Dúbirge toly dúnıe
Japonııa úkimeti ıadrolyq qýatty paıdalanýǵa qaıta oralýǵa shaqyrǵan qujatty maquldapty. Bul qujat «Qýat salasyndaǵy Aq kitap» dep atalady. Onda ótken jyldaǵy túrli qýat kózderin paıdalaný jónindegi esepter jarııalanyp, usynystar jasalǵan eken. Usynystyń úlkeni – ıadrolyq qýatqa, «beıbit atomǵa» qaıta oralý. Úkimet sony qoldap otyr.
Jaı qaraǵan adamǵa bul mánsizdeý, pikir talasyndaı kórinýi múmkin. Al japon eli úshin, baıybyna barsaq, búkil álem úshin bul – asa mańyzdy másele. Japonııany bólip aıtýdyń jóni – budan úsh jyl buryn bul elde atom qýatyn paıdalaný toqtatylǵan bolatyn.
Bul eldegi 2011 jylǵy «Fýkýsıma-1» atom elektr stansasyndaǵy joıqyn apattan keıin ıadrolyq qýatqa degen kózqaras ózgerdi. Halyq eldegi AES-terdi toqtatýdy talap etti. Al bul el atom stansalary boıynsha álemde úshinshi orynda edi, ıaǵnı ıadrolyq qýatty eń kóp paıdalanatyn elderdiń biri edi. Halyq talabyna qulaq asýǵa týra keldi. Qulaq aspasa, bılikten ketetinin ańǵarǵan Demokratııalyq partııa óz úkimetine atom qýatynan bas tartýǵa nusqaý berdi.
Tek bul elde ǵana emes-aý, sol tusta búkil álemde atom qýatyna qarsylyq kúsheıgen. Talaı el AES-terdi toqtatý, budan bylaı olardy salmaý jóninde sheshim de qabyldady.
Munyń bárin túsinýge de bolǵandaı edi. Adam ómiri bárinen de qymbat. Oǵan qaýip keltiretinniń bárinen de bas tartý kerek. Jaqsy ıdeıa, kópshilikke unaıtyn ıdeıa. Ásirese, ony ózderine halyq nazaryn aýdarý úshin saıası kúshter de paıdalandy. Sol atom qýaty halyqqa ıgilik ekenin bile tura oǵan qarsy pikir týdyrdy. Chernobyl, Fýkýsıma apattary biraz adamnyń qurbandyǵyna soqtyrsa, ondaı qatelikterdi jibermeýdiń jolyn izdeý kerek edi ǵoı. Oǵan múmkindik te bar. Sonda ol ıgilikke aınalady. Al jaýapsyzdyq oryn alǵan jerde, tipti, jol apatynan da, ishkilik, esirtkiden de júzdegen myń adam qaza taýyp jatady.
Atom qýaty, salystyrmaly túrde basqa qýat kózderine qaraǵanda, arzan da, eń bastysy – ekologııalyq turǵydan taza. Usynys jasap otyrǵan sarapshylar, Japonııanyń Tabıǵı resýrstar jáne qýat agenttigi óz baıandamasynda muny naqty mysaldarmen dáleldeıdi. О́tken jyly syrttan syǵymdalǵan tabıǵı gaz ákelý 2,5 ese, al kómirtekti gazben aýany lastaý tórt ese ósipti. Sóıtip, ıadrolyq qýat kózinen bas tartý elge 175 mıllıard dollar shyǵyn ákelgen.
Erte me, kesh pe, parasatqa júgingen jurttyń atom qýatyna qaıta oralatyny anyq edi. Ol barlyq jaǵynan tıimdi. Bul jerde basqalardyń emes, japondardyń sózi ótimdi. Olar – qasiretti bastap keshken halyq. Atom bombasyn da kórgen, AES-tiń apatyn da bastan keshti. Sóıtse de, on ólshep, halyqtyń ıgiligi úshin atom qýatynyń qajettigine kózderi jetkende, oǵan tańdaý jasaýy erlikke para-par áreket.
Obama oılanbaı júrgen joq
Sońǵy kezde ótkizilgen qoǵamdyq saýaldamada AQSh prezıdenti Barak Obamanyń qyzmetine kóńili tolmaıtyndar sany aıtarlyqtaı kóbeıip otyr. Sodan ony unatpaıtyndardyń qýanyshtary qoıyndaryna syımaı júr. Al ony unatpaıtyndar óz elinde de, syrtta da jeterlik.
О́z elinde unatpaıtyndar qarsylas partııasy – respýblıkashylardyń mańyna toptasqan. Olar Obamanyń qııa basqan qadamdaryn ańdyp otyrady. Tipti, eldegi qıyndyqty qarsylas prezıdenttiń kemshiligine balap, tabalaýdan taıynbaıdy. Syrttaǵylar degende, AQSh-qa básekeles, baqtalas elder bar, elin unatpaǵan soń, onyń basshysy da jaman. Oǵan qarsy sóz aıtylsa, qýanady, tabalaıdy. Sóıtip, qazir Barak Obamaǵa qarsy tas laqtyratyndardyń qarasy ájeptáýir.
Saýaldamaǵa jaýap bergenderiń 54 paıyzy qazirgi prezıdent el basqarýǵa, alda turǵan mindetterdi júzege asyrýǵa qabiletsiz degendi aıtady eken. Al oǵan senim artatyndar – 42 paıyz. Jumys istep otyrǵan adamǵa syn qashanda kóp. Keıbir elderde basshylaryna kóńil toımaıtyndar, tipti, 60-70 paıyzdy qurap jatady. Biraq jurt ony qalypty jaı kóredi. Al AQSh-tyń jaǵdaıy, onyń prezıdentiniń jaǵdaıy basqasha. Onyń minin kórgisi keletinder kóp.
Qazirgi kezde sol AQSh-ta Obamaǵa syn aıtýshylar basynda ásireońshyl jáne ásiresolshyl aqparat quraldary júr. Árıne, ol da belgili kúshterdiń tapsyrysy. Aqparat quraldarynyń azdy kóbeıtip, kópti azaıtýǵa múmkindigi bar. Ishki saıasatta buǵan deıin biraz jurt Obamaǵa densaýlyq saqtaý isindegi reformasyna, ımmıgrasııa máselesindegi ustanymyna syn aıtqan. Bireýler syn aıtar, al ýaqyt keıin aqtap alýy da múmkin. Aıtalyq, onyń ımmıgranttarǵa belgili dárejede túsinistikpen qaraýyn qaıyrymdylyqqa qosýǵa bolmas pa?
Azdy kóbeıtip kórsetý degennen shyǵady, sońǵy kezde serjant Boý Bergdaldy talıbterdiń bes komandırine aýystyrǵany úlken shýǵa aınaldy. Aýystyrmaǵanda da, bezbúırek dep biraz shý bolar edi. Áıtpese ótken aptada eldiń salyq mekemesi óziniń jeti qyzmetkeriniń elektrondy jazbalaryn joǵaltqany jónindegi áńgime memlekettik deńgeıge kóterildi. Ardagerlerge medısınalyq qyzmet kórsetýdegi bir kemshilikterdiń shýy da kúshti boldy.
Sol shýlardyń saýaldamaǵa jaýap berer kezde estiletini bar. Ishtiń shýynan syrttyń shýy az bolǵan joq. Barak Obamaǵa biraz syn Reseıdiń Qyrymdy anneksııalaýyna jumsaq qaraǵanyna baılanysty aıtyldy. Bul jerde Máskeý Obamaǵa ara tússe jón-aý dersiń. Amerıkalyqtar óz prezıdentine qatqyl bolmadyń, qaıdaǵy bir ekonomıkalyq sanksııalarmen shekteldiń dep ókpe aıtady. Qatqyldyq nege soqtyrar edi?
Jalpy, Obamaǵa aıtylatyn synnyń basym kópshiligi onyń «jumsaqtyǵyna», kelisimpazdyǵyna baılanysty. Iranǵa qarsy jumsaq boldyń, moldalarmen kelissózdi qaladyń dep aıyptaıdy. Izraıl men palestınalyqtardyń kelissózine baılanysty da sony aıtady. Irakta bolyp jatqan qazirgi oqıǵalardy kórip-bilmediń, bul elden áskerdi alyp ketkeniń jón bolmady deıdi.
Obamany aqtap alaıyq dep otyrǵanymyz joq. Ol ýaqyttyń enshisinde. Onyń uly derjava tizginin ustaý merzimi de aıaqtalyp keledi – eki jarym jyldaı qaldy. Ony oıdaǵydaı atqaratyny da anyq. Úlken qyzmetinde, ásirese, syrtqy saıasatta kelisimge kóp júgindi. Sirá, tarıhta sol baısaldylyǵy qalatyn shyǵar.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
