Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Qaıyp batyrdyń tanymal esimi men isin aýdan, oblys kóleminde ǵana emes, respýblıka deńgeıinde maqtanysh etip, tipti týysqan bashqurt jurtyna, kórshiles Reseı elimen qarym-qatynasta qadir-qurmetpen aıta alatyn haqymyz bar. Bul oı-tolǵamdy tolyqtyryp, erdiń de, eldiń de abyroıyn asqaqtata túsetin uly handarymyzdyń da qundy hattary saqtalǵan
Abylaı han ordasynyń umytylyp bara jatqan tarlan tulǵasynyń biri – Aıtymbetuly Qaıyp batyr. Onyń urpaqtary Zerendi, Býrabaı aýdandaryndaǵy «Molodejnyı», Abylaıhan, Kenesary, Kindik-Qaraǵaı aýyldarynda turady. Shejire boıynsha Atyǵaı Baǵys, Aıtymbet batyr-áýlıe bolyp taraıdy.
Patsha otarshyldyǵymen bashqurt halqy da uzaq kúresti. Sol tusta olar qazaq handary, batyrlarymen kelisip, bala-shaǵalaryn, qyzdary men áıelderin qazaq arasyna da jiberip, saqtanýǵa týra kelgen. Tómendegi derekter sondaı bir qysyltaıań kezeńde, atalarymyzdyń Or ózeni jaqta júrgen tusynda bolǵan oqıǵa. Qaıyp batyr jaýgershilikte júrip, jaý qolyna túsip qalyp, patsha jasaqtarynyń tutqynyna aınalady: «Donoshenııa taınogo sovetnıka V.Tatısheva,.. podavlenıı bashkırskogo býnta, poımannom v Bashkırıı kırgız-kaısaskom... Kaıpa Atımbeteva (Qaıyp Aıtymbetuly), ýslovııah ego vykýpa.., gramote Anny Ioannovne kırgız-kaısaskım hanam...». (RGADA. F. 248. Kn. 1164. L. 1000-1099 ob.). Taǵy bir derekkózi Qaıyp batyrdyń soǵys barysynda tutqynǵa túsýiniń sebep-saldaryn, shyqqan ortasyn, batyrlyq tulǵasyn aıqyndaı túsedi: «…Poımannyı kırgız-kaısak skazyval tomý starshıne ıh Salıký: zovýt de ego Kaıp batyrem, rodstvennık Dady batyrıa (Dat batyr, Abylaıdyń sol kezdegi ókili), Sredneı Ordy Baırak hana (Baraq han), vladelsa Al-Mametıa (Ábilmambet han), a vyshla de ıh s nım vladelsom na Ilek s 2000 chelovek s jenamı ı s detmı, ı s nımı est bashkırsy, tamo jıvýt s jenamı. A v zdeshnıe de ýrochnechı prıshlı onı kırgız-kaısakı Kaıp batyr po prızyvý bashkırsev, Chıýby-Mınskoı volostı Býllasha s tovaryshı, kotorogo de Kaıp batyrıa starshına Salıh povez v gorod Ýfý…». (Bashqurt tarıhy kitabynan). Qaıyp atamyz bar jasaq Ýfa mańyndaǵy birneshe aýylǵa shabýyl jasaıdy. Bulardy Býllash atty bashqurt ult-azattyq kóterilisiniń bir jetekshisi kómekke shaqyrǵan. Bulardyń bul jaqqa joldarynyń túsýi – joǵaryda kórsetilgendeı Elek ózeni boıynda qalmaq sherikteriniń qaýip-qaterinen Kishi júz jerine oıysqan 2 myń adam toptasqan el jaılap otyrady (bul Atyǵaı-Qaraýyl jurty, Orta júzdiń basqa qaýymy da osy aımaqta). Onyń ústine, osyndaǵy Aıtymbet, О́te-Qaıyp aýylynda patshanyń otarshyldyq saıasatyna qarsy ult-azattyq kúreske qatynasqan biraz tútin bashqurt aǵaıyndar otbasymen panalap keledi, bularǵa baýyr basady, aǵaıyn-týǵanǵa aınalady. Sol sebeptermen Qaıyp jasaǵy osyndaı soǵys lańyna aralasady. Mine, bul jaıttar – 1737 jyldyń kúz aılarynda bolǵan oqıǵalar. Bir ereksheligi, bul tarıhı derekter Qaıyp batyr týraly el ishindegi derekterdi de tirilte túsedi. Qaıyptyń ákesi Aıtymbet batyr-áýlıe de han ordasyndaǵy basty tulǵa bolǵany, onyń Rysqul, О́te, Aıberdi sekildi uldary da batyr, bı bolǵany aıtylady. Iá, el aǵalary Rysqul, О́te, Qaıyp, Aıberdi, Máshek, Baqtybaı, Qanaı bıler syılasyp, qatar júrgen tulǵalar. Bulardyń ishinde búginge deıin baǵasyn alǵan Qanaı bı ǵana. Qalǵandary qaperde joq. Al joǵarydaǵy qundy derekter, Qaıyp batyrdyń Ábilmámbet, Baraq handardy jaqsy biletinin, Dat batyrmen jaqyndyǵyn, óziniń alǵy shepte qol bastap júrgenin, shamasy qyryqtyń qyrqasyna shyqqan, tanylǵan ójet tulǵa ekenin aıǵaqtap berse kerek. Buǵan qosa, ol – qalmaq basqynshylyǵyna qarsy ult-azattyq kóterilis qaharmandarynyń biri, bashqurt halqyna qoldaý bildirgen, sol azattyq kúreske de zor úlesin qosa bilgen batyr, Sámeke, Ábilmámbet, Abylaı handardyń serigi retinde, orys memleketimen beıbitqatar ómir súrýdi de jaqtaǵan qaıratker. Ol bedeldi batyr, bı bolǵan О́te aǵasymen birge Ábilhaıyr han bastaǵan Kishi júz el-jurtymen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan, han ókili retinde Jetisý, Túrkistan, Qyrǵyz eli baılanystaryna da aralasyp, Aıtymbet ata aýylynda da qyrǵyz, alshyn jáne basqa aǵaıyndardyń uıysýyna atsalysqan adam deýge bolady.
Qaıyp batyrdyń urpaqtary da osal emes. Batyrdyń Eskene, Jylqaıdar jáne basqa urpaqtary bolǵan. Eskenesi el aǵasy, onyń uly – Bektas bı. Odan taraǵan Shashdáýlet, Qosdáýlet, Shal, Jantóbet jáne basqa da elge tanylǵan býyndary kópke syıly, qoly ashyq dáýletti adamdar bolypty. Tájiǵul Qosdáýletov – bolys bolyp, Qazan tóńkerisine deıin Qyzylaǵashta alǵashqy mektepti ashqan qaıratker. Bizdiń zamanymyzda S.Seıtqazın, T.Bekenov, Q.Batalov jáne basqa belgili azamattar ósip shyqqan áýlet.
Jalpy, Qaıyp batyrdyń tanymal esimi men isin aýdan, oblys kóleminde ǵana emes, respýblıka deńgeıinde maqtanysh etip, tipti týysqan bashqurt jurtyna, kórshiles Reseı elimen qarym-qatynasta qadir-qurmetpen aıta alatyn haqymyz bar. Bul oı-tolǵamdy tolyqtyryp, erdiń de, eldiń de abyroıyn asqaqtata túsetin uly handarymyzdyń da qundy hattary saqtalǵan:1738 g., maıa 1. «Ot Abýlmambetıa ı Ablaıa saltanov. Generalý ı mýrze poklon otdaem ı obıavlıaem, chto my v dobrom zdorove ı pro vas slyshım, chto vy takje, chemý ochen radýemsıa... Ejelı vas gosýdarynıa ızvolıt jalovat, to ýprosıte kotoroı vzıat v polon s Irkongratom Gaıp – batyr (Kaıyp batyr), blıjnyı moı slýjıtel, chtob evo otdat ı o otpýschenıı mnogıh ego vın vy dvoe pojalýıte ýprosıte, a prochıe moı slova doneset vam Kara-batyr». I.Erofeevanyń «Epıstolıarnoe nasledıe...» kitabynan). Bul – Ábilmámbet, Abylaı handardyń Qaıyp batyrdy tutqynnan qaıtarý týraly haty. Olar Qaıyp batyrdyń erlik isterin joǵary baǵalap, óte jaqyn adamym, belgili ókilim dep, arnaıy elshi jiberse, budan artyq ne kerek?
Taǵy bir eskeretin nárse, sol kezde sonaý Kishi júz jerine oıysqan Aıtymbet aýyldarynda bashqurt aǵaıyndardyń otbasymen panalap júrgenin joǵarydaǵy derekter de kýálandyryp otyr. Olardyń keıbireýiniń bizdiń elmen quda-jegjat bolǵany, týys bolyp ketkeni de belgili. Sol týysqandyqtyń jibi uzaryp, keıin kele keıbireýler «estek» dep eskermeı qalatyn jaıttar ushyrasyp qalady. Aıtymbet atanyń О́te-Qaıyp-Aıberdi tarmaǵynda da osyndaı býyndar bar. Shyn máninde olar bóten emes, bite qaınasyp ósken óz baýyrlarymyz bolyp shyǵady.
Qaıyp batyr týraly jańa derekter el tarıhynyń jańa betterin ashyp berip otyr. Onyń ata jurty – Shýchınsk qalasynyń aty da ózgeredi-mis degen áńgime bar. Bul Shortan qalasyn, osy jerdiń de, eldiń de ıesi men kıesi – Aıtymbet batyr-áýlıe, ne Rysqul bı, О́te-Qaıyp batyrlar dep ataýǵa bolar edi. Jalpy, «Molodejnyıdan» bastap, Shýchınsk qalasynyń Astana jaq betine deıin ejelden «Alty aýyl Aıtymbet» eli dep atalǵan. Bolmasa, Shýchınskige Kenesary hannyń ataýyn berip (Han-Kene, Han Orda degen yqsham turǵyda), al Jamantuz – Kenesary aýylyna, týra sol jerde zıraty bar jáne sol jerdi bolys-bıler bir aýyzdan qoldap, patsha ókimeti bekitip bergen Janǵal batyrdyń atyna aýystyrý da tarıhı ádilettilik bolar edi. Onyń ústine ol Kenekeńniń bala kúngi dosy, kóterilisten buryn, Kenekeńdi osy jerde qonaq etip, atajurtty aralatyp, máslıhat qurǵan. Al bul qalaǵa Abylaı han ataýyn berý múldem azdyq etedi, ol – abzalymyzdyń básin óte arzan baǵalaý. Andyqoja, Oraz, Sábıke ana, Aıberdi, Ýálı han, Ǵubaıdolla, Montaı, Piráli sultan, t.b. kemel tulǵalar da umyt qalmaýǵa tıis.
Qoryta aıtqanda, atalǵan tulǵalardyń biregeıi Qaıyp batyrdyń atyn jańǵyrtyp, ózi tý kótergen «Molodejnyı» eldi mekenin, Qaıyp batyrdyń laıyqty esimimen ataý – barshaǵa ortaq abyroı bolary sózsiz. Tulǵanyń esimi Zerendi, Shýchınsk, Kókshetaý qalalarynda da jańǵyra túsedi dep senemiz.
Tortaı SÁDÝAQAS,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
