Álqıssa
Árqıly mádenı sharalar aıasynda tanymdyq maqsatpen alys-jaqynnan kelgen qonaqtar Álekeńniń kindik qany tamǵan kıeli ólke Aqtoǵaı óńirine at basyn tireri sózsiz. Atamekenin kórip, babalarynyń, baýyrlarynyń máńgilik tynym tapqan jeri áýlet qorymy «Taldy beıitke» soqpaı ketýleri múmkin emes.
Qorymda ómirden ozǵan áýlet urpaqtaryna arnalyp belgi tastar ornatylǵan. Arab áripteriniń emlesin bilmeıtinder mátinin oqı almaıdy. Bolashaqta keregi bolar degen oımen, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary, Álekeńniń týǵan inisi Smahan Nurmuhamedulynyń urpaqtary – anamyz Nursáýle Smahanqyzy, naǵashy apamyz Aısáýle Smahanqyzy, naǵashy aǵamyz Balabarshyn Smahanuly, Smahanqyzy Nursáýle uly Bolatbek Sekerbaıuly jáne Shabanbaı aýyly ımamy Aıdarjan Baltabaı qorym basyna arnaıy baryp, dinı rásim jasap, arýaqtarǵa duǵa baǵyshtaǵan bolatynbyz.
Imam Aıdarjan aǵamyz arabsha oqyp, jazyp jáne aýdara biledi eken. Bizdiń suraýymyz boıynsha belgi tastardaǵy arnaý sózderdi arabsha emleden, kırılısa áripterine aýystyryp qaǵaz betine túsirip bergen bolatyn. Sol jazbany qorym basyna at basyn tiregen aǵaıyndarǵa keregi bolar degen nıetpen baspa betinde jarııalaýdy jón kórip otyrmyz.
Belgitastar reti
Birinshi belgitas jazýlary.
1901-1902 jj.
Bas jaǵy oqýǵa kelmedi. Búlingen, óshken Shyńǵyshan áýleti Bókeıhan rýhy sultan Nurmuhambet Myrzataıuly 1838 jyly dúnıege keldi. 1901 jyl 1 aprelde jáne hıjrda 1318 Zýlhadja Shazshór 25-i jeksenbi kúni 62 jasynda bul dúnıeden, ol dúnıege sapar qyldy. Tas jazdyrǵan Álıhan, Smahan.
Ekinshi belgitas jazýlary
1905-1906 jj.
Shyńǵys han, Joshy han, Toqaıtemir, О́ztemir Qoja, Áz Jánibek han, Qasym han, Syǵaı han, Ondan han, Qaınar-Kóshek, Bókeı, Qudaımende, Tursyn, Qyryqsan Baraq han, Bókeı han, Batyr, Myrzataı, Nurmuhameduly Tátihan 1905 jyly 25 fvralda 25 jasynda opat boldy.
Shyńǵys han – Joshy han násilinen, ómir súrgen jeri – Arqa, Qarqaraly ýezi, babasy – Bókeıhan. Jurty – Qarakesek. Týǵan jeri – Toqyraýyn, Jeltaý. Bul tas Jińishke ózeni, Toqyraýyn taraýynda anasy Begim hanymnan, týystary Ǵalıhan, Ázihan, Fazylhan, tas qoıýda bas bolǵan Smahan.
Úshinshi belgitas jazýlary
1913-1914 jj.
Shyńǵys han, Joshy han, Toqaıtemir, Qoja, Orys han, Quıyrshyq han, Baraq han, Áz Jánibek han, Qasym han, Syǵaı han, Ońdan han, Qaınar-Kóshek, Bókeı, Qudaımende, Tursyn, Qyryqsan Baraq, Bókeıhan, Batyr balasy Myrzataı sultan 1913 jyly 12 martta 93 jasynda opat boldy.
Shyńǵys han, Joshy han násilinen. Ǵumyr súrgen jeri – Saryarqa, ýezi – Qarqaraly. Babasy – Bókeıhan. Jurty – Qarakesek. Bul tasty qoıǵan jer Jińishke ózeni Toqyraýyn taraýy. Tas jazdyrǵan nemeresi – Ǵalıhan, Ázihan, Fazylhan, Qasymhan, Mánerhan, Ádilhan, Máthan, Smahan. Nurmuhambet balalary.
Tórtinshi belgitas jazýlary
1918-1919 jj.
Tobyqty Mamaı batyr urpaǵy. Bókeıhan – tuqymy Nurmuhambet hanymy – Begim. 1918 jyly 27 sentıabrde dúnıeden ótti.
Jetim menen jesirdi,
Jel jaǵynda panasy,
Yq jaǵynda qalasy.
Tońǵanda bolǵan ton,
Júreginde bolǵan óń.
Shóldegende bolǵan sýsyn,
Jylaǵannyń anasy.
Jyǵylǵannyń súıenishi,
Súıiskenniń sáýlesi,
Begjekem tasy osy jerde,
Taý Jeltaý,
ózen Jińishke.
Tasty jazdyrǵan,
Balasy Smahan.
Besinshi belgitas jazýlary
1926-1927 jj.
О́ztemir, Qoja, Orys han, Quıyrshyq han, Qasym han, Syǵaı han, Ońdan han, Qaınar-Kóshek, Bókeı, Qudaımende, Tursyn, Qyryqsan Baraq han, Bókeı, Batyr, Myrzataı – Ábdihan.
1926 jyly mart 22 ramazan sharıf segizi dúısenbi kúni 84 jasynda dúnıeden ótti. Hám nemeresi Qasym han balasy О́smurat 17 ramazan sharıf úshinshi sársenbi kúni 7 jasynda opat boldy. Ǵumyr súrgen jeri – Saryarqa, Qarqaraly ýezi, jurty – Qarakesek. Týǵan jeri – Toqyraýyn, Jeltaý. Bul tasty qoıǵan jeri Jińishke ózeni Toqyraýyn taraýy.
Tas jazdyrǵan: Zeınesh, Nurjamal, Zada, ShaHıda, Serik, Qasymhan. Belgi tastardy Semeı qalasynda sheberlerge arnaıy qashatyp, shaptyrady eken. Ár tas úshin birneshe iri qara maldy aqysyna beretin bolǵan. О́giz arbamen Semeıden Toqyraýyn boıyna deıin, aptalap júrip jetkizgen.
Tastardyń uzyndyǵy úsh metrden asyp, eni 80 santımetr bolǵan. Bul tastardan basqa áýlet qorymynda Álekeńniń inisi – Ázihan Nurmuhamedulyna arnalǵan belgitas qoıylǵan.
1960 jyldar ortasynda
Yrymdap Álekeńniń qulaqshynyn (bas kıimin) jerlep, tóte jáne búgingi jazýmen ómirbaıanyn jazdyryp baýyry Smahan Nurmuhambetuly, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldar aıaǵynda belgitas ornatqan. Smahan Nurmuhambetuly Balqash qalasynda 1967 jyly 25 qańtarda qaıtys bolǵan.
Áýlet qorymynda jerlengen. Belgitas qoıylǵan. Smahan tóre zaıyby Nurshyqyzy Marııa Shońbaı urpaǵy. 1979 jyly 27 jeltoqsanda 84 jasynda ómirden ozdy. Áýlet qorymynda jerlenip, belgi tas qoıylǵan. Smahan Nurmuhambetuly atalas týysy Borymhan aqsaqal da osy qorymǵa jerlenip, belgi tas qoıylǵan.
Qıynshylyq jyldary áýlet músheleriniń kelisimimen Rýy – Qarakesek, Sarymuly Jansary urpaǵy Baımaǵambet aqsaqal da osy Taldybeıitke jerlengen. О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda nemeresi Elýbaı Qabykeıuly basyna belgitas ornatyp, týystyq paryzyn ótegen bolatyn. Jińishke ózeni boıynda ornalasqan «Taldy beıittiń» ǵasyrlar qoınaýynan jetkizgen azǵantaı móltek syry osy degimiz keledi.
Bolatbek MUHAMEDIEV,
Smahan tóre jıeni.
