Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL «EQ»
HAT. MÁShHÚR JÚSIP – SÁBIT MUQANOVQA. « ... Gúl qadirin kim biler, bulbul biler, Qanbar qadirin Ǵalı men Dildil biler. Sóz qadirin sóılegen aýyz biler, Shala-sharpy qulaqtar dúmbil biler.
Temirtaıdy óleń qylyp sóılegen Sábıt Muqanov sen bolsań, bizge atań kim, babań kim, «Jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» ma, bolmasa túptep tartyp qozǵap júrgen bir silem bar ma? Sózińdi tanydyq, ózińdi tanyt.
Aqynda Aqmolda men aıt Ybyraıdy, Sózderin kókeıkesti jurtqa jaıdy. О́zgesin bas aýyrtpaı jaýyp-aq qoı, Baı bolmaǵan baı bolsa – bulǵar saıdy.
Bul Máshhúrdiń sóılegenine qyryq-elý jyl bolǵan. О́leńderiniń ishinde aıtylǵan sózder:
Zar bop qalar keıbir kún baı bir pulǵa, Únemi qonyp turmaıdy dúnıe qolǵa. Baq penen taq, patshalyq tıip qalar, Eskerýsiz esikte júrgen qulǵa.
Bir sózinde:
Baılar-aý, jıǵan malyń jannyń qasy, Sadaqa berip júrsiń – atań basy. Baılardyń qolyndaǵy jıǵan múlki – Kem-ketik kedeılerdiń sybaǵasy.
Mine bir sózi:
Qozǵaıdy beınetqordy kóterme jıyn, О́zgem ótirik bolsa da bul sózim shyn. О́mirim qysqa bolsyn dep oılasań, Qazaqqa qamqorlyq qyp atyńa min.
Bul Máshhúrdiń óleńin jattap aıtyp júrýshilerdiń bári de ólip qaldy.
Burynǵy zamannyń aqyndarynyń aıtysqan óleńi bar:
– Kúderi qoja men Ulbıke qyzdyń aıtysqany – júz aýyz óleń.
– Uly júz Úısinnen shyqqan Umsyn qyz ben Zaman qojanyń aıtysqany – elý aýyz óleń.
– Qaraqalpaqtan shyqqan Jánkil aqyn men Ulbıke qyzdyń aıtysqany – on aýyz óleń.
– Qarakesekten shyqqan aqyn Toǵjan qyz ben Súıindikten shyqqan Saqaý aqynnyń aıtysqany – jetpis toǵyz aýyz óleń.
– Qarakesek Qambar Janaq aqynmen Naıman aqyndary Sabyrbaı, Túbek aıtysqany – otyz jeti aýyz óleń.
– Atbasar ýezine qaraǵan Baǵanaly Baltaly Naımanda Opan degen aqyn qyz ben Altaıdan shyqqan bir aqyn jigit aıtysqan – otyz jeti aýyz óleń.
– Kereı Turdybek aqyny bolyp júrgen Orymbaı aqyn men Qarakesek aqyny bop júrgen Shortanbaı qojanyń aıtysqany – jıyrma bes aýyz óleń.
– Musa Sekerbaı aqyny bolyp júrgen Kúlik Jalshybaı aqynmen Naıman Túbek aqyn aıtysqany – otyz jeti aýyz óleń.
– Qarakesek aqyny men Balta aqynmen soqyr Shójeniń aıtysqany – jıyrma bir aýyz óleń.
– Kúlik Kótesh aqyn men Kúnikeı qyz aıtysqany – eki aýyz óleń.
Bul Máshhúrde ózi jazǵan bir shejire kitap bar, ádebıet tarıhy bolýǵa tolyq, úlkendigi tabaq qaǵazǵa tabaq boıynsha jazylǵan, aýyrlyǵy qadaq jarym. Sonyń poshtaǵa qalaı salynýyn jáne syrtyna nalojennyı platej dep, ózderińniń adresiń jazyp jiberseńder, dereý salynady jáne meniń jazýymdy tanyp oqyr kisi bolsa.
Bul Máshhúr Iýsuf sózin bastyramyn dep Toraıǵyrov alyp ketip, aıaqsyz shashylyp hár jerde qalǵan. Onan suratyp Táshkenge alyp baryp bastyramyn dep Ýálıhan Omarov alyp ketip, o da aıaqsyz qaldyrǵan. Qyzylorda baspahanada basynda on eki azamattyń birimin dep Zyıash Aldabergenov alyp ketip, o da aıaqsyz qaldyrǵan. Máskeýde turamyn dep Álkeı Marǵulanov poshtamen aldyryp, o da aıaqsyz qaldyrǵan. Sonan soń bul aýyz kúıgendeı bop, sózin qoldan shyǵarmaıtyn bolǵan.
Osy kúnde ózi jetpis eki jasta otyr. Úsh júzden shyqqan aqyndardyń, órnekti han, úlgili bılerdiń, batyrlardyń tarıhy, áńgimesi ózinde túgel.
Men sóz úırenetin kisi emespin. Ýálıhan Omarov pen Zyıash Aldabergenovten Máshhúr Iýsuf sózin qaıda jiberdińder, bary bolsa maǵan jiberińder, joǵy bolsa ony aıtyńdar dep, ekeýiniń opazdyǵynan bir jaýap alyp berseń».
Kopııasy durys: (SM).
Hattyń sońynda mynadaı ańdatpasy bar: «R.S. Bul hatqa Máshhúr Iýsuf qol qoımaǵan jáne qaı ýaqytta jazylǵanyn kórsetpegen. Hattyń oniki ekendigi, birinshiden, syrtqy adresinen, ekinshiden pocherkinen tanyldy. Hat 1931 jyly aprel aıynda alyndy. S.Muqanov. 5/Ý – 1952 j.».
S.Muqanov Máshhúr Júsip týraly óziniń «Qazaq qaýymy» atty eńbeginde: «...Tabıǵatynda zerek Máshhúr, daryndy aqyn bolýdyń ústine, jas shaǵynan qazaqtyń aýyz ádebıetin, shejiresin kóp jınaǵan. Máshhúr shejiresiniń ózge shejirelerden bir ózgesheligi, ol árbir atalardy baıandaǵanda, sol atalardyń óz tusynda bolǵan oqıǵalar týraly el aýzynda qalǵan ertegi-ańyzdardy qosa aıtady. Sondyqtan Máshhúr jazǵan shejire oqýǵa óte qyzyqty», degen.
Al myna hattyń jazylýyna bir sebep: S.Muqanov «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» atty zertteý eńbegin jazyp, ol 1932 jyly kitap bolyp shyqqan. Taptyq kózqarastyń salqyny sezilip tursa da, Alash arystary týraly talaı qundy málimetter bar. Oǵan Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbek, Muhtar, Bernııaz, Sultanmahmut, Ǵumar týraly jazǵandarynyń bári kirgen, tek Shákárim men Máshhúr Júsip joq. Shákárimniń 1931 jyly «Elsizdegi Saıat qoradan» jazǵan jalǵyz haty saqtalǵan. Bul týraly «Shákárim qajynyń S.Muqanovqa jazǵan haty» atty maqalamyz («Egemen Qazaqstan», 22.04.2006 j.) jaryq kórgen edi. Shákárim 1931 jyly «bandy» degen jalamen oqqa ushty. Sol sebepti maqala jazylmaı qalǵany túsinikti. Al Máshhúr Júsip qoljazbalarynyń qalaı qoldy bolǵanyn, alyp ketken adamdar qaıtarmaǵanyn atap jazyp otyr. Soǵan qaraǵanda, S.Muqanovqa da shyǵarmalarynyń qysqasha tizimin ǵana kórsetip, qoljazbalaryn joldamaǵan. Mynaý Sábıtten alǵan hatqa qysqasha jaýap ispetti. «Máshhúr Iýsuf sózin qaıda jiberdińder» dep suraý sal dep otyr. Osy sebepten M.Júsip týraly maqala jazylmaı qalǵan, kitapqa enbeı qalǵan. Mine, bir hattan tarqatylar oı ushqyndary osyndaı.
Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
Almatydaǵy S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
