Shetelderdegi daryndy qazaq balalarynyń bolashaǵy oılantady

Qazaqtyń ótken tarıhyndaǵy qıyn-qystaý kezeńder, halqymyzdyń ashtyq pen qýǵyn-súrginge ushyraýy, onyń zardaby, ıaǵnı jartysyna jýyǵynyń qyrylýy men tiri qalǵandardyń jansaýǵalap tarydaı shashylyp bytyraýy týraly aıtylyp keledi. Aıtylsyn, sebebi, tarıhty urpaq bilip júrgeni durys. Olardyń qaı shetelderge qalaı baryp turaqtaǵany, sińisip eńbek etkeni, urpaq órbitkeni de jazylyp, jarııa bolýda. Atamekenge oralamyn deýshilerge esik ashyldy, biraz qandas ortamyzǵa oraldy da. Tek, tasada qalǵan tus – shettegi baýyrlardyń ana tili máselesi. Shetelderdegi baýyrla­ry­myzdyń buǵan deıin ana tilin biri umytty, biri umytpady. Sebep ártúrli. Tipti, Qytaı, Mońǵolııa elindegi baýyrlarymyzdyń qazaqylyǵy astam túsip jatatyny bizdi tańǵaldyryp, salt-dástúr men baba ónerin úıretip jatatyn tustary az emes. Umytpaýǵa basty sebep – olardaǵy qazaqy orta, otbasy tárbıesi, mektepte qazaq tiliniń pán retinde oqy­tylýy. Biraq búginde bul jaǵdaı ózgerip keledi. Kóptegen qazaq mektepteri jabyldy, pán retinde oqytylýynyń da aıasy taryla túsýde. Demek, shetelderdegi qazaqtardyń keleshek urpaqtary ana tilinen birte-birte ajyraı túsedi degen sóz. Bul jaı bizdi beıjaı qaldyrmaýy tıis. Tek, bul máselede qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı-aq kóńilge medeý bop júrgen – Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń 1996 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» Jarlyǵy aıasynda Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Da­ryn» respýblıkalyq ǵylymı-prak­tıkalyq orta­ly­ǵynyń uıymdastyrýymen qazaq tili men ádebıeti páninen shetelderdegi daryndy qazaq balalary arasynda ótetin «Qazaqstan – ata jurtym, qasıetim – ana tilim» atty halyqaralyq olımpıada. Olımpıada on jyl boıy qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasynyń ár qıyrynda ótkizilip keledi. Negizgi maqsat – shette júrgen jas qazaqtyń óz tegin umytpaýy, ana tilin bilýi, bir-birimen tanysyp, týystyq, rýhanı-mádenı sabaqtastyqty saqtaýy bolsa, ekinshi maqsat – ár óńirmen tanysý, sol óńirlerdegi kıeli oryndardy kórý, babalar rýhyna táý etý, qazaqtyń qasıetti dalasynyń ár ólkesiniń tarıhyn bilýge, tabıǵatyn kórýge negizdelgen. On jyl ishinde 150-den astam qazaq balasyn Otanǵa oraltyp, ortamyzǵa sińirtken, olardyń sońynan týys-týǵan, ata-analaryn kóshirip alýy arqyly qatarymyzdy birneshe shańyraqqa kóbeıtken olımpıada buryn Astana, Almaty, Pavlodar, Oral, О́skemen, Shymkent qalalarynda ótken bolsa, on birinshi ótkizilimi bıyl Mańǵystaý jerinde ótti. Ataýynyń ózi saı-súıekti syr­qyratyp, jan dúnıeńdi eljiretip jiberetin olımpıadaǵa Qytaıdan, Mońǵolııadan, О́zbekstannan, Túrikmenstannan, Qyrǵyzstannan, Reseıdegi Omby oblysynan, Altaı Respýblıkasy Qosaǵash aýdanynan, Samara oblysynan kóptegen qazaq balalary ózderiniń jetekshilerimen birge keldi. Mańǵystaý oblystyq ákimdigi men bilim basqarmasynyń uıymdastyrýyn, «aǵaıyn» dep ańqyldap, «baýyrym» dep bosap, keń qushaǵyna kómkergen mańǵystaýlyqtardyń ystyq yqylasyn qatysýshylar joǵary baǵalady. Saltanatty jaǵdaıda ashylǵan olımpıadanyń birinshi kezeńinde qatysýshylar mektep baǵdarlamasyna saı jáne erkin taqyryptar boıynsha shyǵarmalar jazsa, ekinshi kezeń­de halqymyzdyń tarıhy men ádebıetine qatysty berilgen aýyzsha tapsyrmalardy oryndady. – Túrikmenstan mektepterinde sol eldiń tili, orys tili, aǵylshyn tili oqytylady, al qazaq tili pán retinde oqytylmaıdy. Biraq, «ana tildi umytpaý kerek» dep ata-analarymyz, aýyldaǵy ja­sy úlken ata-ájelerimiz aıtyp otyrady. Men olımpıadada qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalarynan qınaldym, Muqaǵalı, Farıza, Tólegen aqyn­dar týraly jetik bil­meıdi ekenmin, al óleńderin oqyma­ǵandyǵymdy da jasyrmaımyn. Osy olımpıadada óz kemshiligimdi uǵyndym, endi qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalaryn oqyp júretin bolamyn, – deıdi Túrikmenstannyń Balqanabat ýálaıatynan kelgen 10-synyp oqýshysy Jansaıa Muqanova. Olımpıadaǵa qatysýshylar men jetekshileri, qonaqtar Mań­ǵystaý oblystyq tarıhı-ól­ketaný murajaıyna baryp, óńir tarıhymen syrlasty. Kaspıı teńizine shomylyp, Aqtaý halyq­aralyq teńiz-saýda portyna bardy, sondaı-aq «Daryn» qosym­sha bilim berý ortalyǵynyń «Bal­dáýren» oqý-saýyqtyrý kesheninde bolyp, Mańǵystaý aımaqtyq deneshynyqtyrý ortalyǵynyń uıymdastyrýymen ótkizilgen sporttyq sharalarǵa qatysty. Aqtaý qalasyn aralap, J.Myńbaev, Q.Kúrjimanuly, Q.Saǵyrbaıuly, T.Álnııazuly eskertkishter janynda sýretke tústi. M.О́skinbaev atyndaǵy oblystyq fılarmonııasynda Mańǵystaý ónerpazdarynyń konsertin, N.Jantórın atyndaǵy oblystyq mýzykalyq-drama tea­trynda «Ápke» pesasyn tamashalady. Ǵalymdar, til mamandary men jetekshiler «Álemdik tilderdiń taralýy jáne qazaq tiliniń damýy» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizip, shetelde qazaq tilin oqytýdyń qıyn­shylyqtary, oqýlyqtardyń jetispeýshiligi, t.b. problemalar týraly oılardy ortaǵa saldy. Tórt kúnge sozylǵan olımpıa­da qorytyndysynda Qytaıdan kelgen eki, О́zbekstannan kelgen bir qandasymyz birinshi oryndy, taǵy da Aspanasty elinen kelgen eki jas qazaq pen, Reseı, О́zbekstan, Mońǵolııa elderinen bir-birden baýyrlarymyz ekinshi oryndy ıelendi. Eki reseılik, úsh qytaılyq, bir ózbekstandyq jáne bir túrikmenstandyq qarakózder top jaryp, úshinshi dárejeli júldege qol jetkizdi. Laıyqty marapattaryn aldy, máre-sáre. Biraq, uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha qıyndyq osy jerde eken. Buryn halyqaralyq olımpıada júldegerleri re­tin­de jeńimpazdarǵa qazaq­standyq JOO-ǵa arnaıy grant bólinetin bolsa, búginde ol sıyrquıymshaqtanǵan. «Qazaq­standa qalsaq» dep kózderi jaınap turǵan baýyrlardyń taýyn shaqpaý qajet, sondyqtan olımpıada sońynan ár oqý ornynyń esigin qaǵyp, oryn suraý máselesi kezigedi. Átteń deısiń osyndaıda, shette júrsede ana tilin ardaq tutyp, ýyzynan ulttyq rýhqa toıynǵan sol jastardy «bálen-túgen» demeı der kezinde baýyrǵa tartyp alar ma edi? Kelisimder nátıjesinde bıylǵy júldegerlerdiń birqataryna Ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ, Qyzdar ýnıversıteti men Sh.Ese­nov atyndaǵy KMTjIÝ-den oryn tabylýy múmkin eken. – Bul olımpıadanyń bizge bererin paıyzǵa shaǵyp qajeti joq, óıtkeni bul ekonomıkalyq másele emes. Biraq, tereńine úńile qarasaq, bereriniń orasan zor ekendigin uǵynýǵa bolady. Qazaq mektepteriniń jabylýy nemese keıbir elderdegi bilim sapasynyń tómendigi nebir talantty qazaq balalarynyń «lapyldap janýyna» múmkindik bermeı tur. Olımpıada barysynda baby kelisse, qulashty keńge sermeýge daıyn turǵan talaı balany kórip kelemiz, bizdiń maqsatymyz – olarǵa qoldan kelgenshe qoldaý kórsetý, ortaǵa oraltý. Qazaq mektepteriniń jabylýy, qazaq tiliniń aıasynyń tarylýy qazirdiń ózinde shetelderdegi jas býynymyzǵa óz áserin tı­gize bastaǵan, ana tilimizde tili buralyp sálemdesýden ári asa almaıtyn balalar bar. Jyl saıynǵy olımpıada barysynda biz syrttaǵy qazaq balalarynyń ana tilin bilýi turǵysynda san men sapa jaǵynan ókinerlik ózgeristerge túsip kele jatqanyn baıqap otyrmyz, – deıdi qazylar alqasynyń tóraǵasy, QR UǴA akademıgi О́mirzaq Aıtbaıuly. Qonaqtar arasynda qujattar sharýasymen shapqylaýmen sharshaǵandar da, mashınadan poıyzǵa aýysyp otyryp aptalap jol júrip kelgender de bar eken. Biraq, onysyna renjip turǵan biri joq, bári de Qazaqstanǵa kel­genderine, «tym bolmasa bir ret kórip ketkenderine» qýanyshty ekendikterin jetkizýde. On jyl boıy balalardy ózim bas­tap kelip júrmin. Osy jyldar ishinde eki ret birinshi oryndy ıelendik. Bıyl da 1-shi orynǵa qol jetkizip, abyroımen oralyp baramyz. Qazir eńbek demalasyndamyn, balalardyń ótinishin jerge tastamaı, ári qulaǵymyz estigenmen, kózimiz kórmegen kıeli Mańǵystaý jerin kórý maqsatynda qýana kelgen edim. Qazaqqa tán darqandyqpen qarsy alyp, qurmettegen Mańǵystaý jurtyna, uıymdastyrýshylarǵa rızamyz», dep aqtaryldy Tashkent oblysynyń Bostandyq aýdanynan kelgen jetekshi Bazarkúl Ertaeva. Kaspııden tizbekteı kóterilip, dúrkireı qaıtqan aqqýlardaı sheteldegi qazaq balalary da tobymen keri ushyp ketti... Qaýyrsyn qanat balapandar aman júrsin degen tilekpen qol bulǵap ata­jurtta aǵaıyn qaldy. Qoshtasarda olardyń jas júrekteri qandaı sezimde bolǵanyn bilmeımiz, biraq oqýǵa shaqyrsa kelýge da­ıyndyǵyn jasyrǵan joq... AQTAÝ.