Búgingi áńgimemizdiń arqaýy bolyp otyrǵan Esek batyr Esenqululy – tarıhta bolǵan adam. Arǵy atasy qosaı taıpasynan taraıtyn babamyzdyń erlik isteri týraly tarıhı derekter barshylyq.
Tarıhta «Aqtaban shubyryndy –Alqakól sulama» degen (1723-1725 jj.) atpen qalǵan qasiretti jyldarda Esek mergen jaýǵa qarsy asqan erlik kórsetken erjúrek batyrlardyń biri. «Esenquldyń uly Esek batyr bastap, Saýran aınaldy» degen sóz osy tarıhqa negizdelgen.
Zertteýshilerdiń pikirinshe, bahadúr Esek mergen týraly alǵash ret óz eńbeginde áńgime qozǵap, maqala jazǵan qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ánes Saraı. Ol óziniń «Qunanorys taıpasy» atty maqalasynda «Bul kezde adaılar Qazaq handyǵynyń qaramaǵyna kirip, Túrkistan tóńireginde otyrǵan-dy. 1694 jyldyń shilde aılarynda Túrkistandaǵy Táýke han ordasynda bolyp, óz jazbalaryn qaldyrǵan Fedor Skıbın Esek mergenniń 300 jasaǵymen Túrkistan shaharynan shyǵyp, orys shekarasyna joryqqa attanǵanyn atap kórsetken». («Mańǵystaý gazeti», 16.10.2008 jyl). («Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah» 16-17 vv. Almaty, 1-tom, 418 str.). Bul maqalada onyń jol kórsetýshisi Tobyl gýbernııasynyń Vagaı aýylynyń Chekek degen adamy ekeni aıtylady. Shamasy ol orys shekarasyna joryqqa attanǵan. «Álgi joǵaryda ataǵan Esek mergen men barda Túrkistanǵa qaıta oralǵan joq, qaıda ketkenderin men bilmeımin» dep jazady elshi Skıbın. Osy mazmundas derekterden zertteýshiler mynadaı tujyrym jasaıdy: «Qosaı urpaǵy Esek mergenniń Qazaq handyǵyna qaıtyp oralýy – Táýke hannyń astyrtyn tapsyrmalaryn oryndaıtyn qolbasylarynyń biri bolǵandyǵy».
Alasapyrandy sol kezeńde tek adaı taıpasy emes, búkil Kishi júz eli Saýran aınalǵan. «Sońǵy aınalym» dep atalyp júrgen 1750 jyly Esek Esenqululy batyrdyń atynyń alysqa shyrqap, erligi aıtyla bastaǵan ýaqyt.
Tarıhı derekterge súıensek, 1723 jyly 12 jeltoqsanda Aıýke han ordasyna Reseı shekara ókimeti oryndary habar jetkizedi. Onda qazaq, qaraqalpaqtyń 40 myń qoly qalmaq handyǵymen soǵysýǵa kele jatqanyn habarlaıdy. (V.A.Moıseev, «Djýngarskoe hanstvo ı kazahı» 17-18 vv. A, 1991, 84-85 str). «Qazaqtar birigip, Sámeke, Ábilqaıyr, Baraq, Esim sultan bastaǵan 10 myń qazaq jasaǵy 1726 jyly Seren Dýndýk han men Dorjı Nazarov ıelikterine basyp kirdi. Eger ańyzǵa sensek, onda Kishi júzdiń batyrlarynyń ishinde Esek, Esen, Qozybaq, Tabynaı, Sabytaı, Ataqozy, Shotan boldy» (Izbasar Shyrtanuly, «Tekti tulǵanyń tunbasy», 32-33 bet).
Á.Hasenov óziniń «Úsh ǵasyr ıininde» atty eńbeginde «Bizge jetkenderdiń atyjónin anyqtap, oǵan qurmet kórsetip, este qaldyrý – búgingi urpaqtyń paryzy» deı kele, adaı elinen Shotan, Nazar, Esenǵul, Esek, Sabytaıdyń esimin atap ótedi. Buǵan bizdiń qosarymyz Ataǵozy, Berdibek, Begeı, Tabynaı, Qarmys, Qonaı, Shabaı, О́mir, Temir, t.b. batyrlardyń arasy jaqyn, kóbi birin-biri kórgen erler. Olardyń birqatary eli men jeriniń taǵdyry úshin birge soǵysqan bolýy da múmkin. Bul da zertteı túsýdi kerek etetin másele.
«Mańǵystaý tarıhynda sol kisiniń dáýiri edi» delinip, eki kisiniń esimi atalady, biri – osy Esek mergen. Al usynylyp otyrǵan qujatta bizdiń Esek batyrymyzdyń ulttyq dárejedegi tulǵa ekendigi jaıly teńdessiz derek keltirilgen». Osydan keıin muraǵatty kıeli emes dep qalaı aıta alamyz?». (Alqajan Edilhanuly, «Mańǵystaý» gazeti, 16.06.2016 jyl, №103-104).
Esek batyrmen zamandas, tipti jaýyngerlik joryqtarda tize qosyp, birge júrgen dep atalatyn Ataǵozy batyrdyń erlik isi búkil Kishi júzge, tipti ısi qazaqqa belgili. Qazaqtyń aıtýly aqyny Murat Móńkeuly Jylqyshy aqynmen aıtysynda:
«О́tipti Ataǵozy, О́mir, Temir,
Birinen biri ótken aqsuńqardaı», dese, áıgili Aralbaı aqyn:
«Artyq kimder bar edi,
Ertede ótken Esekten.
Qasıetin kórsetken
Ataǵozy mergennen,
Aqsúńgisin óńgergen,
Alamanǵa jel bergen,
Azyn kópke teńgergen.
Adyrnasy aqyrǵan.
Qol oǵy nardaı baqyrǵan», dep jyrlaıdy.
«XVII ǵasyrdyń aıaǵynda, XVIII ǵasyrdyń basynda adaılardyń beri degende Syrdarııa boıynan, Aral teńiziniń teristik jaǵynan áli aspaǵan shaǵynda naq osy Esenquldyń Esegi barlaý jasap, Borsyq qumdaryn, Manyssaı-Shaǵyroı, Aqtóbe jaqtaǵy Aıryq-Muǵaljar, Sherqala sııaqty jerlerdi basyp ótip, Jemniń boıyna deıin jetip, odan ári Ústirtke sheıin baryp, ernekterin jaǵalaı otyryp, Mańǵystaýǵa túspese de, kózimen kórip qaıtqan adam bolsa kerek». (Serikbol Qondybaı, «Mańǵystaýnama» kitaby, 222-bet).
«Esenquldyń Esegi,
Erlikten bar ma edi esebi?
Jeztyrnaq pen Taýtaılaq,
Ekeýin qosa óltirgen,
Er Esek emes pe edi keshegi?», dep jyrshylarymyz dáriptegen Esenqululy Esek batyr Qosaı ata urpaqtarynyń ishindegi biregeıi, batyry, bahadúri desek, artyq aıtpaǵanymyz. Qarttardan jetken áńgimelerge qaraǵanda «Esek ákesi Esenqulǵa, aǵasy zMámbetqulǵa tartqan. Jaý dese, janyn sala umtylǵan naǵyz erdiń ózi ǵoı» dep baǵa bergen. Esek batyr – óz zamanynda qazaq eli qalmaqtardan úrkip, Syr boıynan aýǵanda elin bastap qaıtqan tórt arystyń biri.
«Altaı men Tarbaǵataıdy, Ertis pen Baıanaýyldy jaýdan bosatyp alýǵa Bógenbaı men Qabanbaı, Oljabaı men Jasybaı ne istese, Jetisý men Alataýdy, qaıtaryp alýda Naýryzbaı men Raıymbek, bir jaǵy Mańǵystaý, bir jaǵy Edil men Tobyl aralyǵyndaǵy ulan-ǵaıyr ólkeni qaıta ıelenýde Jánibek pen Bókenbaı, Eset pen Aral, Esek pen Ájibaı sony istedi. Sol jyldardaǵy kúresterdiń arasynda ǵana qazaq eli Atyraýdan Altaıǵa, Tobyldydan Qordaıǵa deıin sozylatyn qazirgi memlekettik terrıtorııasyna ıe bolyp otyr. Ony umytý – bárin umytý. Ony syılamaý – eshteńeni syılamaý». (Ábish Kekilbaev, «Áıteke bı», «Egemen Qazaqstan»).
«...Bunyń qonys etken jer,
Atyraýdyń saǵasyn,
Jánibek han salǵan eken qalasyn.
Kishi júzdiń balasy,
Mekensiz bolyp pyraǵy,
Sonda adaıdyń balasy.
Jetpis úı eken shamasy,
Qonysyna ókpelep,
Qyrǵa qaraı salady.
«Egizim adaı kóshpe», – dep
Ala saqal alasha,
Baı ulynyń balasy,
Sonda artynan qýyp barady.
Tyńdamady aıtqandy,
Oq-dárisin tekshelep,
«Bir shyǵarmyn shetinen», – dep,
Esbolaı, Shotan, er Esek,
Qyrǵa qaraı salady.
Mańǵystaýda úsh túbek –
Bul Noǵaılardyń jeri eken.
Qonyp alyp adaılar,
Qudyqtyń kózin ashady.
Manaǵy kelgen jetpis úı,
Tórt myń úı bolyp jasady.
Tórt tórtkúldiń basynda,
Meken etip el qalady,
Alpys jyl qadam basady.»
Qazaqtyń áıgili jyraýy Súgir Begendikulynyń bul shyǵarmasynan búgingi áńgimemizdiń arqaýy Esek batyrǵa qatysty bir paraǵyn kórgendeı boldyq.
«Shyǵysqa qaraı jóńkilgen qalmaqtar Jem men Ile arasyndaǵy qazaqtardyń shapqynshylyǵyna ushyrap, qatty qyryldy, keri kóshken 30909 úıdiń Jońǵarııaǵa aman jetkeni shamaly. Jońǵarııaǵa bosqan qalmaqtar 1771 jyly 18 qańtarda Jaıyq ózeninen ótip, Jem boıynda Kishi júz qazaqtarynyń shapqynshylyǵyna ushyraıdy. Oǵan Edil, Jem boıy qalmaqtarynyń aqsúıekteriniń arasyndaǵy alaýyzdyq sebepshi bolady». (Ábish Kekilbaev, «Uıqydaǵy arýdyń oıanýy», Almaty, 1979 jyl).
Qazaq tarıhyn kóz maıyn taýysyp zerttep, nebir tamasha shyǵarmalardy jazyp ketken Ábish Kekilbaevtyń bul keltirgen málimetteri qundy dúnıe. Olaı bolsa, Esek batyrdyń týǵan jerin jońǵarlardan azat etýde taban tirep shaıqasqany aqıqat.
«Esekjal jeri Esek batyrdyń qaraýyl qarap turǵan tóbe eken» desedi tarıh kózderi. Ol Qulsary kentinen shyǵysqa qaraı 40-60 shaqyrym jerde. Soǵan qaraǵanda Esekjal degen shaǵyn tóbe ne jal sol mańaıda bolýǵa tıis. Taılan han ólgen jer. Taılan atty mola Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanyndaǵy Dııar aýylynan batysta 35-40 shaqyrym, Qulsarydan shyǵys-ońtústik-shyǵysta 125-130 shaqyrym shamasynda. Taılan men Saryqasqanyń arasy shamamen 40-50 shaqyrymdaı bolsa, Esekjal sory men Taılannyń arasy 60 shaqyrym jer. Mine, osy úsh jer ataýy ornalasqan óńir, ıaǵnı Esek batyrdyń ańyzdyq-toponımııalyq arealynyń jalpy aýmaǵy 40-60 shaqyrym keńistikti alyp jatyr.
Mańǵystaý tarıhy – bir dastan. Sonyń biri bul qonysqa jeti jurt kelip, jeti jurt ketken bizden buryn noǵaı da, shúrshit te, qalmaq pen túrikmen de jaılaǵan desedi. Alpys úı adaı jaıly qonys, malyna shúıgin óris izdep, Arqadan aýa kóship, Jem ózenine taqap kelgen shaqta ózenniń kúnbatys beti qaraqurym qalmaq eken. Aryp-ashyp, sharshap-shaldyǵyp, kóp kóship, kólik jaldap kelgen el baıyrqalap, boı jazyp demalaıyq dep ózenniń kúnshyǵys betine aıaldapty. «Kórshiles, qońsylas bolaıyq», dep qalmaqqa habar salsa, «Aman-esenińde kelgen izińmen keri qaıt», dep jaýap qatypty qalmaq. Qalmaqtan qaýiptengen Esenqululy Esek batyr bir bıikke shyǵyp, qaraýyl qaraıdy eken. Bir kúni atyn tusap, ózi qısaıa jatsa, kózi ilinip ketipti. Qansha uıyqtaǵanyn kim bilsin, oıana kelse, aty joq. Izge túsip kele jatsa, Sarqasqa aıǵyr bir bulaqtan sý iship, jýsap tur eken. Sol saparda Esek batyr qalmaqtyń Dombaýyl degen batyrymen shaıqasyp, ony mert qylypty.
Adaıdyń azýly bıi Mátjan bı: «Elde eleýsiz ótken eki er boldy», dep aıtyp ketipti: Sol ekeýdiń bireýi taýtaılaqpen alysyp, jeztyrnaqpen julysyp, meımanasy tasyp, ata qonysymyzda alshańdaı basqan qalmaqtyń hany Taılan batyrdy jekpe-jekke shaqyryp, jelkesin qıǵan Qosaı batyrdyń urpaǵy – osy Esek mergen. Taǵy bir tarıhı derekterge súıensek, Esek batyrdyń ómir tarıhynda mynadaı joldar bar: «Qosaı-Baıbol-Esenqululy Esek mergen bı, bahadúr babamyz 1640-1735 jyldar arasynda ómir súrgen».
«1735 jyly 95 jasynda qazaqtyń jeri Shý men Talas mańdaryn jońǵar basqynshylyǵynan qorǵaýda asqan erlik kórsetken Esek batyr aýyr jaralanyp, aqyrǵy amanat sózin inisi Qońyr bıge aıtypty. Batyrdyń amanatyn oryndaǵan inisi bahadúrdiń qany tamǵan jerge tobylǵy, qamys, tomardan 9 turpat jasatyp, ony 9 túıege artyp, 9 jaqqa jibergen. «Aǵasynyń súıegin 16 táýlik júrip, Oǵylandy qorymyna taıaý jatqan Úsh shońqal jerine 1735 jyly jerlepti», desedi kóneden jetken áńgimede.
«Súıinshi! Rýy Qosaı Baıboluly Esek atanyń jatqan jeri tabyldy. Ata urpaqtary uzaq jyl boıy izdep, zerttep, osy jyldyń jazynda Oǵylandydan 33 shaqyrym jerdegi Úsh shońqal degen jerden taýyp, basyna qulpytas-belgi qoıyldy» dep dúıim jurtqa jar salǵan «Qazaqstan – Mańǵystaý» telearnasynan 2022 jyldyń shilde aıynda taraǵan aqparat kópshiliktiń kóńilin eleń etkizgen. Tarıhtyń tereńinen syr tartqan batyr babamyzdyń ómir tarıhy sol kúngi aqparatta bylaı órilip edi: «Esek mergen Kishi júz taıpalarynyń Jetisýdan Túrkistanǵa, Saýran mańynan batysqa, Mańǵystaýǵa kóshin bastap kelgen batyr. Ábilqaıyr hannyń keńesshisi, qolbasshysy bolǵan tulǵa».
Sondaı-aq osy mazmundas aqparat Mańǵystaý oblystyq «Mańǵystaý» gazetinde 2021 jylǵy 29 qarasha kúngi sanynda jarııalandy. (Orazbaı Qosaı, «Esek mergenniń beıiti tabyldy», «Mańǵystaý» gazeti, №115. 29.11.2022 jyl).
Esek mergenniń beıiti tabylǵany týraly «Qazaqstan –Aqtaý» telearnasyna bergen suhbatynda Kemal Meıiruly: «Atanyń jatqan jerine baryp kórip, beıittiń aldyn da, artyn da qaradyq. Aldynda eki tastyń astynda jazǵan jazý jáne artynda aıaq jaǵynda bir tastyń astynda jazǵan jazýdy taptyq. Ekeýinde de arap árpimen Esek dep jazý jazylǵan. Buryn estigenimde shaǵataı árpimen jazylǵan dep estip edim, ol beker sóz eken. Eshqandaı qateligi joq. Onyń atamyz ekeni ras», deıdi.
Al ataqty aqyn Svetqalı Nurjan: «Halyq Mańǵystaýda Úsh shońqalda Esek mergen jerlengen dep aıtyp jatyr. Men buǵan birden sol edi dep aıta almaımyn. Esek mergenniń Mańǵystaýda jatýy ábden múmkin. Ol kisiniń týǵan qudasy Jańaıuly Qojanazar, onyń serikteri Shotan men Qonaı da, Sısem ata da panteonda jatyr. Sol mańaıda Esek atanyń beıiti tabylyp jatyr dese, men ony joqqa shyǵara almaımyn. Ol kisiniń Mańǵystaýda jerlenýi zańdy jáne ábden múmkin», depti buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda.
О́z dáýiriniń dúldúl aqyny, búgingi urpaqqa mol mura qaldyrǵan Sáttiǵul:
«Áride ótti er Esek,
Taýtaılaqty muny atqan.
Jeztyrnaqty qulatqan», degen sózderi halyqtyń jadynan shyǵa qoıǵan joq.
Esek batyr Esenqululynyń esimi qazaqtar Saýran aınalǵanda adaılardy Mańǵystaýǵa bastap kelýshi batyrlardyń biregeıi retinde atalady. 1928 jyly Sankt-Peterbýrgte Adaı ýeziniń aýmaǵyndaǵy ósimdik-botanıkalyq jumystary týraly kitap basylyp shyqqan. Bul kitapqa engizilgen jumystardyń deni KSRO Ǵylym akademııasynyń 1926 jyly júrgizgen zertteýshi tobynyń esebi. Sol estepterdiń birinde Mańǵystaýǵa qazaqtardyń alǵash kelip qonystanýy baıandalady. «Budan, ıaǵnı 175 jyl buryn mergen Esen Esenqulov bastaǵan Baıuly balalary batys Túrkistannyń Saýran degen jerinen shyǵyp, batysqa qonys izdeýge attanǵan». (M.Ishenko, «Osobennostı selskogo hozıaıstva Adaevskogo ýezda» (M.–JL, 1928. 1006), «Materıaly ekspedısıı Instıtýta ıstorıı, arheologıı ı etnografıı AN Kaz SSR v 1957 g. na Mangyshlake»).
Taǵy da zertteýshilerdiń sózine júginsek, Esen dep otyrǵany shyndyǵynda Esek mergen Esenqululy ekeni daý týǵyzbaıdy. Sebebi shejire biletin qarttar «Esek mergenniń azan shaqyryp qoıǵan aty Esenbet» eken dep te áńgimeleıtin.
Orys saıahatshylarynyń kitaptaryndaǵy derekterde ataqty batyr Tama Eset batyr Kókiuly qazaq halqyn jońǵar basqynshylarynan qorǵaǵan adam (1667-1749 jj.). Batyrdy orystar Eset Aırahtınskıı dep ataǵanyn Ábish aǵamyz aıtyp ketipti. Sol sııaqty Beıneý aýdanynyń Toqsanbaı baǵytyna júrgen jerdiń ataýy Tama Eset batyrdyń tumsyǵy dep atalady. Osy derekpen salystyryp aıtsaq, «Esekjal degen tóbeniń de bir kezderi Esek batyrdyń júrip ótken joldary» degen eskiden qalǵan áńgimeniń bir sheti tarıhtyń shyndyǵymen ushtasyp jatýy ábden múmkin.
«El Saýrannan qozǵalyp, qonys izdeýshiler birshama ýaqyt Aral teńiziniń shyǵysynda bolǵan. Keıinirek Araldyń teristik-batys jaǵalaýymen ilgerilep, barlaý júrgizgen. Adaı elinde aıtylatyn ańyzdarda olar ózderin «Záńginiń Alataýynan kelgenbiz» deıdi eken. Sóıtip, Mańǵystaý topyraǵyna aıaǵyn alǵash basyp, barlaý júrgizgen osy mergen Esek Esenqululy bastaǵan qonys izdeýshiler bolǵan». («Adaı shejiresiniń» 1-kitaby).
Tarıhı málimetterdi sóıletsek, Kishi júz qazaqtary Táýke han tusynda memlekettik deńgeıdegi mindetterdi atqarǵan. Áskerı basshylyqtyń da tizginin ustapty. Taǵy bir qundy derek – bizdiń eldiń sol tusta Saryarqada júrýi. Orys patshasynyń elshileri F.Skıbın men M.Troshın Táýke hanǵa jetkenshe kóp qorlyq kóripti. Jergilikti qazaqtar bulardy birneshe jerden shaýyp, qýyp, adamdaryn óltiredi. «Sol qazaqtar shıti myltyqtarymyzdy, qylyshtarymyzdy da túgeldeı tartyp aldy, attaryna mingestirip, óz ulystary tabyn, alshynǵa alyp keldi» deıdi.
Esek batyrdyń ǵumyry, ómir súrgen jyldary, eli úshin janqııarlyq aıqastarda kórsetken erlik isteri týraly tarıhı derekterdiń áli de tabylýy múmkin. Sondyqtan osy bir ıgilikti muratty sharýaǵa arnaıy memlekettik baǵdarlama jasalyp, arhıvtiń túp-tórkini jatqan Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Tobyl, Omby qalalarynyń qorlaryn aqtarǵan jón. «Sóıtip, batyr atamyzdyń tarıhı tulǵasyn somdap, ony táýelsiz elimizdiń minberinen sóıletý búgingi tarıhshylardyń úlesinde.
Tarıhı jyrlarda «Talaýǵa taǵy kóne almaı, mal-janyn qıyp, bere almaı» degen jyr joldary osy kezdiń bir kórinisi bolsa kerek. «Atyraý jaılap, Jem kóship júrgen adaılarǵa jer jáne sý máseleleri óte mańyzdy boldy» degen derek aıtylady. Adaı taıpasynyń bir jolǵy jer bólisýi «Esekjal degen jerde túrikmen adaı taıpasynyń Baıbol tarmaǵynan shyqqan bilikti, bedeldi azamat Esek Esenqululynyń basshylyǵymen júzege asqan» degen áńgime de eski dáýirdiń bir esteligi.
Mańǵystaýǵa adaıdyń 60 úıin bastap, qonys izdep kelgen Esek batyr malyna jaıly qonys, shuraıly óris izdeıdi. Ústirt ústindegi bir sýy mol qudyqqa kelip qonystanady. Qonys jaıly bolǵanymen, malǵa sý tapshy. Dana batyr kóp oılanbastan sol jerden tórt qudyq qazdyrady. «Sol jer Besshymyraý atalǵan eken» deıdi kónekóz qarııalar. Bul qutty qonys Beıneýden 105 shaqyrym, Aqjigit eldi mekeninen 40 shaqyrym jer. Qudyqtar áli de halyq qyzmetine jarap otyr. Osy mańynda eski beıitter de bar.
Búginde Esek batyrdyń rýhyna baǵyshtalyp, jasalyp jatqan ıgi sharalardyń sany kóptep sanalady. 2007 jyldyń 22-23 shildesinde Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany, Shıbulaq eldi mekeninde, ıaǵnı áıgili Kókmeshit ornalasqan jerde mergen, batyr, bı Esek batyrǵa as berildi. Asqa Túrikmenstannan, Qaraqalpaqstannan, Qazaqstannyń Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystarynan ata urpaqtary keldi.
Bahadúr Esek mergen atamyzdyń atyn dáriptep, nasıhattaý maqsatynda Sarǵa aýylynyń ardagerleriniń usynysy negizinde bahadúrdiń atyna kóshe berildi. Elin súıgen batyrǵa eli qurmet kórsetip, kóshege eskertkish taqta ornatty. «Esek mergen Esenqululy Qazaq eliniń táýelsizdigi úshin kúres tarıhynda aıyryqsha orny bar batyr. XVII ǵasyrda osy óńirdi qalmaqtardan azat etip, Kishi júz qazaqtaryn túbegeıli ornyqtyrǵan iri tulǵa, Qosaı Esenqululy Esek mergen batyr shamamen 1662-1758 jyldary ómir súrgen. Eskertkish taqta ornatqan Salyqbaı Dúısenovter áýleti» dep jazylǵan jazý ótken dáýirdegi uly kóshti bastaǵan batyrdyń dańqyna kórsetilgen qurmet.
1697 jyldary uly, kishi bes shymyraý Esenquldyń bes bórisi atalǵan Esek, Emil, О́rezek, Nurbaı, Qońyr urpaqtary qazdyrǵan qudyqtardyń qyzyǵyn halyq áli de kórip otyr.
Esek bahadúr syndy tulǵanyń esimi tarıh betinde jazylyp, qattalyp qalǵany elge, urpaqqa qajet. Tek osy ıgiliktiń úmit-shyraǵyn óshirip almaı, urpaqtan urpaqqa jetkize bilsek, bizdiń eńbegimizdiń esh ketpegeni.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory
