Kómir tozańy da kádege jaraıdy

Ekibastuz – elimizdegi ekologııalyq ahýaly asa tómen óńirdiń biri. О́ıtkeni, qala syrtynda janyp jatatyn kúl úıindileri, MAES-ter murjalarynan býdaqtaǵan tútin – osynyń bári qaterli dertter kórsetkishteriniń artýyna sebepshi jaıttar. Elektr stansalary tarapynan sońǵy jyldary murjalarǵa zııandy gazdardy aýaǵa jiberýge tosqaýyl bolatyn súzgiler ornatý máselesi qolǵa alynǵanymen, kenishterde óndiris qaldyqtaryn kádege jaratý áli oılastyrylmaı júrgen-di. Endi bul jaǵynan «Gamma» JShS-ine qarasty «Sarykól» kenishi (dırektory – Qaırat Mýsın) kósh bastap, óndiriste ınnovasııalyq tehnologııa qoldana bastady. Geografııalyq ornalasýy jaǵynan «Sarykól» kenishi «Maıkóbe» keni­shine irgeles. Sondyqtan qos kenish­te óndiriletin kómir jynystyq quramy jaǵynan birdeı, tek óndirilý joldary qoldanystaǵy tehnologııaǵa qaraı árqıly. Qazirgi ýaqytta kenishke kireberis joldyń eki jaǵyndaǵy alqaptar jańadan ıgerile bastady. – Alqapta ken qabaty birkelki emes, kómir qabattarymen topyraq qabattary kezektesip aralasyp otyrady. Iаǵnı, bul alqapta geologııa­lyq problema bar. Mundaı aralas qyrtystan kómirdi tazartyp alý kóp shyǵyndy talap etedi. Degenmen biz tutynýshylar suranysyn tolyq ótep, kómir sapasyn olardyń talabyna qaraı qamtamasyz etip otyrmyz, – deıdi. «Gamma» JShS dırektorynyń óndiris jónindegi orynbasary Jangeldi Asmıev. Qurylysy bir jyl ishinde aıaqtal­ǵan kómirdi qaıta óńdeý kesheni – Ekibastuz kenishteri arasyn­daǵy qorshaǵan ortany lastamaı, qaldyqsyz ónim shyǵarýǵa baǵyttalǵan jobalardyń alǵashqy qarlyǵashy. – Keshen kúldiligi joǵary, quramy sazben, ken jynystarymen aralas kómirdi óńdeýge paıdalanylady, – dep túsindiredi Jangeldi Boranbaıuly. – Bul jerde quramy nashar kómir tazartylyp, sapasy jaqsartylady. Odan qalǵan usaq qaldyqtar buryn úıindige aınalatyn. Endi kómir tazartýdan qalǵan shańnyń ózinen qatty otyn – brıkettelgen kómir shyǵaryp jatyrmyz. Al brıketten qalǵan qaldyq «Vershına» JShS-ine qarasty kirpish zaýytyna jóneltilip, kirpish jasaýǵa qoldanylady. Osylaısha, biz eshbir qaldyqty syrtqa shyǵaryp, aýany lastamaımyz. Iаǵnı, qaldyqsyz óndiriske qol jetkizip otyrmyz. Qaıta óńdeý kesheninde kómir qaldyqtary býnker arqyly kep­tir­gish barabanda qurǵatylyp, mejeli temperatýraǵa jetkenshe aralastyrylady. Odan soń konveıer arqyly usatqyshqa túsedi. Bul jerde kómir qaldyqtary tozańǵa aınalyp, jınaǵysh-býnker shnek­terimen joǵary kóteriledi de, oǵan biriktirgish komponentter men jan­ǵysh katalızatorlar qosylady. Qospa ábden daıyn bolǵansha aralas­tyrylyp, qalyptarǵa quıylady. Brıkettelgen kómirdiń artyq­shylyǵy jaqqanda kóp kúl-qoqys qaldyrmaıdy, jaǵymsyz ıis shyǵar­maıdy jáne tútindemeıdi. Sondaı-aq, tym jyldam janyp ketpeıdi. Brıketterdiń qaptalýy olardy saqtaý ornyn únemdeýge múmkindik beredi. – Búgingi tańda Qazaqstandaǵy jolaýshylar poıyzdarynda kádim­gi kómir paıdalanylyp júr. Ol tasymaldaýǵa da, burqyratyp pesh­ke salýǵa da qolaısyz. Máselen, shetel­dik jolaýshylardyń aldynda jolserikterdiń kómirdi burqyratyp, kúıelesh-kúıelesh bolyp júrýi yńǵaısyz ǵoı. Sondyqtan biz jolaý­shylar vagondaryn brıketter­men qamtamasyz etýge qol jetkizgimiz keledi, – deıdi Jangeldi Asmıev. Qazirgi ýaqytta tonnasy 4500 teńge turatyn bul ónimdi Qazaqstan men Reseıdiń birqatar kásiporyndary paıdalanyp ta jatyr. Ekibastuzdaǵy «Temirjoljylý», «MAK-Ekibastuz» JShS-lerinde ónim tájirıbelik synaqtan ótkizilgen. Keshende al­ǵash quıylǵan 20 myń tonnadan as­tam brıkettiń hımııalyq quramy zert­telip, jetildirilip, sapasy jaramdy deńgeıge jetkizilgen 6 myń tonnasy tutynýshylarǵa ótkizilgen kórinedi. Endigi jumys keshende óndirilip jatqan brıketter sapasyn arttyrýǵa, ony satýǵa baǵyttalyp otyr. Qazir keshen saǵatyna 25 tonna brıket óndire alady, suranys joǵary bolsa, óndiris qýatyn saǵatyna 50 tonna­ǵa jetkizýge múmkindik bar. Munda brıketterdiń sapasyn qada­ǵalaıtyn zerthana da jumys isteıdi. О́nim sapasyna elimizdegi otyn sapasyn qadaǵalaıtyn bedeldi mekeme – qaraǵandylyq «NIS ýgol» JShS men Reseıdiń Kemerov obly­syndaǵy «Ýgol-S» AAQ-tyń táýel­siz zerthanasy qorytyndy jasaǵan. «Sarykólde» qolǵa alynǵan bastamadan ózge kenishter men óndiris oryndary úlgi alsa ıgi. Jalpy, shetelderde kez kelgen qaldyq iske jaratylady. El keleshegi – jastardyń osy jaǵyn zerttep-zerdeleýge mán bergeni jón-aý. Janargúl QADYROVA. EKIBASTUZ.