Jekemenshik mektep: Bilim be, álde bıznes pe?

Aıtalyq, mundaı mektepterge beri­letin memlekettik tapsyrysty 3 esege deıin arttyrý kózdelip otyr. Bul qadam orta bilimdi daǵdarystan shyǵara ala ma? Jekemenshik mektepter bilimdi emes, bıznesti kúıttep, túbinde san soǵyp qalmaımyz ba?

Derekterge súıensek, búginde respýb­lıkada 563 jekemenshik mektep tirkelgen. Onyń 161-inde – qazaqsha, 104-inde – oryssha, 298-inde aralas tilde bilim beriledi. Elimizde jyl saıyn jekemenshik mektepter kórsetkishiniń artýyna baılanysty qoǵamda túrli saýal da týyndap otyrǵany shyndyq. Aqyly mektepterdiń kóbeıýine qatysty pikirler de san alýan.

Sarapshylardyń birazy «Jeke­menshik mektepter básekelestik týǵyza­dy. Bul oryn tapshylyǵynyń azaıýy­na yqpal etip qana qoımaı, naryq­ta jańa bilim baǵdarlamasy bar, tehno­logııalyq múmkindigi joǵary, sapa men bilim kórsetkishterin arttyrýdy kózdeıtin jańa oıynshylar qataryn kóbeıtedi» degen pikirdi qoldaıdy.

Al endi biri ozyq mektepter úlgisi negizinde memlekettik bilim ordalarynyń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýmen qatar bilikti mamandar daıarlaýǵa basym­dyq berý jaǵyn quptaıdy. Sonymen qatar jekemenshik mektepterdi tir­keý máselesinde qaperde ustaıtyn jaıt­tar­dyń da baryn alǵa tartty.

CPSC Intl kompanııasynyń negi­zin qalaýshy ári dırektory Asan Nuǵma­novtyń aıtýynsha, Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń úlgisin memlekettik-jeke­menshik áriptestik aıasynda elimiz­diń birqatar óńirinde jáne tirek orta­lyqtarynda qoldanysqa engizýdiń tıim­diligi joǵary bolmaq.

«Olaı bolsa aldaǵy bes jylda mektepterdiń kórsetkishi joǵarylap, taǵy bir bes jyl ishinde elimizdegi júzdegen myń oqýshy repetıtorlardyń kómeginsiz álemniń ozyq ýnıversıtetterine oqýǵa túsýge múmkindik alatyny sózsiz. Bu­ǵan qosa mektepterdegi bilim sapasyn art­­tyrýda muǵalimderdi daıarlaýǵa keshen­di saraptama jasaý qajet. Attes­tattaý aıasynyń keńeıgenin de qup­taımyn. Respýblıkanyń túkpir-túk­pirinen usynys-pikirler jınap, al­daǵy is-qımyl josparyn qurý – ýaqyt kút­tirmeıtin sharýa. Salystyrmaly túrde alǵanda, memlekettik bilim ordalaryna qaraǵanda jekemenshik mektepterdegi sapa joǵary. Jeke jarnalar esebinen mektep ákimshiligi jaqsy jalaqy, bonýstar qarastyra alatyny anyq. Osyndaı júıeni memlekettik mektepterde qurýǵa ne kedergi? Menińshe, bul jerde dırektorlyq korpýsty kúsheıtýge mán berý qajet. Iаǵnı qoǵamdyq pikir­ler qorytyndysy negizinde «biliktiligi joǵary» dırektorlar tobyn quryp, olardyń ishinen eń úzdikterin tańdaý qajet», deıdi A.Nuǵmanov.

Bilim sapasynyń nátıjesi – sáýle­ti­men kóz tartar ǵımarattar emes, bilik­ti basshy, bilimdi muǵalim, jańa teh­no­logııalar sııaqty bir-birimen ty­ǵyz baıla­nysqan júıeniń tıimdi jumys isteýi. Osy oraıda tehnıka tilin meńgergen mamandar máselesin jıi kóterip júrgen matematık ǵalym Asqar Jumadildaevtyń pikirine súıensek, elimizdiń bilim keńistiginde joǵary reıtıngtegi Jáýtikov atyndaǵy fızıka-matematıka, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, qazaq-túrik lıseıi tájirı­besin qarapaıym mektepterge engizgen jón. О́ıtkeni atalǵan mektepter sapaly bilimi, olımpıadalyq kórsetkishterimen alda keledi.

«Al aýdandyq jerlerde jyl sa­ıyn joǵary kórsetkishke ıe bolyp júr­gen mektepterdi qarjylandyrýdy ul­ǵaıtyp, eger kórsetkishi tómen bolyp qalǵan jaǵdaıda qarjylandyrýdy ózge­rissiz qaldyrý maqsatyndaǵy tájirıbeni engizý de – bilim sapasyna áser etetin faktorlardyń biri. Jalpy, elimizde jekemenshik mektepter sanynyń kóp bol­ǵany jaqsy úrdis. Eń bastysy, olar eldiń bolashaǵyna qyzmet etip, jańalyqqa, jaqsylyqqa umtylsa bolǵany», deıdi A.Jumadildaev.

Úzdik jekemenshik mektepter táji­rıbesin aımaqtarda úlgi etýge qoldaý bildirgen Bilim berý salasyndaǵy ult­tyq ınvestorlar qaýymdastyǵynyń pre­zıdenti, «Dana» jekemenshik mektepter jáne «Erkemaı» balabaqshalar jelisi­niń quryltaıshysy Kúlánda Batyrbe­kova mektep ashyp, balaǵa bilim berý bıznes emes deıdi. Onyń máni ulttyq qundylyqtardy dáripteý, balalarǵa sanaly tárbıe, sapaly bilim berýmen baılanysty.

«Qazirgi kezde elimizde balabaq­sha­­­lar men mektepterdegi oryn tap­shy­­­­ly­ǵy jekemenshik sektordyń qar­qyn­dy damýyna jol ashty. Alaıda búgin meıramhana, dúken retinde ju­mys istep turǵan ǵımarattardyń, kot­tedj­derdiń erteń balabaqsha nemese jeke­menshik mektep retinde jumysyn jal­ǵastyryp jatqanyn kórgende, amalsyz qynjylasyń. Olardyń qatarynda jalǵa alýǵa qomaqty qarjy tólep, tek paıdany kózdep otyrǵandary da bar. Osylaı­sha, kóptegen kásipker paıdanyń kózin ta­ýyp, bala, bilim máselesin ekinshi orynǵa ysyryp qoıdy. Sondyqtan bul máselege qatań talaptar qoıa otyryp, olardyń lısenzııalanýyna, tirkelýine qatysty talaptardy kúsheıtý qajet. Mektepke ınvestısııa salý – balaǵa sapaly bilim berý ǵana emes, onyń qaýipsizdigine da kepildik berý», deıdi K.Batyrbekova.

Jekemenshik mektepterdi tirkeý má­selesine baılanysty joldaǵan saýalymyzǵa Oqý-aǵartý mınıstrligi «Bilim týraly» zańnyń 57-baby 1-tar­maǵyna sáıkes zańdy tulǵalardyń bilim berý qyzmeti «Ruqsattar jáne habarlamalar týraly» zańmen lısenzııalanatynyn málimdedi.

«Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 30 qarashadaǵy buıryǵymen bekitilgen halyqtyń sanıtarlyq-epıdemııalyq salamattylyǵy sala­syndaǵy memlekettik baqylaý men qada­ǵalaýǵa jatatyn ónimder men epıde­mııalyq máni bar obektilerdiń tizbesine sáıkes balalar men jasóspirimder turatyn barlyq túrdegi, tıptegi bilim berý jáne tárbıeleý obektileri epı­demııalyq máni joǵary nysandarǵa jatady. Tıisinshe, nysannyń norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdiń talaptaryna sáıkestigi týraly sanıtarlyq-epıdemııalyq qorytyndysy bolýy qajet. Osy eki talapqa saı bolǵanda jekemenshik mektepter bilim berý qyz­metimen aınalysý quqyǵyn alady. «Bilim týraly» zańǵa sáıkes bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ men­shik nysanyna jáne vedomstvolyq baǵy­nystylyǵyna qaramastan, bilim berý salasyndaǵy zańnama men nor­ma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdiń, memle­kettik jalpyǵa mindetti bilim berý stan­darttarynyń oryndalýyna memlekettik baqylaýdy júzege asyrady», delingen jaýaphatta.

Osy oraıda K.Batyrbekova zańnama talaptarynyń oryndalýyn baqylap, saraptama jasaıtyn me­ke­­meler táýel­siz bolýy kerektigin alǵa tartty. Sarap­shy atap ótkendeı, jekemenshik bilim oshaqtary qatarda­ǵy mektepterden oq boıy ozyq turýy qajet. Bul baǵytta da kózjumbaılyqqa salynbaı, mamandar ­daıarlaý isine mán berý mańyzdy. Amerı­ka, Eýropa, Sıngapýr, Malaızııa elde­rin­de jaqsy jolǵa qoıylǵan jekemen­shik mektepter isinen úlgi alǵan artyq bolmaıdy. Al kadrlardyń biliktiligin art­ty­rý­da ozyq elderden kelgen maman­dardan sheberlik saǵattaryn alǵan áldeqaıda nátıjeli bolatyny sózsiz.

«Jekemenshik mektepter elimizdiń bilim salasynda básekelestikti týǵyzýǵa yqpal etedi. Olaı bolsa, áleýmettik jaǵ­daıdy túzetip, ınvestısııany bilim salasyna durys jumsaýdy trendke aınaldyrý, úlgi etetin jaǵdaıǵa jetkizý mańyzdy. Mysaly, Ispanııada mektepter bir aýysymmen oqıdy. Búginde elimizde balalardyń shyǵarmashylyǵyn damytý jaǵy kenjelep tur. Osy oraıda memlekettik saıasatty júıeli júrgizýdi qolǵa ala otyryp, sanaly urpaq tár­bıesine kóńil bóletin ýaqyt keldi»,  deıdi K.Batyrbekova.

Aldaǵy eki jyl ishinde elimizde «Jaı­ly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 842 myń oqýshyǵa arnalǵan 401 mektep salynbaq. Bıyldyń ózinde 200-den astam mektep boı kóteredi dep josparlanyp otyr. Osynyń nátıjesinde bir ǵana Almaty qalasynda «Jaıly mektep» jobasy aıasynda oryn tapshylyǵyn 23 myńǵa azaıtý kózdelgen. Osy oraıda K.Batyrbekova «Jaıly mek­tep» jobasyn iske asyrýda óńirlerdiń qajettiligi qatań eskerilýi kerek deıdi.

«Jaltyraǵan mektepter salý min­det emes. Bastysy, bilim salasyndaǵy kem-ketikterdi saralaı, zerdeleı otyryp, sol qomaqty qarjyny myqty muǵalimder korpýsyn daıarlaýǵa, sapaly bilimge, tehnologııalarǵa jumsaǵan áldeqaıda tıimdi. О́zim basshylyq etip otyrǵan mektep jelisinde muǵalimder biliktiligin arttyrýǵa jylyna 10 mıllıon teńgeden astam qarjy jumsalady. Dırektorlardy tańdap, baptaý isi de ýaqyt kúttirmeıdi. Búginde hımııa ka­bıneti bar, biraq zerthanasy joq, sóıte tura úsh laborant jumys isteıtin mektepter kezdesedi. Qarjy balaǵa emes, dalaǵa ketip jatyr. Qazirgi kezde basqa ult ókilderiniń memlekettik tildi úırenýge degen suranysy artyp keledi. Sonymen qatar jekemenshik mektepterde qarapaıym otbasylar balalarynyń esh qıyndyqsyz oqytý isine kóńil bólý kerek. Al kásipkerlikke qarjylyq saýattylyqty meńgergen, balamen jumys isteı biletin mamandar qajet. Erteń paıda kórem degender bul bıznesten ketkeni jón», deıdi K.Batyrbekova.

Sarapshylar pikirine súıensek, qazir­gi kezde jekemenshik mektepterdi ashý naýqanǵa aınalyp ketýi múmkin degen qaýip te joq emes. Osy oraıda bilim berý úrdisine qatysty tıisti mekemelerge baǵynbaıtyn jekemenshik mektepterdiń ishki máselesi de qatań baqylaýda bolýǵa tıis. Sala mamandary qaýiptiń aldyn alýǵa, bala taǵdyryna nemquraıdy qa­ramaýǵa qatysty talaptardyń qatań ba­qylaýda bolýyn qadaǵalaýdyń mańyzdy ekenin aıtty. Sondyqtan jekemenshik mektepter júıesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý baǵytynda keshendi jumystardy iske asyrý qajet.

Elimizdegi jekemenshik mektepter olımpıadalarda ǵana baq synaýmen shektelmeı, olardyń memlekettik bilim ordalarymen tájirıbe almasýyn durys jolǵa qoıý da ózekti. Mektepishilik sharalarda ata-analardan belsendilik talap etiledi. Jekemenshik mektepter qoǵam­dy jikke bólýdiń emes, bilim keńisti­gin­de yqpaldasýdyń úlgisine aınalýǵa tıis. Oqýshylardyń, muǵalimderdiń jetistikteri, áleýmettik belsendiligi memlekettik jáne jekemenshik mek­tepterdiń arasyndaǵy básekelestik emes, sapaly bilimniń ekojúıesine aınalýǵa tıis. Al bilim berý isi bıznes emes, eldiń bolashaǵy ekenin qaperde ustasaq eken.

ALMATY