«Shah Darap, Úristem, Aspandııar, Bylqys, Nahyt sulýdyń qıssasy»

Jomart jasynan kitap oqyp, bi­lim alǵan. 1941-1945 jyldary Uly Otan so­ǵy­s­yna basynan aıaǵyna deıin qatysqan. Soǵys­tan keıin ártúrli qyzmet atqarǵan. Talǵarda aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaý kýrsynan ótkennen keıin agronom bolyp istegen. Bir joly kúzdik bıdaıy kóktemde shyqpaı qalyp, úkimet qol-aıaǵyn baılap qamaýǵa alyp ketken. Egin ekpeı, bergen tuqymdy jep qoıdyń dep aıyp taǵyp Almatynyń mańaıyna aparyp qamaıdy. Áıteýir, joly bolyp qasyndaǵy Merkiniń bir jigitimen qashyp qutylady

Búgingi «Shah Darap, Úristem, Aspan­­dııar, Bylqys, Nahyt sulýdyń qıssa­­syn» jazǵan Jomart aqyn osy Saýyt­bek, Jıdebaı, Átibek, Balqybek, Qazaqbaılar­dyń sońynan ilesken shákirti, aǵaıyny. Keńes ókimeti tusynda barlyq bilgenin jadynda saqtaǵan. Sońǵy jyldary densaý­lyǵy syr bergenine qaramastan, keýdesine jastyq qoıyp, omyraýy men ıegine tıep otyryp qundy dúnıelerdi hatqa túsirgen eken jaryqtyq.

Jomart aqyn týraly Almatydaǵy QR Ulttyq kitaphanasynyń jetekshi bıb­lıografy Altynkúl Tańqyzy alǵash «Ana tili» gazetine (1995, jeltoqsannyń 14-i) shaǵyn maqala jarııalaǵan. Aqynyń qoljazbalarynan M.Jarmuhamedov pen M.Shafıǵov sekildi shyǵyctanýshy ǵalymdar bir-eki óleńin ǵana aýdarǵan eken. Maqalada aqynnyń týǵan jylyna qatysty «ol (Jomart) 1901 jyly Áýlıeata bolysy Shý aımaǵynyń Jarshapqan aýylynda týǵan. Uly júz – Úısin ishindegi qýaqy tildi Kúntý rýy­nan» degen joldar bar.

Jomart Úsembaıuly 1896 jyly Qora­ǵaty ózeniniń boıyndaǵy Shymyr­dan taraıtyn Kúntý rýynyń bir atasy mekendegen «Jaıpaqty» degen jerde dúnıege kelgen. Ákesi Úsembaı baı bolǵan kisi. «Baısyń» dep aıyptalyp barlyǵy on bir adam birge aıdaýǵa ket­ken. Jomart ol kezde 15-16 jasta bolǵan eken. 1915 jyly ákesi Úsembaı, artynsha sheshesi qaıtys bolady. Sol kezdegi saıa­sattan bolǵan qorqynyshtan ba, álde el basyna týǵan qıynshylyqtan ba, áı­teýir Úsembaıdyń jerlengen jeri de beımálim.

Jomart jasynan kitap oqyp, bi­lim alǵan. 1941-1945 jyldary Uly Otan so­ǵy­s­yna basynan aıaǵyna deıin qatysqan. Soǵys­tan keıin ártúrli qyzmet atqarǵan. Talǵarda aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaý kýrsynan ótkennen keıin agronom bolyp istegen. Bir joly kúzdik bıdaıy kóktemde shyqpaı qalyp, úkimet qol-aıaǵyn baılap qamaýǵa alyp ketken. Egin ekpeı, bergen tuqymdy jep qoıdyń dep aıyp taǵyp Almatynyń mańaıyna aparyp qamaıdy. Áıteýir, joly bolyp qasyndaǵy Merkiniń bir jigitimen qashyp qutylady. Týǵan eli­ne kele almaı, kóp qıynshylyqqa túsedi. Merki men qyrǵyz jerin panalap júrgende baıaǵy kúzde ekken bıdaıy kesh shyǵady. Qudaı jarylqap bitik shyǵyp, odan ókimetke qyrýar ónim túsedi. Jomarttyń atyna aqtaý qaǵazy kelip, basy aman qalady. Tolyq aqtalyp, eline oralady. О́tkir tildi, ot aýyzdy nebir aqyndarmen dámdes bolyp, talaı túnderdi sol kisilerdi tyńdaýmen ótkizedi. Jomart arabsha saýat ashqan, bilimniń shyńyraýyna boılaǵan shaıyr. Arab, parsy tilderin jetik meńgergen. Týǵan eliniń de, Shyǵys hal­qynyń da ushan-teńiz aýyz ádebıetin boıy­na nár etip jıǵan. Shyǵys ádebıetiniń ozyq úlgilerin qazaq tiline nazıragóılik jol­men aýdarǵan. О́zi de, sózi de semserdeı ótkir, tili kórkem aqyn bolǵan. Jomart Úsem­­baıuly 1981 jyly Jambyl oblysy, Shý aýdany, qazirgi «Saýytbek» aýylynda ómirden ozǵan.

Shý óńiriniń aqyndary kóbinese bir-birine hat joldap, bir-birimen birneshe jyldar boıy aıtysqany týraly men buryn da jazǵanmyn. Mysaly, Saýytbek pen onyń inisi Sybanbektiń aıtysy.

Saýytbektiń jıeni, Shý óńirinde tura­tyn qart aqyn Smaıyl Qalıpanov maǵan joldaǵan bir hatynda bylaı dep jazǵan edi:

 «Júrsińder bilim jınap Almatyda,

Qartaıyp turǵan shalmyz

jar basynda.

Qolymda babalardyń murasy bar,

Kómilip topyraqta qalmasyn da.

Shylyqpen ótip ketti bilgen óner,

Moıynqum, Qordaı,

Shýdyń arasynda.

О́zińe bárin tegis tapsyraıyn,

Ishinen jaraǵanyn alasyń da».

Men Smaıyl aǵamyzdyń ózime jiber­gen materıaldarynyń birazyn «Asyl arnalar» degen kitabymda jarııalaǵan edim. Álqýat osy joly Jomart aqynnyń Smaıyl Qalıpanovpen de hat jazysyp, uzaq jyldar boıy aıtysqanyn anyqtap qaıtty. Smaıyl Qalıpanov pen Jomart Úsembaıuly otyz jyldaı aıtysqan eken. Aqyry Smaıyldy jeńgen.

Jomart aqynnan qalǵan asyl mura­lardyń biri – Eskendir jaıyndaǵy dastan. Qıssany qoljazbadan tárjimalaǵan jas ǵalym Ǵylymnur Kádirbaı. Ol kúni keshe ǵana «Tynys» povesin jazǵany úshin VII Respýblıkalyq «Altyn tobylǵy» ádebı baıqaýynyń «El muraty – Táýelsizdik» taqyrybyna arnalǵan úzdik ádebı týyndy arnaıy nomınasııasynyń laýreaty atandy.

Endigi sózdi júmile jurttyń patshasy bolǵan, barsha yqylymǵa ámirin júrgiz­gen Aleksandr Makedonskıı týra­synda qozǵasaq. Qazaq ádebıetine tyń olja retin­de usynǵaly otyrǵan bul qıssa da osy haqyn­da. «Qos múıizdi Esken­dir» dep baı folklorymyzda áspet­telip, búgingi kúnge jetken qadym zamannyń patshasy bizge beıtanys emes. Qolymyzdaǵy «Shah Darap, Úristem, Aspandııar, Bylqys, Nahyt sulý­­dyń qıssasy» – buryn-sońdy jaryq kórme­­gen tyń dúnıe, taptyrmas qazyna. Qıssa, sóz etkenimizdeı, qadymshamen 1962 jy­ly sáýirde jazylyp, aqyn Jomart Úsem­baı­ulynyń qoljazbasy arqyly bizge jetip otyr. Osy qıssanyń 1974 jylǵy ekin­shi nusqasyn Jomart aqyn «Eskendir Zulqar­naıyn shah Dadaptyń qıssasy» dep ataǵan. Ol Almatyda Ulttyq kitaphanada saqtaýly tur.

«Jámmı álemniń qojasy – Qos múıizdi Eskendir» dep shyǵys halyqtary tarıhı tulǵany ádebı keıipkerge aınaldyrdy. Baǵy asyp týǵan erjúrek qol­basy batyr­lyqtyń, erliktiń sım­voly boldy. Biraq sol jyrlap otyr­ǵan halyq Esken­dirdiń Aleksandr Makedonskıı ekenin, onyń jasaǵan qandy joryqtary atam zamanda týǵan topyraǵynyń oıranyn shyǵaryp, mádenı qundylyqtaryn joıyp jiberýge nıetti bolǵanyn káperine almaıdy. Meıirimdi, jyly júrekti Shyǵys hal­qy Makedonskııdiń boıyndaǵy qaty­gez harakterdi birte-birte umytyp, qııalda­rynan álemdi ýysynda ustaǵan Uly jıhan­ger qolbasshy jasap shyqty. Shyn ómirdegi Aleksandr Makedonskıı qos sala bolyp daralanyp ketkeniniń sebebi de sol. Jáne bir jaǵynan, parsylar ózderiniń Eskendirden jeńilgenin moıyndaǵysy kel­meı tarıhty ózderi jasady. Sondyqtan da qos múıizdi patshanyń ádebı obrazy arta tústi.

Búgingi biz sóz etip otyrǵan jyrdyń bolashaqqa sol nusqadan aınymaı jetýi neǵaıbyl. Ár zamannyń jyrshylary óziniń gýmanıstik ustanymdaryn, jeke tanym-kózqarastaryn sińirip, sheberlikterin qosyp ózinen burynǵy nusqany jetildirip, aıshyqtap otyrdy. Anyǵynda biz Aleksandr Makedonskııdiń ómirde qandaı adam bolǵanyn bilmeımiz. Múmkin qaıyrym­dy, márt, sahı jan bolǵan da shyǵar. Biraq ol kisi salǵan soǵystyń keıpi basqa. Adam túgili mashaıyqtar eli­ne ásker tartyp, dııý-perilerdi de boı­­usyn­dyrǵan qolbasshynyń joryq jolyn­da az qan tógilmegeni belgili. Jer-jahandy jaýlaǵan patshanyń tarıhta zulmat soǵystary men shaıqastary ǵana qaldy. Qazaq folklorynda da qos múıizdi Eskendir týraly ańyzdar, ǵıbratty áńgi­me­­ler joq emes. Zertteýshi ǵalymdar Aleksandr Makedonskııdiń Turanǵa shap­­qyn­shylyǵyndaǵy sheshýshi shaıqas Syr­da­rııanyń boıynda ótkeni týraly aıtady. Qasıetti topyraǵymyzǵa grek-ıelın mádenıetin sińirmek bolyp kelgen bul joryqtyń daqpyrty el esinde qalmaǵanymen, Eskendir degen patsha ótkenin umytqan joq.

Aleksandr Makedonskıı týraly sóz bola qalsa aldymen esimizge hákim Abaıdyń «Eskendir» poemasy túsedi.

 «Osy jurt Eskendirdi bile me eken?

Makedonııa shahary – oǵan meken.

Fılıpp patsha balasy, er kóńildi,

Maqtan súıgish, qyzǵanshaq adam eken»,

– dep bastalatyn poema qazirgi biz­diń uǵymymyzdaǵy Eskendir obrazyn qalyp­tas­tyrdy. Dańqty grek qol­bas­shysyn Fırdoýsı, Nızamı, Hosroý, Jámı, Naýaı sekildi Shyǵystyń jul­dyzdy shaıyrlary jyrǵa qosty. San urpaqtyń shyǵarmasyna arqaý boldy. Dese de sol ulan-ǵaıyr dúnıeden qazaq ádebıetine tárjimalanyp jetkeni sanaýly ǵana. Osy rette biz aýyz toltyryp aıtarlyq bir eńbek bar. Ol – Zaıyt Aqun Pazylbaıdyń «Eskendirnama» atty mıftik prozalyq eńbegi. Bul kitap­ty shaǵataı tilinen aýdaryp, alǵy sózin jazǵan, ǵylymı túsiniktemelerin, eskert­pe­lerin bergen jazýshy, professor – Tursyn­han Záken. Atalmysh eńbek 2018 jyly «El-shejire» baspasynan shyqqan «Kóne túrki jáne qazaq jazba ádebı muralary» atty 10 tomdyq basylymnyń 9-tomynda jaryq kórgen. Biz qolymyzdaǵy qıssany osy kitappen salystyra otyryp taldadyq. Keńinen paıdalandyq, ǵylymı tujyrymdaryn ózek ettik.

Abaı poemasyndaǵy fılosofııalyq tolǵamǵa negiz bolǵan oqıǵa da osy kitap­ta sóz etilgen. «Ázireti Eskendir Zul­qar­naıynnyń «Ábýhaıat» izdep zul­mat­qa kirgeni» atty XV taraýǵa qarańyz. О́lmestiń emin izdep zulmatqa kirgen Eskendirge Israfıl-dúr adamnyń eki judyryǵyn qosqandaı bir tas beredi. Qosynyna oralyp tarazyǵa salyp edi, ol tasty eshteńe basa almady. Bunyń jumbaǵyn aqyry Ázireti Qyzyr paıǵambar sheshedi. Tarazynyń bir basyna topyraq salǵan edi, topyraq aýyr tartty. Sonda Qyzyr paıǵambar: «Eı, Eskendir! Bul tas saǵan úlken ósıet berýde. Jer júzin aldyń. Toımadyń. Biraq topyraqqa kirgende toıarsyń dep tur» deıdi. Zaıyt Aqun sóz arasynda ártúrli rýaıattardy salystyryp, júıelep, pikirin bildirip otyrǵan. Eskendir týraly ańyzdy, jyrdy jetkizýshi san urpaq degdarlar birte-birte patshahtyń obrazyn úlken fılosofııalyq bıikke kótergen. Qazaq ańyz-áńgimelerinde aıtylatyn Eskendir myna jaryq dúnıeden kósher aldynda meni tabytqa salǵanda syrtyna qaraı bir qolymdy shyǵaryp qoıyńdar deıtin ósıeti de, tirilerge jasyrǵan jumbaǵy da osy «Eskendirnamada» baıandalady.

Zaıyt Aqun Pazylbaı «Eskendir­namany» hıjranyń 1300 jyly (jańasha 1881-1882 j.j.) sáýirdiń 9-juldyzynda on eki kún degende jazyp bitken. Tursynhan Zákenuly bul eńbekti Orta Azııa men Shyǵys Túrkistanda jasaǵan túrki-musyl­man baýyrlardyń ortaq ádebı murasy dep baǵalaıdy.

Al Abaıdyń «Eskendir» poemasyn abaıtanýshylar 1900-1902 jyldary jazylǵan deıdi. Abaı men Zaıyt bir dáýirdiń adamy. Bir-biriniń esim-soıyn estip, jazǵan-syzǵandaryn oqyǵan bolýy da, bolmaýy da bek múmkin. Dese de osynyń ózi-aq qazaq topyraǵynda erteden bar tamyry tereń qunarly nárdi kórsetedi. Ilim izdegen talapshyl keýdege rýhanı qazyna-baılyqtyń qory, qaınary jetkilikti bolǵan. Shyǵys ádebıetiniń telegeı teńiz rýhanı baıly­ǵynan qanyp sýsyndaǵany kórinip tur. «Eskendirnamany» oqyp otyryp Zaıyt Aqunnyń tereń bilimine, qordaly mektepten tálim kórgen bilgiriligine kýá bolasyz. Jahannyń kúlli ótken-ketkenin, jeldeı esken baǵzy ǵumyrdy qart shejiredeı sapyrady.

Osyǵan qarmastan jazýshy Esken­dirdi ıslam dinin taratýshy, nasıhattaý­shy, musylmandyqqa bastaýshy ázireti beınesinde sýrettegen. 1917 jylǵa deıin jaryq kórgen dinı dastan, qoljazba­larda ıslam dininiń negizderi men usta­nym­daryn dáripteý basty taqy­ryp pen mazmunǵa aınalǵany belgili. Eskendir b.z.b 356 jyly dúnıege kelip, 323 jyly Ba­bylda 33 jasynda ómirden ozǵan. Al Mu­hammed paıǵambardyń (s.ǵ.s) qa­shan ómir súrgenin, ıslam dininiń paıda bolý tarıhyn, aldııar oqyrman sizder jaqsy bilesizder. Osy qarapaıym teorııa tur­ǵysynan qarasaq, Zaıyt Aqunnyń shy­ǵarmasyndaǵy kórkemdik sheshim másh­húr bolmaq. Bul janr Muhammed paıǵambardyń, ádiletti tórt Halıfanyń, odan keıingi qanshama musylman batyrlar men áýlıe-ámbıelerdiń qıly kezeńderin sóz etetin dinı jyr-dastandar da kóptep kezdesedi. Nazıragóılik dástúrmen qazaq ádebıetine de erteden sińisip, etene bolǵan taqyryp. Sondyqtan biz din­di ulyqtaıtyn Eskendirden góri qolymyzdaǵy qıssaǵa mazmuny jaǵynan úndes keletin ádebı keıipkerge kóbirek nazar aýdaramyz.

Qolymyzdaǵy qıssada Eskendir Zul­qar­naıynnyń týǵanynan bastap Iran men Turanǵa ortaq patsha bolǵanyna deıingi oqıǵalardy qamtıdy. Bir aıta keter jaıt, Eskendirdiń ómirge kelýi jaıly ártúrli, bir-birine sáıkes kel­meıtin derek kózderi bar. Áýeli Eskendirdiń ákesi kim degen saýalǵa jaýap izdesek. Biz Abaı atamyzdyń poemasynan Fılıpp patshanyń balasy ekenin bilemiz. Al Nızamı Genjaýıdiń eńbekterinde Fılhýstyń (Fılıpp atanyp ketken) óz kindiginen urpaǵy bolmaǵan. Bir shyryldaqqa zar bolyp júredi eken. Kúnderdiń birinde ań aýlap, ordasyna qaıtyp kele jatqan jolynda buzylǵan tamdy kóredi. Ishine kirse bir áıel balasyn bosanyp, ózi qaıtys bolyp ketipti. Shyrqyrap jylap jatqan sábıdi baýyryna salyp, bala qylyp alypty. Atyn Eskendir qoıypty deıdi. Qolymyzdaǵy qıssada da Eskendirdi sheshesi buzylǵan tamǵa kelip bosanyp, sol jerge qaldyryp ketedi. Asyrap alǵan ógeı apasy sol tamnan taýyp alady. Munda bizdiń nazarymyzǵa túskeni – kóp nusqalarda buzylǵan tamnyń kezdesýi. Qazaq folklorynda balany toǵyz joldyń torabynan taýyp alady nemese sandyqqa salynǵan bala sýmen aǵyp keletini sııaqty nusqalar jıi kezdesedi. Al Shyǵystyq otyryqshy mádenıetten tamyr tartqan «buzylǵan tam» uǵymy kúıregen órkenıettiń habarshysy bolsa kerek. Eski men jańanyń ólarasynda jas urpaq ómirge keldi, endiginiń ámirshisi sol bolady dep nyshan berip turǵandaı.

Al ózge tarıhshylar Eskendirdiń tegin Irannyń ańyz dáýirindegi Kııan handyǵynyń patshasy Daraǵa tireıdi. Olar Makedonııa patshasy Fıl­hýs­tyń qyzyn Daranyń alǵanyn, kún­derdiń kúninde Dara áıeliniń kózine shóp salǵanyn sezip qalyp tórkinine qaıtarǵanyn, sol qyzdan Eskendirdiń týǵanyn áńgimeleıdi. Bizdegi qıssanyń mazmuny osy nusqaǵa úndes keledi. Qıssa men «Eskendirnamany» salys­tyrǵanda kisi attarynda da azdaǵan aıyrmashylyqtar bar ekenin baıqaısyz. Fılhýstyń esimin jumsartyp, qazaq tiline ıkemdep Bylqys dep ataǵan. Daranyń esimi Darap dep kezdesedi. Al qıssada Fılhýstyń qyzyn Nahyt sulý dep beredi. «Shahnamede» de osy Nahyt esimi kezdesedi.

Biz keıipkerlerdiń aty qıssada qalaı berildi, sol nusqany saqtadyq. Bir jolǵy qarymta qandy shaıqasta Úrimniń patshasy Bylqys Daraptan oısyraı jeńiledi. Halqynyń tegis qyrylyp, záýzátiniń óship ketpeýi úshin Darapqa elshi attandyrady. Jyl saıyn salyq tólep turatyn bolady jáne óziniń qyzy Nahytty eki jurttyń tatýlyǵy úshin Darapqa atastyrýǵa kónedi. Ári qaraı ulan-asyr toı-dýman. Qyryq narǵa qyzyldy-jasyldy ǵyp Nahyttyń jasaýyn artyp Iranǵa uzatady. Nahyt bet bitkenniń sulýy bolady. Jarymen oınap-kúlgen Darap patshalyqtyń kóp sharýasyn bir jaqqa qaıyryp qoıady. Buny kórgen ýázirleri bulaı kete berse Darap halqyn umytady dep bir amalyn oılastyrady. Tapqan sharalary – sahıpjamal Nahytty Shah Daraptan aıyrý. Aqyry aramza qýlyqpen Nahytty kúńniń qyzy, teksiz tuqymnan eken dep jala jaýyp, ekeýiniń arasyn bóledi. Nahyt tórkinine qaıtaryp alyp kele jatqan jolda tolǵatady da, kóldeneń kózge sezdirmeı altyn aıdarly bir ul tabady. Toǵyz qabat torqaǵa orap, Eskendir Zulqarnaıyn dep atyn qoıyp, eski tamǵa qaldyryp ketedi.

Osylaısha qıssanyń qurylymy shırap, oqyrmandy ıirimine tarta beredi. Endi ne bolmaq, sorly balanyń taǵdyr-táleıi qalaı bolar eken degen zańdy saýal týyndaıdy. Qundaqtaýly Eskendir qalǵan eski oırananyń mańynda jalǵyz eshkili jarly kempir ómir súredi eken. Bir kúni eshkisin saýsa bir jutym da sút shyqpaıdy. Ystyqta uzap jaıyla almaǵan shyǵar dep birneshe kún kútke­nimen óristen jelini taǵy da bos keledi. Ashyqqan kempir endi bada baǵyp júrgen balalardan seziktenip, solarǵa kelip oıran salady. Balalar ózderiniń na­qaq ekenin aıtyp aqtalyp mynany aıtady:

«Shaılańnyń bir jaǵynda

shamaly jer,

Bir eski buzylǵan tam oırana bar.

Eshkińiz qoıa bergen sútimenen,

Toqtamaı oıranaǵa júrip barar.

Kún batyp, aqsham namaz bolǵanynsha,

Shyqpaıdy sol mezgilden qylyp qarar.

Biz keshe kórelik dep baryp edik,

Bilýge ne bar, ne joq alyp habar.

Aldyna esiginiń jaqyn baryp,

Qaradyq ar jaǵyna salyp nazar.

Ysqyryp bizge qarap tura umtyldy,

Jaltyldap neshe qulash bir aıdahar.

Taý-taýǵa jan saýǵalap tyraǵaılap,

Qutyldyq qashyp-bosyp

bolyp azar...».

Eshkisiniń neden sýalǵanyn bilmek bolǵan kempir balalardyń aıtýymen eski tamǵa keledi. Dese degendeı bosaǵada kóldeneń jatqan ajdaha qatty ysqyryp aıbat shegedi. Biraq qarsylyq kórsetpesten kempir kelgennen keıin taıyp turady. Sol jerde eshkisiniń baýyrynan qundaqtaýly balany kóredi. Al sábıdiń janyna ózge tiri jandy, zábir kúshti jýytpaı turǵan aıdahar neniń belgisi bolmaq? Ony qıssa balanyń perishtesi edi deıdi. Bul saýaldyń jaýabyn izdep arǵyqazaq tanymyndaǵy aıdahar kýltine az-kem toqtala ketsek.

Arǵyqazaq mıfologııasyndaǵy jylan-aıdahardyń totem, ata-baba rýhy, arýaq, kómekshi obraz ekenin zerttegen ǵalym Serikbol Qondybaıdyń pikirine júginsek, bul qıssadaǵy aıdahardyń alar mańyzyn asha alamyz. S.Qondybaı aıdahar mıfologııada úsh dúnıeniń zoomorfty sıpatyn jınaqtaǵanyn aıta kelip bylaı deıdi: «Ertegilik aıdahar – zulym keıipker, bul Iran, arab túsinigindegi «aıdahar» sózine tolyq jaýap beretin obraz. Al «aıdahar» atyn ıelengen ejelgi túrkilik, óz ataýy umytylǵan «basqa aıdahar» obrazy da qazaq folklorynda saqtalǵan. «Basqa aıdahar» – qazaq batyrlyq eposynda kezdesetin jaǵymdy keıipker. «Qarym» sıklindegi «Paparııa» jyrynda batyr kóp jaýdyń qorshaýynda, qıyn jaǵdaıda qalǵanda onyń ákesi Baba Túkti Shashty Áziz aıdahar túrinde kórinedi» dep ári qaraı jyrdan úzindi keltiredi.

«Baba Túkti pirleri,

Aıdahar bolyp kórindi.

...Aıdahar sonda ysqyrdy,

En qalmaqty tyqsyrdy.

Aıdahardy kórgende

Paparııa batyrdyń

Kóńili sýdaı tasady.

...Jaýdyń beti qaıtqan soń,

Ketti aıdahar joq bolyp...».

Bul jerdegi aıdahar aıqyn totemdik sıpatqa ıe ekenin biz de ańǵaryp otyrmyz. Dál osyndaı aıdahar-jylan beınesi «Oraq-Mamaı» jyrynda da kezdesedi. «Prototúrkiler jylandy jáne jylan beınesindegi aıdahardy qadirlegen, oǵan taǵzym etip, totem, rýh-ıe dep sanaǵan. Bul – ejelgi prototúrki – dravıd-elam, shýmer dáýiriniń birliginen qalǵan senim. О́ıtkeni ırandyqtar men alǵashqy úndi-arıılar jylanǵa qurmet jasamaǵan. Saq-skıfterde de jylan – aıdahar kýltiniń bolǵanyn jylan-qyz obrazymen qatar skıf-sarmat­tardyń áskerı týlary jónindegi ejelgi málimetteri arqyly kórýge bolady. Olar mata qıyndylarynan quralǵan alabajaq tústi (Alashtyń ala týyn eske túsir) jalaý jasaǵan, úshburyshty uzyn jalaý jel kernegende jelbirep, alabajaq jylan ne aıdaharsha ıreleńdegendeı áser qaldyratyn bol­ǵan...» degen tujyrymdama jasaıdy mıfolog S.Qondybaı. Osy paıymdardy qoryta kele, biz buzylǵan oıranada sábıdi qorǵap jatqan aıdahardyń shyn mánindegi zábir keltirýshi ajdaha emes ekenin túsinemiz. Qıssada aıtylǵandaı, ol balanyń janyn qaqqan perishtesi nemese Eskendirdi jelep-jebep júrgen ata-babasynyń arýaǵy. Qıssada Eskendirdiń kesek bitimin, erekshe bitken tulǵasyn arǵy babasy ańyzǵa aınalǵan batyr Rústemge kóp teńeıdi. О́mirge mańdaıy jarqyryp bir perzent kelse, onyń nyshanasy da bó­lek bolatynyn biz qazaq ádebıetinen jaq­sy bilemiz. Osylaısha qıssadaǵy keıbir uǵym­dar umyt bola bastaǵan arǵyqazaq túsini­gine qaraı boılatyp, tereńge qulash sermeıdi.

Qıssanyń kórkemdik ıdeıasy da qazaq bolmysyna saı jasalǵan. «Eskendirna­mada» Dara men Eskendir patshalar bir-birine soǵys ashyp, qısapsyz adam óledi, qan sýdaı aǵady. Al bizdiń qoly­myzdaǵy qıssa tyńdaýshysynyń júre­gin qanǵa byl­ǵamaıdy. Júrek elji­re­ter basqa sheshimin taýyp, qıssa­nyń qurylymyn tipti de shymyrlata túse­di. Biz ári qaraı qıssa jaıly talqy­­ny oqyr­mannyń óz quzyryna qaldyr­dyq. Sıýjetiniń sonylyǵy, kompozı­sııa­sy­nyń shymyrlyǵy jaǵynan buryn-sońdy jaryq kórip kele jatqan jyr-dastan­dardan bir kem emes dep aıta alamyz.

Myrzataı Joldasbekov