Jastarǵa tek bilimdi bolý jetkiliksiz

Burynǵy ótken ata-babalarymyz óskeleń urpaqty elshil bolýǵa tárbıeleýge úlken mán berýiniń túpkilikti maqsatyn búgingi tańda tereń túsinip júrmiz. «Kisi elinde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol», «Er týǵan jerine, ıt toıǵan jerine» degen sózder sonyń aıshyqty aıǵaǵy. Búgingi tańda qazaqstandyq patrıotızm – elimiz órkendeýiniń negizgi qozǵaýshy kúshi ekenine de kózimiz jetti. О́ıtkeni, qazirgi jahandaný zamanynda tek joǵary bilikti maman bolyp qalý tym jetkiliksiz. Bilikti maman tárbıe­­li de parasatty, óz eline shyn berilgen jalyndy patrıot ta bolýy tıis. Bul oraıda, aty álemge áıgili babamyz, ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen ulaǵatty sózi oıǵa oralady. Al endi etnosaralyq yntymaq máselesine kelsek, qazaq – ejelden shyn mánindegi ınternasıonalshyl ult. «Kel demek bar da, ket demek joq», «Bermegendi berip uıalt», «Taspen urǵandy aspen ur», nemese «Bir kúngi urys-keris, qyryq kúngi nesibeden aıyrady», «Bir ret dám-tuzyn tatqan úıge, qyryq kún sálem» degen sııaqty salt-dástúrler men ádet-ǵuryptardan týyndaǵan maqal-mátelder dostyq pen yntymaqty tý etken ulttyq pedagogıkamyzdyń injý-marjandary. Osy jerde, dám-tuzyn bir ret qana emes, ondaǵan jyldar boıy tatyp, búgingi tańda kisi elinde «sultan» bolyp júrgen Jırınovskıı sııaqtylardyń Ortalyq Azııa, onyń ishinde, Qazaq eli týraly aıtqan sandyraqtary eske túsip, eriksiz qynjyltady. Qazaq mundaılardy opasyz satqyndar retinde sanap, «Tony bardyń bıti, súıek tastaǵannyń ıti», «Kimniń tarysy pisse, sonyń taýyǵy», dep kelemejdegen... Táýelsizdik jyldarynda, jastarǵa bilim-tárbıe berýde qomaqty tabystarǵa qol jetkiz­­genimiz barshaǵa aıan. Desek te, buryn júrgizilgen reformalar, negizinen, bilim berý salasyn qamtyp, zaman talaptaryna saı maman tulǵasyn qalyptastyrý máselesine tıisti kóńil bólinbegen sııaqty. Biz jastardy patrıottyq, etnosaralyq yntymaq, estetıka­­­lyq jáne etıkalyq tárbıeleýde aıryqsha orny bar, kemeńger qazaq hal­qynyń fılosofııalyq máni tereń salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn umyta basta­ǵan­daı­myz. Halqymyzdyń asa bir qasıetti «Úlkenge – qurmet, kishige – izet, ata-anaǵa – qoshemet» deıtin qaǵıdatynyń da jadymyzdan óshe bastaýy óte ókinishti. Búgingi tańda, keıbir jastarymyz ata-ana aldyndaǵy boryshy men paryzyn óteýdiń ornyna, olarǵa beıádeptilik kórsetip, tipti, qarttar úıine tapsyryp ji­be­­­­retindigine de kýá bolyp júrmiz. Barshamyzdy alańdatyp otyrǵan taǵy bir kúrdeli prob­lema, bul qazaq halqynyń óz ishindegi rýshyldyq, jershildik, ǵylymı tilmen aıtqanda traıbalızm máselesi bolyp otyr. Ultymyzdyń bolashaǵyna balta shabýy múmkin bul quby­lys­qa Elbasy óz Joldaýynda da, Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń HHI sessııasynda sóılegen sózinde de erekshe kóńil bóldi. «Rý men taıpaǵa bóliný – ulttyq tu­tastyqtan aıyrylýdyń óte qaýip­ti túri, tek birlesip qana, bú­kil halyqtyń kúsh-jigerin birik­­­­tirip qana biz alǵa basamyz», dep shegeleı aıtty bul turǵyda Elbasy. Qazaq halqynyń kemeńger uly Tóle bı de halqymyzdyń júzderge, taıpalar men rýlarǵa bólinýiniń sebepterin, onyń halyqtyń kúndelikti tynys-tir­shiligi, shuǵyldanǵan sharýa­shylyǵyna baılanysty eken­digin bir kisideı-aq bilgen. Bul qubylystyń jaǵymdy tus­ta­ryn moıyndaı otyryp, ult tutas­tyǵyna keltirer keleńsiz jaqta­rynyń da bar ekendigin árdaıym eskertip otyrǵan. «Júzge bólin­genderdiń – júzi qara», «Rýǵa bólingenderdiń qurýǵa asyqqany», «Ataǵa bólin­gender adyra qalady. Kópti qorlaǵan kómýsiz qalady», «Han azsa, halqyn satady. Halyq azsa, handyqqa talasady», dep injý-marjan tujyrymdardan tura­tyn ósıet qaldyrǵan. Uly baba­myzdyń ósıetteri búgingi tańda da asa qundy, ári ózekti. Baıqap qaraǵan adamǵa, uly babamyz Tóle bı men Elbasymyz N.Nazarbaevtyń traıbalızm máselesindegi ustanymdary birin biri tolyqtyryp, úndesip-aq tur. Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza da: «Jigitter, rýdyń týyn asqaqtatamyz dep júrip, ulttyń týyn jyǵyp almaıyq», degen edi bul oraıda. Qazaq eli – kóp dindi, kóp konfessııaly memleket. Elimiz­diń Konstıtýsııasy senim bos­tandyǵyna kepildik beredi. Halyqtyń dinı nanym-senimderi memlekettiń órkendep damýynda eleýli ról atqaratyny belgili. Sondyqtan da bolar, Elbasy búgingi tańdaǵy ótkir máselelerdiń biri retinde jalǵan dinı aǵymdar ekendigin basa aıtty. Qazaq halqynyń ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerin mysalǵa ala otyryp, hıdjab kııý máselesine de aıryqsha toqtaldy. Onyń ǵasyrlar boıy qalyptas­qan halqymyzdyń salt-dástúrle­rine jat ekendigin tilge tıek etti. Klassıkalyq kórkem ádebıet­terdi oqyp, kórkem fılmderdi kórýge shaqyrdy. Bet-aýyzdaryn tumshalap alǵan qazaqtyń qyz-kelinshekteri men aq shashty keıýanalary solardyń eshbirinde de kezdespeıdi, dedi Prezıdent. Solaı bola turǵannyń ózinde de, ashyq-shashyq júrgen eshkimdi de kórmeısiń. Bári de sándi, ári ­jarasymdy ulttyq kıimderdi kıip júrgen. Sonaý, bizdiń zamanymyzdan burynǵy saq taıpalyq birlestikteriniń patshaıymdary Zarına men Tomırıs, Kenesary hannyń baýyry Bopaı hansha, keshegi surapyl soǵys jyldarynda búkil Shyǵys halyqtary qyzdary ishinen Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan qos qarlyǵash Álııa men Mánshúk, 1986 jyldyń yzǵarly Jeltoqsanynda totalı­tarlyq júıeniń óktem saıasatyna «Janym – arymnyń sadaqasy» dep qarsy shyqqan aıaýly qara­kóz qyzdarymyz joǵaryda aıtqanymyzdyń anyq aıǵaǵy. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııa qulap, táýelsizdik tańy atqannan keıin ǵana tilimiz, dilimiz jáne dinimiz qaıta jańǵyryp, elimiz damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Desek te, aldymyzda bul máseleler tóńiregindegi kúrmeýi qıyn problemalar jeterlik. Sondyqtan da, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıa bolýy tıis, óıtkeni, ol – sonaý kókbóri túrkilerden bastaý alǵan ata-babalarymyzdyń asyl armany, álemniń asa damyǵan 30 eliniń quramyna kirý jos­pary jáne jańa qazaqstandyq patrıotızmniń ózegi. «Máńgilik El» ulttyq ıdeıa­synyń arqaýy retinde otandas­tarymyzdy patrıottyq, qonaq­jaılylyq jáne meımandostyq rýhynda tárbıeleýde halqy­myz­dyń teńdesi joq salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptary tańdalsa, nur ústine nur bolar edi. Sattar QÝAShBAEV, oblystyq máslıhattyń depýtaty, «Nur Otan» partııasy Shymkent qalasy ál-Farabı aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy, professor. Ońtústik Qazaqstan oblysy.