. 1929-1931 jyldary Goloshekınniń «Kishi qa­zan» qııanaty kezeńi, tárkileý men kol­hoz­dastyrý naýqany kezinde 1929 jyly aqyn­dardy NKVD ustatady. Qazaq­baı Almatydan bylaı dep jazady:

«Bir biz emes,

bop jatyr barsha jurtqa,

Anasyn ajyratyp qulyn-taıdan.

Tóńkeris bop, kelipti oıdan-qyrdan,

Kúnindeı ǵazzaýattyń boldy

maıdan.

Orys, jóıt, persıan, túrk, arab,

Árqaısysy kelip

jatyr árbir jaıdan.

Qytaı, dúngen, taranshy,

qyrǵyz, tájik,

Bulardy deıtin emes keldiń qaıdan.

Adam atyn bilmeıtin ártúrli jan,

Kep jatyr tóńkeris bop

osyndaımen.

Almatyda bas qostyq

úsh júz túgel,

Orta júz – Qońyrat, Qypshaq,

Arǵyn, Naıman».

О́miriniń sońyna deıin el tynysh­tyǵy men berekesin oılaǵan aqyndar kórme­gendi kóredi. Túrme taqsiretin tartady. 1931 jyly Saýytbek sal Sáken Seı­fýl­lınge óleńdetip hat jaza­dy. Ony Saýytbektiń Balym degen ápkesinen týǵan jıeni Smaıyl Qalı­panov Sákenge aparyp beredi. Onda:

«...Bir Qudaıǵa bar shyǵar,

Aıyp-qate, minimiz.

Alpys birge kelgende

El ishinde qýǵyn jep,

Osylaı boldy kúnimiz...»,

– degen joldar bar.

Dáp osy kezde Ashanyń bas kóterer azamattarynyń barlyǵynyń qamalyp jatqan kezi bolatyn. Bul jaıynda Qazaqbaı:

«Imanbek pen Satylǵan

óz qasymda,

Qudanyń kórip júrmiz kór degenin.

Ashadan qansha azamat

qamaýda júr,

Shamam joq,

bárin birdeı terer meniń»,

–  dep Ashadan óte kóp adam qamalǵanyn aıtady. Sáken Seıfýllın Saýytbektiń joldaǵan óleń-hatyna kóńil bólip, arnaıy organdarǵa tapsyrma berip aqyn­darǵa sharapatyn tıgizedi.

Jazbasha, aýyzsha jáne arhıvtik derekterde ár túrli jyldary Áýlıeata, Shymkent, Almaty qalalaryndaǵy te­mir­torǵa dúrkin-dúrkin qamalǵan Asha­nyń alty saly Saýytbek, Qazaq­baı, Jı­d­ebaı, Átibekter ekeni anyq aıtyl­ǵan, jazylǵan.

Qazaqbaı asharshylyqtyń taqsiretin tartqan halyqtyń áli kelgenshe kóz jasyn súrtisti. Qara ormandaı halyq­tan tym bolmasa bir perzent aman qalsa eken dep arpalysty. Aqyry jan tózgisiz ómir mıhanatynan arylmaı, týǵan jerden jyraqta, qyrǵyz aǵaıyndardyń arasynda ómirden ozady. Sherli qazaq tarıhynda týǵan jerin tastap bosyp, jat jerden topyraq buıyrǵan aqyn­dar az emes. Sonyń biri bolyp shette qaldy. Qazaqbaı – zamanynda Saýyt­bek, Jıde­baı, Balqybek, Átibek aqyndar­men úzeńgiles joldas bolǵan Ashanyń alty salynyń biri. Qazaqbaıdyń ózi jazyp qaldyrǵan óleń-haty men professor Temirbek Qojakeevtiń derekti áńgimesi jáne halyq aqyny Belgibaı Bekturǵanulynyń qoljazbasy (1945-1953 j.j. aralyǵy) men shejireshi Murat moldanyń jatqa aıtatyn óleńderi osy­nyń aıǵaǵy. Almatydaǵy qamaýdan bo­sanǵan Saýytbek, Qazaqbaılar elin asharshylyqtan aman alyp qalý úshin qyrǵyz jerine kóshedi. Jol-jónekeı Saýytbek sal qaıtys bolady. Qazaqbaı men Saýytbektiń aýylyndaǵy Doseke qajy qyrǵyz jerinde qaıtys bola­dy. Shetinen aqyn, sózge sheshen, sal-se­rilik quryp, Jetisý óńiri men Ońtús­tik Qazaqstan óńirine, qyrǵyz aǵaıyn­dardyń ishinde de ataqtary shyqqan óner­pazdardyń taǵdyry osylaı bol­ǵan. Olardyń asharshylyq kelgen qıyn-qystaý zamanda da, úlken toı-jıyn­darda da juptary jazylmaǵan. Ataq­ty ánshi Balýan Sholaq týǵan eline bir kel­geninde Shýdyń barlyq ıgi jaqsylary men Ashanyń alty saly da ataqty ánshi, ári balýan baýyrlarynyń janyn­da bolǵan. Birge el aralaǵan. Kenen Ázir­baev ta Balýan Sholaqtyń qasynda bir aı júrgen. Ánderin úırenip, elge taratqan.

Tarıhshylardyń Ulttyq Kongresi usynǵan Tuńǵyshbek Baıqulovtyń «Áýlıe-Ata óńirindegi asharshylyq» deı­tin kitabynda Saýytbek pen Qazaq­baıdy túgel jatqa biletin Murat Ádbi­rashıtuly: Ashanyń alty salynyń biri – Saýytbek aqyn 1916 jyly Aqkóz batyr bastaǵan Shý-Merki kóterilisine qatys­qan, 27 jasynda Tileýqabyl bo­lys­tyń shildehana toıynda qypshaq О́tel­baıqyzy Aqbópemen tanysyp, aıtysqa túsken. Asha bolysynyń ekin­shi aqyny Qazaqbaı Ergóbekuly da Qor­aǵaty men Shý ózenderiniń qıylysqan je­rindegi eldi mekende 1880 jyly tý­ǵan» – dep jazady. Qazaqbaı 1929-1931 jyldary Almatydaǵy abaqtydan:

«Eski Asha, aman bolǵyn

qaıran elim,

Troıske, Qoraǵaty qaıran jerim.

Kúntý, Qypshaq,

Saryúısin ám Boqqaınat,

Besterek, Shymyrdaǵy

barlyq begim»,

– dep kindik qany tamǵan Asha boıy men ondaǵy baýyrlaryna hat joldaıdy. Qazaqbaıdyń jazǵan hatynan sol zamanda Shý óńirinde ómir súrgen ıgi-jaqsylardyń barlyǵynyń esimderi túgel jazylǵan.

«Erlerim el ishinde joldas bolǵan,

Basqasha ózgelerden bólek jóniń,

Saýytbek Átibekpen tóńkeris bop,

Bul jerde kózim kórdi jónelgenin...

Balqybek, Bázilqul, er Qalmanbet

Shyqqan joq eshqashan jamanaty.

Báıbek, Moldabek pen er Jaısańbaı,

Artyq tur qatarynan

saltanaty.

Eski dos, sizge sálem Izdibaıǵa,

Tileýles, Syraıyl men Turǵynbaıǵa,

Qaıran aǵa Áldıbaı, Bektııarmen,

Júrsińder qalt-qult

etip qandaı jaıda?»

– dep, Ashanyń alty salyn hatqa ti­zip shyǵady. Eshbir aqynda Ashanyń al­ty saly dál osylaı tolyq atalmaıdy. She­shen Jıdebaıdyń bul jerde atal­maǵan sebebi – 1922 jyly Áýlıeatada birge qamalǵan dosy 1926 jyly dúnıeden ozǵan bolatyn. Kenekeń aıtqan alty sal­dyń esimderi tek Qa­zaq­baıdyń ǵana jyr joldarynda saq­talǵan. Qamaý­da jazǵan óleńderin ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary Qazaqbaıdyń jary, Arǵynnyń qyzy Altynaı apamyz Alma­tydan Ashaǵa jetkizgen.

NKVD tartyp alyp, jarty ǵasyrdan asa úni shyqpaǵan bul óleńderdi Táýel­sizdik jyldary Qazaqbaı aqynnyń uly – KSRO jáne QazKSR bilim berý isiniń úzdigi, Shý aýdanynyń qurmetti azamaty Dota Qazaqbaev (1927-2012) Murat moldadan jazyp alǵan. Dotanyń shyn esimi – Doseke. Doseke – qajy, ataqty Saýytbektiń aýylyndaǵy el janashyry, qajylyqqa barǵan kisi. Qazaqbaı ulynyń atyn el ishindegi abyroıly kisiniń esimimen atap yrymdap qoıǵan eken. Doseke qajy da Qazaqbaımen birge qyrǵyz jerine barǵanda qaıtys bolǵan. Murat molda Shý óńirinde ómir súrgen Dospanbet, Saýran, Jomart, О́tebaı, Tólegen aqyndardyń, shejireli Digárbek pen Toıdaly moldalardyń kó­zin kórgen eken. Halyq aqyndarynan jatqa úırenip, hatqa túsirgen.

Myrzataı Joldasbekov