Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Atalǵan taqyryp aıasyndaǵy izdenisimniń nátıjesinde taǵy tyń maǵlumattarǵa qol jetkizdim. Jýyqta tapqan eki derek meni 1929 jáne 1937 jyldaryna deıin apardy. Bul maqalamda osy eki derekke toqtalmaqpyn.
Bulardyń alǵashqysy – Almanııadan (Germanııadan) tabylǵan 1929 jyly jazylǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynulyna baılanysty derek. Germanııada qurylǵan Shyǵys halyqtaryn zertteý qoǵamy kitaphanasy qoryna 1929 jylynyń aqpan-mamyr aılarynda qosylǵan jańa kitaptar nusqaýlyǵy («Zugangsverzeichnis der Bibliothek der D. M. G. Februar bis Mai 1929») Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft atty Nemis Shyǵys qoǵamy jýrnalynyń 2-sanynda jarııalanǵan málimet. Bul katalogqa engen jańa kitaptardyń arasynda «Túrik halyqtary» degen taqyrypsha berilgen. Osy tizimdegi kitaptar arasynda Ahmet Baıtursynulyna tıesili eki kitap bar. Bul kitaptardyń alǵashqysy – Ahmet (Aqymet) Baıtursynulynyń 1924 jyly Orynborda basylǵan «Til-qural» atty qazaq tiliniń grammatıkasyna qatysty eńbegi. Ekinshi kitap bolsa, 1925 jyly Orynborda basylǵan Aqymet Baıtursynuly men Teljan Shonanulynyń 412 bettik «Oqý quraly. 3-4 jyldarda oqylatyn kitab» (orfografııa saqtaldy – GQE) atty eńbegi. Bul katalogtiń mańyzdylyǵy – ult ustazynyń basyna is túsip, Sibirge jer aýdarylǵan 1929 jyly jazylýy. Dál osy jyldary Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı eńbekteriniń KSRO shekarasynan tysqary jerlerge taralǵany jáne Germanııadaǵy shyǵystaný turǵysynan asa mańyzdy kitaphananyń qoryna engeni óte qyzyq oqıǵa.
Al 1937 jylǵy Batys Eýropada jazylǵan Alash týraly maǵlumatqa keletin bolsaq, Iohannes Bensıng (1913-2001) degen nemis ǵalymynyń Die Welt des Islams (Islam álemi) jýrnalynda jarııalanǵan Túrkistan halyqtarynyń táýelsizdik kúresi («Das turkestanische Volk im Kampf um seine Selbständigkeit») atty maqalasy. Aqıqatynda, bul Batystaǵy alǵashqy zertteýlerdiń biri dep sanaýǵa bolatyn tarıhı mańyzy zor, qundy eńbek. Osy maqalada avtor Abylaı han, Kenesary syndy memleket qaıratkerleriniń táýelsizdik kúresindegi róli týraly da sóz qozǵaıdy. Maqalasynda aldymen patshalyq Reseı dáýirine, sosyn HIH ǵasyrdaǵy saıası ult-azattyq kúresterge toqtalady, sodan keıin túrki halyqtaryndaǵy ishki ózgeristerge, qoǵamdaǵy modernızasııa úderisterine, HH ǵasyrdyń basyndaǵy baspasózge jáne zııalylardyń halyqty oıatý úrdisine kóńil aýdarady. 1916 jylǵy kóterilis taqyrybyna erekshe nazar aýdaryp, jalpy Túrkistan halyqtaryndaǵy bul qozǵalysqa baǵa beredi. Maqalada avtor HH ǵasyrda oryn alǵan oqıǵalarǵa, Alash qozǵalysy men onyń kóshbasshysy zııalylarynyń saıası qyzmeti men zertteýlerine de toqtalyp, taldaý jasaǵan.
Zertteýshi Iohannes Bensıng: «1916 jyldyń kókteminde-aq patsha úkimeti osy ýaqytqa deıin áskerı qyzmetten bosatylyp kelgen halyqtardy áskerge shaqyrýdy josparlap otyr degen qaýeset taraıdy. Bul másele 1916 jylǵy 25 naýryzda Memlekettik Dýmanyń jasyryn otyrysynda talqylanǵan desedi. Biraq qazaqtardyń jaıaý áskerge nemese atty áskerge qosylýy týraly másele «Qazaq» gazetiniń 1916 jylǵy 25 qańtardaǵy sanynda talqylanǵanyna qaraǵanda, bul is odan da erterek josparlanǵan sııaqty. Bul jóninde maǵlumat alý úshin Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly jáne N.Beıimbet 3 aqpanda Peterborǵa baryp, áskerı mınıstr Polıvanovqa jolyqty» dep jazady. Eńbektiń taǵy bir jerinde mynadaı pikir bildiredi: «Alash qaıratkerleri... qazaqtardyń áskerı qyzmet atqarýyn, eýropalyq qarý-jaraq pen urys ádisterin bilýleriniń óte mańyzdy ekenin bildi... Naýryzdyń 9-y kúni qazaqtardyń áskerı qyzmet atqarsa elge paıdaly bolatynyn, 8 sáýirde bolsa bul máseleni tez arada sheshý kerektigin jazdy». Zertteýshi qolyna jetken materıaldardy ıgere otyryp, Batys Eýropanyń ǵylymı qaýymyna óziniń tujyrymyn bildirip, patshalyq Reseı otarlaýyndaǵy Túrkistan halyqtarynyń ómirine baǵa bergen. Sonymen qatar maqalada patshanyń soǵysqa alý týraly jarlyǵyna qarsy jazda kóterilis tolqynynyń birte-birte jaıyla bastaǵany jaıynda aıtylady. Osydan keıin «1916 jyly 30 tamyzda Baıtursynuly men Bókeıhan Orynborda Torǵaı, Oral, Aqmola, Jetisý oblystarynyń «Alash Orda» ókilderiniń konferensııasyn shaqyryp, ahýaldy jáne qabyldanatyn sharalardy talqylaǵan bolatyn», dep jazypty.
Bir qyzyǵy, Bensıng 1916 jylǵy oqıǵalarda da «Alash Orda» termınin qoldanady. Buǵan qosa maqalada Alash qozǵalysy, onyń basylymdary, zııaly qaýym ókilderiniń esimderi jıi atalǵan. 1937 jyly Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynuly syndy qazaqtyń birtýar azamattary atý jazasyna kesilgen edi. Týra sol ýaqytta Germanııada shyqqan ǵylymı maqalada olardyń esimderi atalyp, kúresteriniń taldanýy da asa erekshe mańyzǵa ıe dep oılaımyn. Keńestik bılik Alash arystarynyń atyn, murasyn umyttyrýǵa tyrysqanymen, shetelderde olar týraly alǵashqy ári kólemdi zertteýler jazylyp, ǵylymı zertteý nysanyna aınalyp ketken edi. Mine, sodan beri Alash qozǵalysy, saıası kúres jetekshileriniń ómir joly, shyǵarmashylyq ǵylymı murasy men passıonarlyǵy, Alash ıdeıasy – Batys ǵylymynyń tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, til bilimi, ádebıettaný, jýrnalıstıka, t.b. salalarynda áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelip keledi. «Almas pyshaq qap túbinde jatpaıdy» degen osy bolsa kerek.
Osy oraıda, zertteýshi Iohannes Bensıngtiń bul máselelerge qalaısha qanyq bolǵany da qyzyǵýshylyq týdyrady. Bensıng Berlınde turatyn túrkistandyqtarmen (ortaazııalyqtarmen) jáne Edil-Jaıyq óńirinen kelgen tatar oqyǵandarymen tanysyp, olarmen tyǵyz ǵylymı jáne dostyq qarym-qatynas ornatqan. Sonymen qatar olardan túrki halyqtarynyń tilin, mádenıetin, folkloryn úırengen. Osy dostarynyń arasynda belgili tatar zııalysy Aıaz Ishakıdiń qyzy, ataqty túrkolog ǵalym Saadet Ishakı Chaǵataıdan tatar tilin úırenipti. Bensıng joǵaryda atalǵan maqalasyn Berlın ýnıversıtetinde tálim alyp júrgen kezinde jazǵan, bul onyń alǵashqy ǵylymı maqalasy. Nemis ǵalymy 1939 jyly doktorlyq dıssertasııasyn támamdap, keıin ataqty túrkolog jáne dıplomat bolǵan. Kezinde Iohannes Bensıngdeı tanymal túrkologtiń doktoranty bolǵan professor Nevzat Gózaıdyn (2001) men ǵalymnyń jaqyn tanysy ári áriptesi bolǵan Nurı Iúje (2020) Bensıng týraly qundy estelikter men ómirbaıandyq sıpattaǵy sholý maqala jazǵan bolatyn.
Qoryta kelgende, 1929 jyly Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı eńbekteriniń Germanııadaǵy kitaphanaǵa alynýy jáne 1937 jyly Iohannes Bensıngteı tanymal túrkolog ǵalymnyń maqalasynda Alash qozǵalysy men Alash zııalylarynyń kúresi týraly aıryqsha atalýy, ǵylymı taldaý jasalýy – ult tarıhy úshin asa mańyzdy derek. Bul – Alash zııalylarynyń jáne olardyń saıası kúresi men modernızasııalyq qozǵalysynyń álemdik deńgeıde tanylǵandyǵynyń taǵy bir aıǵaǵy.
Gúljanat QURMANǴALIEVA-ERDJILASÝN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ankara Qajy Baıram Ýálı ýnıversıtetiniń professory
Ankara, Túrkııa
