Bıýrokratııadan arylý – búgingi kúnniń talaby

Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 13 sáýirdegi «Memlekettik apparat qyzmetin bıýrokratııadan aryltý jónindegi sharalar týraly» №872 Jarlyǵymen mem­lekettik organdardyń qyzme­tin­de barynsha tıimdilikke qol jetkizý úshin bıznes-úderisterdi ońtaılandyrý mindeti qoıyldy. Jarlyq sheńberinde Úkimetke jáne ózge de memlekettik organdarǵa óz quzyreti sheńberine kiretin aǵymdaǵy máseleler bo­ıyn­sha Memleket basshysyna qujattardy jónsiz engizýge ty­ıym salyndy. Alaıda memle­ket­tik or­gandar basshylary jekelegen máseleler boıynsha óz betimen sheshim qabyldaýǵa jigeri jetpegendikten kúni búginge deıin túrli sebepterdi jeleý etip, mańyzdy emes máselelerge de Memleket basshysynyń ma­qul­daýyn alý úshin joǵaryǵa qujat­tar usynýyn toqtatar emes.

Memlekettik basqarý júıe­sin­degi kemshilikterdiń biri – shek­ten tys bıýrokratııa men qujat aı­na­ly­mynyń kóptigi. О́ndi­ris­­tik úde­risterde laýazymdy tulǵa­lar men qyzmetkerlerdiń bastamasy men shyǵarmashylyǵyn aıtar­lyq­taı shekteıtin kóptegen ereje men nus­qaýlyq bar.

Bıznes-úderisterdi sıfr­lan­dyrý jáne avtomattandyrý baıaý qarqynmen júrgizilip kele­di. Aýyr eńbekti qajet etetin kóp­­te­gen úderis sıfrlyq re­jimde júrgizilmeıdi, jalpy qujat aınalymynda qaǵaz qu­jat­tardyń úlesi azaı­maı otyr. Bıýro­kra­tııa­men kúres, qaǵaz­bas­­tylyqty qysqartý, pro­­­se­dý­­ra­lardy ońtaılandyrý shara­­la­ry naqty nátıje bermeı otyr, eshkim «ózi jaıly otyrǵan buta­ǵyn keskisi» kelmeıdi. Bul ret­te bıýrokratııa sybaılas jemqorlyq sebep­te­rin týdyratynyn aıtý qajet.

Bıýrokratııany zertteý ońaı jumys emes, al bul máselege qa­tys­ty naqty usynym-usynys­tar­dy tu­jyrymdaý odan da qıyn. Elimizde búgingi kúnge deıin bul ba­ǵytta eleýli zertteýler júr­gizil­gen joq. Júr­gizilgen ákim­shi­lik reformalar tek tańdap alyn­­ǵan memlekettik organdar­dy qaıta qurýmen nemese mem­lekettik bas­qarý júıesindegi qujat aına­ly­­myn oń­taılandyrý boıynsha tıimdiligi tómen baǵdar­la­ma­lardy qa­byldaýmen ǵana shekteldi. So­ny­­men qatar bul is-shara­lar kó­bi­nese memlekettik organ­dar­dyń qyzmetine tıisti deńgeıde fýnk­sıonaldyq taldaýlar júr­gi­zil­meı-aq iske asyryldy.

Ishki qujat aınalymyn qalaı azaıtýǵa jáne úde­ris­terdi qalaı tez­detýge bolady? Otyrystyń kún tár­­tibiniń jobasyn jáne másele­ler­diń mazmunyn qa­lyp­tastyrý ádette basshydan nemese qury­lym­dyq bó­limshelerden keledi. Al máselelerdiń túpkilikti tujy­­ry­myn bekitý ne kelisý ýa­­qyt­ty qajet etedi. Kún tár­ti­­biniń taqyryptary men maz­munyn qalyptastyrý kezinde qaǵazbastylyqtan aryltýdyń, sondaı-aq elektrondy aqparat­tyq tehnologııalardy paıdalana otyryp júzege asyrylýy múmkin bola­tyn aqparattyq, nusqaýshy jáne jedel sıpattaǵy máseleler men ju­mys­tardy qospaýdyń ma­ńy­zy zor. Árqashan ózekti máse­le­­lerge basymdyq bergen jón.

Otyrysqa qatysýshylardyń tizi­mi de tym uzaq sheshiledi. Árı­ne, talqylanyp otyrǵan máse­lelerge barynsha saýatty adam­dar­dy tartý mańyzdy. Kóbine shaqyrylǵan taraptar otyrysqa qa­tysýǵa múddeli bolmaıdy, tek ón­di­ristik úderisterge júk­temesi az ókilderin ji­be­rý­men shekteledi. Sondyqtan otyrys­qa qatysýshylardyń jeke qu­ra­myn jetekshi laýazymdy tul­ǵa­­lardyń ózderi anyqtap, sha­qy­­rylǵan taraptarmen ózara tike­leı kelisip otyrǵany durys.

Sondaı-aq memlekettik me­ke­­me­lerdiń derekter qoryn­da ornalastyrylǵan barlyq aq­pa­rat­­tyq resýrstar úshin biryń­ǵaı talaptar men normalardy ázir­­legen durys. Mem­le­­kettik aq­­pa­­rattandyrý obek­­tilerin osy­­laı biriktirý memle­kettik bas­qarý júıesiniń birtu­tas sheń­­berinde ǵana júzege asy­rylady. Bul óz kezeginde mem­le­kettik organdardyń aqpa­rattyq-taldamalyq materıal­da­­ryn qujattardyń jobalaryn ázirleý kezinde nemese tap­syrmalardy oryndaý úderisinde, qosymsha rastaýsyz jáne óń­deý­siz-aq paıdalanýǵa múm­­kin­dik beredi. Sonymen qa­tar sıfr­lyq aqparattyq teh­no­­lo­gııa­lar­dyń qarqyndy damýy ár­bir memlekettik organda óziniń aq­pa­r­attyq ónimderin bel­gi­len­gen tártippen ornalastyrýdy qam­ta­masyz etý úshin arnaıy qu­ry­lymdyq bólimsheniń nemese ja­ýapty laýazymdy tulǵanyń bar bolýyn mindetteý de mańyzdy.

Basshy baıandamalarynyń jo­ba­laryn daıyndaýǵa jáne onyń jınalysyn ótkizý tártibine kele^­tin bolsaq, bular jınalys­­ty daıyndaý jáne másele­ler­di qaraý úderisinde qajet emes. О́ıtkeni saýatty ári bilikti moderator jınalys ótkizip, máseleni tal­qylaǵan kezde ózin qandaı da bir aldyn ala belgi­len­gen sheńber ishinde sezinýge eshqashan da jol bermeıdi.

Hattama jobasyn aldyn ala da­ıyn­damaýǵa da bolady. О́ıt­ke­ni sheshimder jınalys ústinde daıyndalyp, aýyzsha kelisiledi. Al hattamany qol qoıyp bekitý ke­zinde týyndaýy múmkin daý­ly máse­lelerdi rettep, ózara tú­sin­di­rý úshin qajet bolǵan jaǵ­daı­da aýdıo-beınejazbalar, stenogrammalar bar.

Jalpy, jumys úshin tek sońǵy túpkilikti nátı­je­leriniń sıpattamasy bar qorytyndy qujattar ǵana iske qabyldanǵany durys. Bul memlekettik organdardaǵy bıýro­kratııany aıtarlyqtaı azaıtady. Tapsyrmanyń oryndalýy tolyq aıaqtalǵanǵa deıin aralyq barlyq jumys eshqan­daı hat-habarsyz, múddeli tulǵa­lar­dyń jumys tártibimen jáne jedel ózara is-qımyldar arqy­ly júr­gi­zilýi kerek. Bul rette qory­tyn­dylar jasaý men oryn­dalǵan jumystardy baǵalaý tek turaqty túrde tapsyrylǵan túpkilikti oryn­daýshylardyń qorytyndy esep berý qujattary negizinde ǵana júrgizilýge tıis. Bul qorytyndy esep qujattaryn daıyndaýdyń sapasy men obektıvtiligin arttyryp qana qoımaıdy, memlekettik basqarýdyń barlyq deńgeıindegi laýazymdy tulǵalardyń ózara ortaq bıznes-úderisterdi bas­qa­rý boıynsha prak­tı­kalyq daǵ­dylaryn, ıkemdilikterin, tike­leı yq­pal­da­sýyn jetildi­redi. Bul, sondaı-aq, tapsyrmalardy oryn­daý­shylardyń jaýap­ker­shi­li­gin arttyrady.

Eń durysy – jınalystardyń bıznes-úderisterin ońtaılandyrý máselelerinde jınalystardy ótkizý­diń qandaıda bir biryńǵaı, tıptik, kópke yńǵaı­ly bolatyn tár­tibin ázirleý. Bolashaqta bul óndiristik jınalystardyń bar­lyq formattaryn qamtýǵa ıkemdi avto­mattandyrý modýlin jasaýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq bıýrokratııany azaıtý úshin tek túp­ki­lik­ti jáne aralyq oryndaýshylardyń sanyn qysqartý qajet. Mysaly, Premer-mınıstr Keńsesi kó­bi­ne­se Prezıdent Ákimshiligi men túpkilikti atqarýshy memle­ket­tik organdardyń arasynda, al ortalyq memlekettik organdar  jergilikti atqarýshy organdarǵa qa­tysty aralyq oryndaýshy qyz­me­tin atqarady. «Jaýapty oryndaýshy», «birlesip oryndaýshy» jáne «túpkilikti oryndaýshy» degen uǵymdardy ózara naqty ajyratyp, baqylaýdaǵy qujattar men tapsyrmalardyń oryndaý jáne esep berý úderisterinde olardyń fýnksıonaldyq mindetteri men ókilettikterin retteıtin ýaqyt jetti. О́ıtkeni oryndaýshylar sa­nynyń kóptigi olardyń jaýap­­ker­shiligin tómendetedi. «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram ólediniń» keri. Sondyqtan qujattardy ne tapsyrmalardy baqylaýǵa qoıý úderisin ońtaılandyrý qajet.

Baqylaýǵa alynǵan qujattar men tapsyrmalardy qaıtalanýy jáne ózektiligi boıynsha jıi tek­serip otyrý tájirıbesiniń ma­ńyzdylyǵyn da atap ótken jón. Bastapqy jaýapty organ­nyń tekserýi qaıtalanatyn jáne ózekti emes qujattar men tapsyrmalardy eksheýge múmkindik beredi.

Memlekettik basqarý júıe­sin­de saıası jáne ákim­shi­lik mem­lekettik qyzmetshiler bız­nes-úde­ris­ter­di basqarady. Birin­shi­leri menshik ıeleri jáne ınves­­torlar retinde memlekettiń múdde­lerin qorǵaýǵa jaýapty jáne strategııalyq basqa­rý­dy qamtamasyz etedi. Sońǵy­la­ry menedjerler retinde ózde­rine berilgen quqyqtar men ókilet­tik­ter sheńberinde mem­lekettik apparattyń bıznes-úderisterin jedel rejimde basqarady jáne saıası laýazymdy tulǵa­lar­ǵa esep berýdi qamtamasyz etedi, son­daı-aq menedj­­mentti basqarý boıynsha sharalar men erejeler keshe­nin júzege asyrady. Bul rette qujattardy/tap­syrmalardy oryndaý kezinde birinshilerin ara­lyq jáne ishinara sheshimderdi qabyldaýǵa qaty­sý­dan bosatamyz. Sondaı-aq sońǵylaryna kó­bi­rek jaýapkershilik pen ókilettik bere otyryp, qa­ras­­tyrylatyn qu­jat­tardyń merzimi men sanyn qys­qartýǵa qosymsha múmkindik alamyz. Ol úshin bas­qa­rýshylyq jaýapkershiliktiń qaǵıdasyna sáıkes salalyq qurylymdyq bólimshelerdiń basshylaryna múd­deli bólimdermen jumys is­teý kezinde kóldeneń baılanystardy keńirek paıdalaný jáne damytý bo­ıynsha arnaıy ókilettikter berilgeni durys. Bıznes-úderisterdi basqarýdy osyndaı ortalyqtandyrýdan aryl­týdyń nátıjesinde sońǵy­lary birinshilerdiń qaraýyna mezgil-mezgil tek eń mańyzdy máse­leler men sheshimderdi jáne óz qyz­metiniń nátıjeleri týra­ly jıyntyq esepterdi ǵana usyna alady.

Aralyq qujattar men aralyq oryndaýshylar qu­­jat aınalymyn ulǵaıtady jáne máselelerdi sheshý ýaqytyn baıaýlatady. Bir tapsyrmany oryndaý sheńberinde túpkilikti oryndaýshydan aralyq esep berý aqparatyn suratý múl­dem bolmaýy kerek jáne ara­lyq oryndaýshylar (birlesip oryndaýshylar) ne­gizgi jaýapty oryn­daýshymen qajetti ózara is-qımyldy jedel jáne jumys tártibimen júzege asyr­ǵany jón.

Artyq qujattar men bıýrokratııany qysqartý ǵana laýazymdy tulǵalar men qyzmetkerlerge ózde­­­­rine tıesili jumys ýaqy­tyn bıznes-úderisterge qatysýshy­lar­men tikeleı ári jedel yqpaldasyp baılanysýǵa jáne kóldeneń ózara is-qımyldarǵa, sondaı-aq aza­mat­tar­ǵa memlekettik qyzmet­ter­di kór­setý kezinde offlaın/onlaın rejimde olarmen úzbeı jumys isteýge arnaýǵa múmkindik bere alady.

Memleket basshysynyń ótken jylǵy 13 sáýirdegi №872 Jar­ly­ǵynda belgilengen mindet­ter – ózekti, memlekettik jáne qo­ǵam­dyq ınstıtýttardy odan ári da­my­týdyń negizgi sharttary. Bul sharttardyń tolyq jáne sapaly iske asyrylýy Ádilet­ti Qazaqstannyń kóptegen áleý­mettik-ekonomıkalyq máselesiniń she­shilýine tikeleı yqpal ete ala­dy.

Sonymen, memlekettik ap­pa­rat­­tyń bıznes-úde­ris­terin tıimdi basqarý jáne naqty nátı­je­lerge qol jetkizý úshin bıýrokratııa deńgeıi qandaı bolýy kerek? Eń durysy, bıýrokratııany sybaılas jemqorlyqqa ushyratpaıtyn, ju­mysty sapaly jáne utymdy oryn­daý múddesinen basqa múd­desi joq jaqsy qalyptasqan tetik retinde qaraý kerek. Basqarý apparatynyń bir túri retinde bıýrokratııa árqashan qajet, biraq shamadan tys ákimshilik júrgizý sybaılas jemqorlyqqa qolaıly jaǵdaılardy da týǵyzady. Son­dyq­tan da bıýrokratııanyń sybaılas jemqorlyqty boldyrmaı­tyn­daı deńgeıi qandaı bolýy kerek degen ózekti suraqqa jaýap iz­deý­diń de jóni bar.

Búgingi tańda mundaı suraqqa jaýap bere alatyn ǵylymı zertteýler júrgizýdiń qajettiligi aıdan anyq. Bıýrokratııadan aryl­tý­dyń túpki maqsaty da, bas­ty nátıjeleri de qoǵamdy sybaılas jemqorlyqtan aryltýǵa jan-jaqty baǵyttalǵany du­rys. Bıýro­kratııadan aryltý bız­nes-úderisterdi sybaılas jem­qor­lyq­tan aryltýǵa bir qa­dam bolsa da jaqyndatady. Oryn­daý­shy­­­lardyń bıznes-úderisterdiń min­­detterin júzege asyrý úshin týyn­datqan negizsiz qıyndyqtary óndiristik qatynastardy zańdy retteýshilerdiń ornyn ózge bóten múd­delerdiń basyp alýyna áke­lip soǵady. Sondyqtan «bárin de sheshetin kadrlar» zańmen belgilengen maqsattardan jáne qoǵamda maquldanǵan máde­nı-adamgershilik normalardan týyndaıtyn ádil sheshimder qa­byl­daýǵa mindetti, olardyń bo­ıyna jalpy adamzattyq qundy­lyq­tardy sińirý qajet. Osy oraıda, Memlekettik qyzmet­shi­­niń Etıka kodeksiniń de, Kor­poratıvtik etıkanyń da nor­malary men talaptarynyń múl­tik­siz oryndalýyn jáne olardy oryndatýdy qamtamasyz etýdi júzege asyrýdyń mańyzy ózek­ti másele dep aıtýǵa bolady. Bıý­ro­kratııa kóp bolsa da jaman, bıý­rokratııa az bolsa da jaman. Sondyqtan kadrlar qoǵam men memleket ıgiligi úshin tıimdi, adal jumys isteýge umtylatyn bıýrokratııa men taraptar múddeleriniń teńgeriminiń altyn ortashegin tabý mańyzdy.

Qoǵamdaǵy túıtkil sheshýi kúr­­deli ákimshilik ke­der­­gilerdi de eń­sere otyryp, Memleket bas­­­shy­sy­nyń tapsyrmalaryn ýaq­tyly, tolyq jáne sapa­ly oryndaýdy qamtamasyz etýdiń jol­dary bar ekeni anyq. Búginde sol joldardan múdirmeı júrip ótetin, adal eńbegimen eliniń bolashaǵyna qyzmet etetin jańa­shyl, memleketshil, ultjan­dy kásibı maman­dardyń jáne ádiletti sheshim qabyldaýǵa qabi­letti bas­qarý­shylardyń kezegi kútip tur­ǵany da anyq.

Mútalap ÁBSATTAROV,

tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosentf