Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
«Qazaq tilinde úndestik zańy, onyń ishinde erin úndestigi zańy qazirgideı buzylmaı turǵanda babalarymyzdyń sóılesken sózderiniń ózi án sııaqty áýezdi estilgen. Potanınniń «án salyp turǵandaı» deıtin sebebi sol» depti. Jáne osy pikirin birneshe mysal men tarıhı derek arqyly dáleldegende, qısynyna «qulaı» ketesiz. Shynynda, erterektegi qazaqtar tabıǵatpen tepe-teńdikti buzbaı, úılesimde ómir súrgen soń, sóıleýi ǵana emes, kúlli turmys-tirshiligi bir-birimen qabysyp, qııýy kelisip ketkendeı seziledi. Kúıdiń bir aty úılesimge (garmonııa) kelińkireıtindeı. Qazirgi ýaqytta úılesimdilik, tabıǵı bap degender kúlkili kórinýi bek múmkin. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kúıdiń ańyzynan mańyzy bilinetini sondyqtan shyǵar, bálkim. Áıtpese ol kezdegi qazaqtyń tabıǵatyna jetý... Ertegige bergisiz emes pe? Jalǵyz-aq «Jetim tory» kúıiniń ózimen dáleldeýge bolady oıymyzdy.
Abylaı hannyń kemeńger kóshbasshy, erjúrek bahadúr ǵana emes, dáýlesker kúıshi bolǵany týraly áńgime, ańyzdar kóp aýyz ádebıetinde. Hannyń kúılerine qatysty ataqty Shoqan Ýálıhanov, Aleksandr Zataevıch, Aqseleý Seıdimbek pikir jazyp qaldyrǵan eken. «Meniń oıymsha, – depti Zataevıch – «Abylaıdyń qara jorǵasy» osy tektes kúılerdiń ishinde táýiri deýge bolady. Oǵan jaý tutqynynan bosaǵan Abylaı hannyń alyp ushqan kóńil kúıin, astyndaǵy attyń jeldeı esken júrisin beıneleıtin osynaý mamyrajaı kúıdiń sulý sýreti jáne ásem yrǵaǵy jarqyn aıǵaq bola alady», depti.
Aqseleý Seıdimbek kúı ónerine qatysty zertteýlerinde HVIII ǵasyrdan kúıi jetken sanaýly kúıshiniń biri retinde ataıtyn Abylaı hannan birshama kúı qalǵanǵa uqsaıdy. «Aq tolqyn»», «Dúnıe qaldy», «Jetim tory», «Qaıran elim», «Sary býra», taǵy basqa kúıleriniń arasynan «Jetim torynyń» ańyzy kózge jas úıiredi.
«Qanjyǵalydan qart Bógenbaı shyqqanda, onyń ókshesin basqan batyrlar da az bolmasa kerek» desedi kári tarıh. Jantaı, Úısinbaı, Arqandar atty aǵaıyndy úsh batyrdyń joıdasyz erligi kezinde ıisi qazaqtyń qaıratyn janyǵan. Ásirese óńiniń sustylyǵyna oraı «Qarabujyr» degen qosaq aty bar Jantaı batyrdyń eren erligi ańyz bolyp taraǵan. Jantaıdyń joıqyn batyrlyǵyna Abylaı han erekshe súısinip: «Eldiń shetine, jeldiń ótine, jaýdyń betine tutqan qorǵanym, qaıraýly qara qylyshym!» dep otyrady eken.
Jantaı aǵasynyń erligin arqa tutqan Úısinbaı bir kúni qalmaqtardyń shettep qonǵan kúreńinen úsh-tórt túıe oljamen oralypty. Aldynan shyqqan inisi Arqandar erkelep «saýǵa» dep oljasynan dámetse, Úısinbaı: «Saýǵam joq, qalmaqta ne kóp – túıe kóp, deniń saý, qol-aıaǵyń bútin, óziń baryp al!» depti.
«Sóz súıekten ótedi». Namysqa býlyqqan Arqandar janyna serigin ertip, jaýǵa attanady. Qalmaqtyń bir aýylynyń keleli túıesin syrǵyta qaqpalap aıdaı jóneledi. Sońynan qýǵynshy kóp kelip, Arqandar ajal qushady. Baýyrynyń qaıǵysy aýyr tıgen Jantaı: «Ne ólemin, ne jaýdyń qanyn iship, Arqandardyń kegin qaıtaramyn!» dep bes júz qolmen atqa qonady. Bul joryqqa Jantaıdyń erjetip qalǵan balasy Toqysh pen inisi Úısinbaı da qosylady.
Jantaı batyrdyń inisiniń ólimi aıaqsyz qalmaıtynyn bilgen qalmaqtar da dúrligip, oń myń qolmen qarsy alady. Qalmaqtyń muzdaı qursanǵan on myń qolyna Jantaıdyń bes júz sarbazy janynan túńilip qarsy shabady. Sońynda segiz sarbazymen qalǵan Jantaı batyr astyndaǵy tory tulparyna balasy Toqyshty mingizip: «Toqysh balam, mynalar bolmady ǵoı, endi kegimdi alar eshkim qalmas, buzyp shyq ta, elge jet!» depti. Sodan, qolynan qylyshy túskenshe qalyń jaýmen jalǵyz arpalysqan Jantaı joıdasyz erlik kórsetse kerek. Qatary sıregen qalmaq jaýyngerleri eline jetkende «qazaqtardan jeńilip qaldyq!» dep kelip edi deıdi.
Qarabujyr Jantaı batyrdyń qalaı mert bolǵanyn estigende Abylaı han: «Tasqa shapsa, ketilmeıtin qaıraýly qara qylyshym-aı!» dep qaıǵyryp, Jantaı batyrdy arýlap qoıady. Tory tulparyn tuldap, jal-quıryǵyn kúzep, jylyna soıýǵa bos qoıa beredi.
Kúnderdiń kúninde Abylaı han ordasyna qosyn jıyp, sherý tartyp, kezekti bir joryqqa attanbaqshy bolady. Ordaǵa áıgili batyrlar jınalady. Ereýil attary kermeni súze tartyp, tyqyrshıdy. Sonda orda syrtynan at dúbiri shyǵyp, ile kúmbirleı kisinegen daýys estiledi. Han ordasyna atpen kirý, at oınatý rásimde joq. Sóıtse, tóleńgitterdiń biri: «Han ıem, Jantaı batyrdyń tuldanǵan aty ǵoı, joryq dúbirin sezip, ıesin izdep júrgen sııaqty», dep til qatady. Osy kezde Jantaı batyrdyń tory tulpary quıryǵy sabaýdaı bolyp, ordanyń aldynan oıqastaı ótedi de, batyrlardyń aty baılanǵan kermege toqtap, kisinep jiberedi. Han basymen Abylaıdyń ózi muńaıyp: «Qaıran jetim tory, ıesin saǵynǵan eken ǵoı... Bizge de kerek er edi-aý!» dep kózine jas alǵan desedi.
Abylaı hannyń «Jetim tory» kúıi dúnıege osydan soń kelipti-aý.
