Jaqsy adam – jurttyń yrysy

Han Táńiriniń etegindegi ólkede aılap jaýmaǵan jaýyn Qojbanbet bıge urpaqtary eskertkish ornatyp, as bergen kúni sebeleı bas­talyp, sáske túste tógip-tógip jiberdi. Bul qubylysty qudirettiń kúshi demeske áddimiz joq. Olaı deıtinimiz, sol kúngi jaýyn bólekshe jaýdy. Ádette batystan shyǵysqa qaraı túıdektele kóshetin aqshýlan, teńbil bulttar osy kúni kerisinshe kúnshyǵystan jóńkile kelip, Shalkóde jaılaýynda toǵysyp, Allanyń nuryn jaý­dyrdy. Osy ǵalamatqa dáıekteme izdep, Shalkódedegi asqa arnaıy kelgen juldyzshy, tabıǵattyń tylsym kúshi men aýa raıyn boljaýshy Nazarbek Qojamseıitti sózge tartqanymyzda ol kisi bylaı dedi: «Raıymbek aýdanynyń ákimi Qydyrgeldi Medeýovpen kezdeskenimde ol bıyl aýdan aýma­ǵynda qurǵaqshylyq bolyp turǵanyn aıtyp, Qojbanbet bıdiń asyna shaqyrǵan kezinde: «Alańdamaı elińe baryp, halqyńa sálem aıt. Dál osy sátten bastap Narynqol óńirine jaýyn jaýsa eken dep tileımin», degen edim. Sol nıetim qudaıdyń qulaǵyna shalynyp, osy ólkege qaraı atbasyn buryp, jolaı Qojbanbet bıdiń birqatar urpaqtary turatyn Úısin taýy baýraıyna jetip, Arasanda aıaldaǵanymda jaýyn tamshylaı bastady. Arada bir kún salyp Shalkódege kelgende myna jaýyp turǵan jaýyndy ózderińiz de kórip tursyzdar», – dedi jaıbaraqat. Jalpy, Qojbanbet bı kim, degen zańdy suraqqa jaýap izdesek, bul babamyz HÚII ǵasyrda Aspan taýlary aıasynda ómir súrgen danagóı bı bolǵan adam. О́sip-ónip, artyna mol urpaq qaldyrǵan jan. О́z atymen atalatyn Qojbanbet rýy Uly júzdiń alban elindegi eń úlken taıpanyń biri bolyp sanalady. «Jaqsy adam – jurttyń yrysy», degendeı búginde urpaqtary 12 ataǵa jetip, ósip-ónýde. Babanyń erterektegi ataqonysy Ile ózeniniń boıy men Úısin taýy baýraıy bolǵan. Ony: «Qorǵap turar qorǵanymyz, Qojbanbet baba – uranymyz! Qorǵasyndaı qoryǵanbyz, Úısin taýy turaǵymyz!» – degen óleń joldary rastaıdy. Ulan-asyr asta Qojbanbet bı urpaqtarynyń biri, 85 jastaǵy Shalkóde aýylynyń turǵyny Jamalbek Jaqsylyquly urpaq jetistigi týraly, naǵashy jurty atynan kelgen Almaty oblystyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Murat Rahmetov babanyń qazaqy qasıeti jaıly sóz qozǵasa, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi basshylarynyń biri bolǵan Aıtbaı bolystyń almaǵaıyp dáýirdiń qýǵyn-súrgi­ninen qonys aýdarýǵa dýshar bolyp, búginde Qaraǵandy oblysy, Jezqazǵan qalasynan arnaıy kelgen 67 jastaǵy urpaǵy Ilııas Berkinbaev babanyń Ulytaýdaǵy urpaqtary jóninde aıtty. Aıtbaı 16 jasynan bastap 4 ret bolys bolyp saılanǵan adam eken. Ol 1916 jylǵy Qarqara kóterilisi basshylarynyń biri retinde Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» atty kitabyna engen tulǵa. Istegen isi, sóılegen sózi, ómir joly 4-5 kitapqa engen jan bolyp shyqty. Jasy kishi bolǵandyqtan bala bolys atanǵany taǵy bar. Osydan keıin sóz kezegin kór­nekti ǵalym, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ádil Ahmetov aldy. Ol kisi: «Qasıetti Shalkóde jaılaýynda Súıerqululy Qoj­banbet babamyzǵa eskertkish belgi ornatyp, bul ıgilikti istiń basy-qasynda júrgen Jańabaı Kólbaev baýyrymyzǵa úlken rahmet aıtqym keledi. Qazaqta: «Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi», degen qanatty sóz bar. Aǵaıyn týystyń basyn qosyp, judyryqtaı jumyl­dyryp, úlgi-ónege bolatyn is istegen azamatqa eldiń aıtary tek alǵys. Osynaý ıgilikti iske shyn juregimen qýanǵan adamnyń biri menmin. El aman jurt tynysh bolsyn», – dedi. Aıtsa aıtqandaı Jańabaı Kólbaev naqty isimen el kóńilinen shyǵyp, basshylyq qyzmette júrip ábden ysylǵan, memlekettik qyzmetker retinde Elbasynyń sarabdal saıasatyna saı áreket etip, tyńǵylyqtylyǵymen tanylǵan azamat eken. Sondyqtan eli osynaý ıgilikti iste ony Qojbanbet bı eskertkishin ornatý jónindegi uıymdastyrý komıssııasynyń tóraǵasy saılap úlken jaýap­kershilik júgin artypty. Qolǵa alǵan istiń qorytyndysyn aıtý úshin sóz etip otyrǵan azamatty –  Alma­ty qalasyndaǵy Alataý aýdany ákiminiń orynbasary Jańabaı Kólbaevty sózge tarttyq. «Elbasymyz Nursultan Ábish­­uly Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050:  bir maqsat, bir múd­de, bir bolashaq» atty bıylǵy Jol­daýynda: «Biz armandardy aqı­qatqa aınaldyrdyq. Máńgilik Eldiń irgetasyn qala­dyq», degeni belgili. Urpaqtar enshisinde endi osynaý myqty qalanǵan irge­tasty bekitken ústine bekite túsip, óz kezeginde perzenttik pa­ryzdy adal óteý isi tur. Bile bil­sek bul Elbasy el táýelsizdigin amanattaǵan urpaqqa artylǵan zor jaýapkershilik. Osy baǵyttaǵy isti bizden keıingi lek óz máninde saqtaýy úshin óziniń kim ekenin bilip, ulaǵatty isti sanasyna sińirip óskeni durys. Oǵan qurǵaq aqyl emes, naqty is júzine asyrylyp, halyq kóńilinen shyqqan Qojbanbet bıge ornatylǵan eskert­kish syndy qundylyq qana muryndyq bola alady», dedi. Ásili, qazaqtyń asy dala tósinde tulparlardyń dúbirli jarysymen jalǵasatyny qandaı úılesimdi. Dál osy tusta basa aıtar jaıt jerdiń shańy basylyp, báıge attarynyń kósile shabýlaryna Tabıǵat-ananyń jasaǵan jaǵdaıy boldy. Sonymen, 30 shaqyrymdyq alaman báıgede Almaty qalasynan ákelgen shu­ǵyla tory ózge sáıgúlikterden oza shaýyp, birinshi bolyp máreden ótip, báıgege tigilgen avtokólikti ıesi Janat Qalıevke mingizdi. Jorǵa jarysynda qarasazdyq Jaqan Qaraqulovtyń qarageri taıpala kelip júldege tigilgen tońazytqyshty ıesine enshiletse, qunan báıgede Eńbekshiqazaq aýdanynan kelgen Amangeldi Dáneshtiń jıren qasqasy ushqyrlyǵymen des bermeı, báıgege tigilgen asyl tuqymdy qylquıryqty ıesine jeteletti. Nurbol Áldibaev, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy, Raıymbek aýdany, Shalkóde aýyly.