Týǵan elin álemge áıgilegen

Murat Aıtqojın týraly tolǵam Táńir jaratqannan tabıǵaty ózgeshe, zerek te zerdeli talantty jas bilimge mektep qabyrǵasynda júrip-aq qushtarlyǵyn kórsete bastaǵan. Ol kóp oqyp, kóp iz­dengen. Zor talaby ony oqymysty bala atandyrǵan. Taýdaı talap arqalaǵan ol mektepti úzdik bitirip, arman qýyp Almaty qalasyna attandy. Kózdegen maqsaty Qazaq elindegi bas oqý ordasy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine túsý edi. Muratyna umtylǵan Murattyń armany oryndalyp, ol QazMÝ-diń stýdenti atanady. Ol kezdegi QazMÝ, búgingi ál-Farabı atyndaǵy Qazaqtyń Ulttyq ýnıversıteti elimizdiń bilim ordalarynyń flagmany. Ýnıversıtette oqyp júrip, kóptegen jańalyqtar ashqan jas jigittiń ǵulamalyq qasıetteri sol bilim ordasynda ushtalǵan, bıik deńgeıge kóterilip, jurtqa tanylǵan. Ýnıversıtetti támamdaı sa­ly­symen bilimdi ómirlik maqsaty­na aınaldyrǵan ol taǵy da oqýyn jalǵas­ty­rýdy oılaıdy. Endigi bar armany Máskeý ýnıversıtetiniń aspırantýrasyna túsý edi. Ol da oıdaǵydaı oryndalyp, jas ǵalym aspırantýrany úzdik bitirip shyqty. Aldyna joǵary izdenis pen bıik maqsat qoıǵan ol 1965 jyly elge oralady. Sodan 1978 jylǵa deıin Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Botanıka ınstıtýtynda kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, sosyn dırektor bolyp, ǵylym salasyndaǵy eńbek jolyn bas­taıdy. О́ziniń iskerliginiń arqasynda ol qyzmettik satylardyń birinen soń birine kóteriledi. Zerthana meńgerýshisi retinde de ǵylymnan qol úzbeıdi. Belok jáne nýkleın qyshqyldaryn zertteýin jalǵastyra beredi. Sóıtip, ol Qazaqstan ǵylymyna kóptegen jańalyqtar ákeldi. Asqan daryn ıesiniń ǵylymǵa qosqan eleýli eńbegi men uıymdastyrý qabileti, iskerlik qasıetteri eskerilip, ol ózi 1983jyly uıymdastyrǵan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń «Molekýlıarlyq bıologııa jáne bıohımııa» ınstıtýtynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Ǵylymǵa sińirgen zor eńbegi men uıymdastyrýshylyq qyzmeti ony bıikten-bıikke ósirdi. Akademık ataǵyn alyp, Ulttyq akademııa tóralqasynyń múshesi bolyp saılandy. Bul Murat Ábenulynyń eline tanymal bolyp, úlken ǵulama ǵalymǵa aınalǵan kezi edi. Aıtýly akademıkti alda áli sheshilme­gen ister kútip turdy. Kóp uzamaı-aq, el ómirindegi erekshe jańalyqqa jol ashyldy. О́ziniń ǵylymı tájirıbesiniń arqasynda, sonymen qatar, ǵylym álemindegi úlken bedeline oraı Murat Ábenuly 1986 jyly akademııanyń jalpy jınalysynda jabyq daýys berý nátıjesinde Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolyp saılandy. Bul Qazaq eliniń ǵylym salasyn úlken tabystarǵa jetekteıtin kúshke jol ashylǵandyǵyn kórsetti. Ǵalymdar jas prezıdentke zor senim artty. Murat Ábenuly el esinde negi­zi­nen molekýlalyq bıologııa jáne bıoteh­nologııanyń negizin qalaýshy tulǵa bolyp qaldy. Onyń zerdeli eńbeginiń arqasynda álemdik ǵylymda birinshi bolyp joǵary aǵzalardyń belok túzýshi apparatynyń salystyrmaly zertteýleri ótkizildi. Sondaı-aq, birinshi bolyp, ósimdik jasýshalarynda ınformosomalardyń túzilýin de zerttep, jańa uǵymdar qalyptastyrdy. Onyń zeıindi zertteýleriniń nátıjesinde bıdaı sapasyn jetildirý jáne ósimdik jasýshalarynyń sýbbólshekterinen quralǵan fýnksıonaldy belsendilikke ıe gıbrıdti rıbosomalardy jasaý jaıy boıynsha kúrdeli tájirıbeler ótkizilip, nátıjesi joǵary deńgeıge jetti. Ǵylym jolyndaǵy úlken belsendiliktiń nátıjesinde ınformosomalar belok­tary­nyń fızıkalyq jáne hımııalyq qasıet­teri túıindelip, fıtogarmondar­dyń belok bıosıntezine tıgizetin áserin anyqtaý Mu­rat Aıtqojınniń enshisine tıdi. Bul qazaq ǵylymynyń qol jetkizgen zor tabysyna aınaldy. Munymen de shektelmesten, ǵulama ǵalymnyń oıy men jigeri kúnnen-kúnge ushtala túsip, kóptegen sátti zertteýler óz nátı­jesin berip jatty. Otandyq ǵylym salasynyń damýyna jan-jaqty pármen bergen akademıktiń qol jetkizgen taǵy bir úlken tabysy: ol ǵylym sapasyn jetildire otyryp, ǵylymı-zertteýlerdi avtomattandyrý máse­lelerine de kóp kóńil bóldi. Bar jaǵ­daıdy jasap, kóp kóńil bólgendikten ǵy­lymda úlken jetistikterge jol ashylyp, mol múmkinshilikter týdy. Onyń basshylyǵymen shetelderdiń 15 avtorlyq kýáligi jáne 16 patentimen qorǵalǵan molekýlaly-bıologııalyq tájirıbelerdi avtomattandyrýǵa arnalǵan aspaptar kesheni jasaldy. Munyń ózi Qazaqstan ǵylymyn dúnıejúzine tanytyp, onyń halyqaralyq deńgeıi men bedeliniń ósýine zor yqpal etkenin aıtýdy paryz sanaımyn. Akademık Murat Aıtqojın 90 ǵy­lymı jumystyń avtory ekeni belgili. Onyń bári kýáliktermen dáıektelgen. Solardyń arasynda úl­ken monografııasyn, 3 patentin erekshe atap ótýge tıistimiz. Tuǵyry berik, qana­ty talmas ǵalymnyń basshylyǵymen oryn­dalǵan jumystar árkez KSRO jáne QazKSR Lenın komsomoly syılyǵymen marapat­talǵandyǵy biz úshin úlken dáreje, zor mártebege aınalǵan edi. Bedeldi ǵalymdy Keńester Odaǵy ǵa­na emes, sonymen qatar, álem zııalylary da jaqsy bildi. Ol Germanııa, Polsha, Cheho­slovakııa, Italııa, Fransııa, Bolgarııada ót­ken ǵylymı forýmdarda baıandamalar jasady. Ol baıandamalarda kóterilgen máse­leler oqymystylardy oılandyryp tastaǵan tustary az emes. Bul akademık M.Á. Aıtqojınniń kóp jeńisteriniń biri ǵana. Murat Ábenulynyń elimizdiń ǵylym salasyna qosqan eńbegi ushan-teńiz. Osyndaı qomaqty eńbegi baǵalanyp, ol «Qazaq KSR-iniń Altyn Qurmet kitabyna» (1974 j.) engizilip, zor qurmetke ıe boldy. Árkez eńbegi memleket tarapynan qasterlenip jatty. 1976 jyly A.N.Bah atyndaǵy Bıohımııa ınstıtýtynda Máskeý ǵalymdarymen birlesip jasaǵan «Jasýsha bólshekteriniń jańa klasy – ınformosomalardyń ashylýy» atty eńbegi úshin Lenındik syılyqtyń laý­reaty ataǵyn aldy. Bul sol kezdegi Keńes­ Odaǵyndaǵy úlken marapattyń biri edi. Eljandylyq pen ultjandylyq dás­túr­de ósip, jetilgen Murat Aıtqojın kezinde Máskeý qalasynda kandıdattyq dıssertasııasyn óte jaqsy qorǵap, bolashaǵynan kóp úmit kútkizgen edi. Ol sony aqtady. Osyny paıdalanyp, kóptegen máskeýlik ǵalymdar men ustazdary: «Bolashaǵyńnan úmitimiz zor, osyndaı ǵylym ordasynda qal, qansha aıtqanmen baıtaq eldiń ortalyǵy emes pe?» degen sózderge qaramaı, óz topyraǵyna oralǵanyn joǵaryda aıttyq. Joǵarydaǵydaı qamqorlyqqa jas azamat: «Eger Qazaqstanda bıologııa ǵylymy áli bolmasa, onda sondaı ǵylymdy ol jerde de uıymdastyrý kerek», dep kesip aıtqan eken. Keıin degenine jetti. Qazaq elinde bıologııa ǵylymyn álemdik deńgeıge kóterdi. Júregi qazaǵym, elim, jerim dep soǵatyn Aıtqojınnen ol kezde basqa ja­ýap kútýge bolmaıtyndyǵy barshaǵa belgili. О́ziniń týǵan eli men jerin kórkeıtýge bar ómirin arnaǵan akademık jolynyń bul bir paraǵy ǵana. Qanshama osyndaı perzenttik paraqtar áli ashylmaı jatyr deseńshi! Murat Ábenulynyń boıyndaǵy mundaı eljan­dylyq minez – týǵan jerge degen súıis­penshilik kýási dep bilemiz. Keleshek urpaqqa tálimdik mańyzy zor mundaı uly qasıet kez kelgen adamnan tabyla bermesi anyq. Aıta berse onyń jasaǵan jumystary­nyń shegi de bitpeıdi, sheti de kórinbeıdi. Bıikke sharyqtap, tyndyrymdy dúnıelerdi jasaý Murat Ábenulyna ǵana tán qasıet. Joǵaryda atap ótkendeı, Botanıka ınstıtýtynyń molekýlalyq bıologııa tobyn qurýdan bastalǵan Aıtqojın bastamalary bolashaqqa negiz bolarlyq laboratorııa keshenin salýǵa uıytqy bolǵan edi. Sol bastama osy kúni de jalǵasyn taýyp keledi. Osylaısha, ol elimizdegi molekýlalyq bıologııa men bıotehnologııanyń negizin qalaýshy ǵalym bolyp qana qoımaı, búkil álem boıynsha aǵzalardyń belok túzetin apparattaryn (rıbosomalaryn) salystyrmaly túrde zertteýshi jáne osyǵan deıin belgisiz bolyp kele jatqan bıologııalyq qubylystardy anyqtaǵan oqymysty retinde dúnıejúzine belgili boldy. Onyń ashqan jańalyqtaryn búkil dúnıejúziniń aldyńǵy qatardaǵy ǵalym­dary moıyndady. 1983 jyly Murat Áben­uly molekýlaly bıologııa boıynsha iri ortalyqtardyń birine aınalǵan Qazaq KSR ǴA «Molekýlıarly bıologııa jáne bıohımııa» ınstıtýtyn uıymdastyryp, onyń birinshi dırektory bolǵandyǵy osynyń aıǵaǵy. О́mir jolyn Qazaq eliniń ǵylymyn kórkeıtýge arnaǵan ǵalym únemi izdeniste júrdi. Sonyń nátıjeli jemisi retinde 1987 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy bıotehnologııasy ortalyǵyn ashqanyn aıtýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵy damymasa, halyqty azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etý máseleleri kúnnen-kún­ge problemalyq túıinge aınalyp kele jat­qanyn ol erte túsindi. Sondyqtan ǵalym aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa septigi tıe­tin molekýlalyq bıotehnologııalyq je­tistikterdi keńinen zerttep, qoldaný aıasyn keńeıtýge umtyldy, problemalardy jo­ıyp, istiń sheshimin tabýǵa talpyndy. Osyndaı jolmen alǵa umtylǵan akademık tek ózi bilip qana qoıýmen shektelmeı, basqa da ǵalymdardy, sondaı-aq, jastardy tárbıelep shyǵarý úshin joǵaryda kórsetilgen ortalyqta ınjenerııa jumystaryn júrgizýdi qolǵa ala bas­tady. Onyń zertteý taqyryby ǵylymda tyń sala retinde qalyptasty. Atqarylyp jatqan sharalardyń jalǵasy retinde QazUÝ-de molekýlalyq bıologııa páni oqytyla bastady. Akademık úlken praktıkýmdar men kýrstyq jáne dıplomdyq jumystardy stýdentterge óz laboratorııasynda jasaýdy usyndy jáne oǵan tolyq jaǵdaı jasap otyrdy. Tipti, ǵylym jolyna túsken jastarǵa shetelden ákelgen eń sońǵy úlgidegi elektrondy jabdyqtardy da paıdalanýǵa múmkindik berdi. Bul naǵyz otanshyldyq, elge degen shyn janashyrlyq, jastarǵa jasaǵan qamqorlyq edi. Sol jabdyqtardy shetelden ákelý úshin talaı tabaldyryqty tozdyryp, sharshap, shaldyqqanyna kýámiz. Akademık Aıtqojın eńbeginiń qaınar kózi bolashaq shákirtter daıyndaýǵa baǵyt­taldy. Sonyń nátıjesinde ondaǵan izbasar­lary búgingi kúni onyń jolyn jalǵas­tyryp keledi. Buryn elimizde, tipti, kórshi elderdiń kóbinde damymaı kelgen jańa sala – molekýlalyq bıologııa, bıohımııa, jasýshalyq bıotehnologııa jáne genetı­kalyq ınjenerııa edi. Aıtqojın eńbeginiń nátıjesinde Qazaqstanǵa ǵana emes, álem­de tanymal boldy. Jańa ǵylym salasy or­nyqty. Bul búginde ǵalymnyń sońynda qaldyrǵan murasy ispettes. Qazirgi tańda molekýlalyq bıologııa densaýlyq saqtaý isine de óz kó­megin tıgizip jatyr. Jalǵasy retinde «Im­mýnobıotehnologııa» dep atalatyn sala paıda boldy. Bul adam densaýlyǵy úshin qaterli aýrýlar men ýly zattardy aıqyn­daýǵa qajetti monoklondyq antıdenelerge negizdelgen test-júıeler jasatýǵa jol ashty. Ekpe ósimdikter «aýrýlaryn» aıqyndaý úshin polıklondyq antıdenelerge negizdelgen dıagnostıkalyq test-júıeler de jasaldy. Bul otandyq ǵylymǵa úlken tóńkeris, zor jetistik ákeldi. Murat Aıtqojın Ǵylym akade­mııasynyń prezıdenti retinde kóptegen ister istedi. Ol ǵylymnyń barlyq salasyna kóńil aýdarýmen qatar, uıym­das­tyrýshylyq qyzmetin de zaman talabyna saı baǵyttady. Kóp kúttirmeı onyń nátıjesi kórine bastady. Ǵylym eli­mizde órleýdiń aldyńǵy shebine shyqty. Dál osy kezde Ǵylym aka­demııa­sy­nyń úılestirýshi ortalyq retinde róli kóterildi. Elimizde ǵylymı-zert­teýler­diń úılesimi aıtarlyqtaı jaq­sardy. She­tel­derdegi jetekshi ǵylymı orta­lyqtarmen yntymaqtastyq keńeıe tústi. Osyndaı eńbekteri úshin daryndy da talapty azamat memleket tarapynan da kóptegen marapattarǵa ıe boldy. Solardyń arasynda «Beıbitshilik qorynyń» Altyn medalin, «Halyqtar dostyǵy» ordenin atap ótýge bolady. О́z qolymen irgetasyn qalaǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń Molekýlıarlyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýtyna onyń esimi berildi. О́zi oqyǵan Petropavl qalasyndaǵy №1 orta mektep M.Aıtqojın atynda. Ataqty ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Murat Ábenuly qarapaıym­dylyǵymen de el esinde qalyp otyr. Onyń eljandy, ultjandy minezi, ásirese, 1986-1988 jyldary, belgili Jeltoqsan kóterilisinen keıin erekshe kórindi. Sol kezde bir sharýa­men aldyna barǵan edim. Jaǵdaıymdy surap bolǵan soń, Qaraǵandydaǵy men basqaratyn ınstıtýttyń qyzmettik jetistikterimen tanysyp, «Máskeýde oqypsyz, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalaryńyzdy sonda qorǵapsyz, onyń ústine KSRO hımııa óndirisi mınıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha kúrdeli zertteýler júrgizedi ekensiz. Basqa ne kerek. О́te jaqsy ǵoı», dep rızalyǵyn bildirdi. Munyń ózi onyń keńdigin, kemeldigin tanytsa kerek. Tótennen kelgen mezgilsiz ajal qoǵam jáne memleket isine belsene qatysyp, artyna ózindik iz qaldyrǵan, týǵan elin álemge áıgilegen ǵulama ǵalym, birtýar akademık Murat Aıt­qojındi aramyzdan erte alyp ketti. Biraq artynda óshpes ǵylymı murasy qaldy. Ol qazir azat eldiń órkendeýine septigin tıgizý ústinde. Osyndaı Alash rýhty azamat esimi men isi árqashanda urpaqtar esinde qala beredi. Murat JURYNOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti.