Qaıtalanbaıtyn Qojyqov

Qaıshyǵa túsken «Qyz Jibek»

Toqyraý tusynda qazaq ǵylymy, óne­ri men mádenıeti qansha qysastyq kórse de, ult bolmysy men rýhyn bá­seń­detpeý jolynda jasalǵan jańalyq (sen­sasııa) deıtindeı jaǵdaı bolyp jatty. Tipti bertindegi sosıalızm ábden kemeldenip boldy degen kezeńdegi eldi eleń etkizip qana qoımaı, esin shyǵara qýantqan úsh ýaqıǵany aıtpasqa bolmaıdy. Olar – «Qazaq sovet ensıklopedııasy», «Qyz Jibek», «Dos-Muqasan».

Ensıklopedııany qolǵa alǵanda Mu­hamedjan Qa­­rataev Dıme­­keńe sypaıy ǵana: «Ensıklopedııa kóringendi kóńil­jyqpastyqqa salyp shyǵara beretin qurmet taqtasy emes», depti. Qazaqy qaýip­tiń aldyn alý úshin Dımekeńdi kú­nil­geri qulaqqaǵys etip, qorǵan bolýǵa bil­dirilgen emeýrin ǵoı. Osyndaı talap «Qyz Jibek» pen «Dos-Muqasanǵa» kelgende de qatań saqtaldy. Sonyń arqasynda ult rýhyn bıik sana deńgeıine alyp shyqqan týyndylar ómirge keldi. «Dos-Muqasannyń» shet jurttaǵy, el ishindegi konserti anshlagpen ótti. Tipti Jambyldaǵy konsertinde bılet jetpeı, stýdentter «óner halyqtiki» dep plakat ustap ereýilge shyqty. Bul tártipsizdik Ortalyq komıtettiń bıýrosynda arnaıy qaralyp, Qonaev jastarǵa arasha túsken. «Dos-Muqasannyń» izimen oblystarda vokaldy-aspapty ansamblder kóbeıe bastady. Tipti ózbekter namystan óle jazdap «Iаllany» shyǵardy. «Qyz Jibek» nege birden halyq súıispenshiligine bólendi? Onyń jumysyna sol tustaǵy qazaqtyń qaımaqtary men qaspaqtary biri qalmaı jumyldyryldy, ıaǵnı ulttyq elıta jabyldy. Esesine talaı bulaqtyń kózi ashyldy, ulttyq kınoǵa shabysy bólek jańa bir shoǵyr keldi.

Qazaq kınosy kúni búginge deıin sol «Qyz Jibektiń» deńgeıine jetken joq degen pikirdiń áli de jany siri. Bul pikir shyndyqqa janasady. Dý­lat Isabekovtiń «Qudaı saqtap «Qyz Jibektiń» burynyraq túsirilgeni qandaı durys bolǵan. Qazir túsirilse qaıter edik?» degen qaýpi de negizsiz emes. Osynaý teńdesi joq ulttyq, halyqtyq shedevrdiń «kemeldengen» qoǵamnyń qaıshysyna túsip, qıdalanǵan nusqasynyń ózi de ábden rýhanı shólirkegen halyqtyń arman-ańsaryn qanaǵattandyrýǵa molynan jetip jatyr edi. Aldymen áńgimemizge tuzdyq bolsyn, Bekejan-Asanáli Áshimulynyń myna bir lepesine den qoıaıyq.

– Saptyaıaqtan qaraýyl qoıǵan zamanda ult rýhyn aspandatatyn fılm túsirý qaıdan ońaı bolsyn, – deıdi Asaǵań. – Ol kúnderde bir shege shyǵarý úshin de Máskeýmen aqyldasatyn edi ǵoı. Baqylaý óte qatań boldy. Ási­re­se ónerge kelgende. Áý basta «Qyz Ji­bekke» ruqsat alýdyń ózi qan­daı azapqa tússe, odan ekranǵa shyǵar kezdegi asa qyraǵy keńestik senzýra­nyń eki shoqyp, bir qaraýy bútkil túsirilim tobynyń jankeshti jumysyn joqqa shyǵarýmen birdeı edi. Ásirese bataldyq (soǵys) kórinisterge qatty shúılikti. Bekejan bastaǵan qazaq qolynyń qalmaq Ko­ren jasaǵymen alapat aıqasy aıaýsyz qıdalandy. Onyń sebebi, qazaq jasa­ǵynyń sany orys fılmderindegi, máselen, «Aleksandr Nevskıı» jasaǵy­nan kóp bolyp ketken. Osyndaı uly orystyq shovınızmniń arqasynda bir aı boıyna Ile boıynda túsirilgen qazaq-qalmaq soǵysy tutasymen alynyp tas­ta­lyp, onyń ornyna Bekejannyń birli-jarym adammen alysqan álsiz qımyldary ǵana qaldyryldy. Sóıtip, Máskeýdiń jer qaıysar qalyń qoldan záre ımany ushty. Meniń áý bastaǵy maqsatym – Bekejandy urda-jyq, dań­ǵoı, tipti qanisher emes, súıe de, kúıe de biletin, eldi aıtpaǵanda óz keleshegi úshin kúresker, naǵyz eljandy, tereń oılaıtyn qaharman retinde kórsetkim keldi. Solaı jasadym da. Fılm shyqqannan keıin Bekejan Tólegendi biraz tyqsyryp jiberipti, Tólegen asa shyqpaı qalǵan degen bir bósteki pikirler de boldy. Beker sóz. Qaıta bul aǵa men ini arasyndaǵy túsinistik, syılastyqqa qurylyp, ózin aqtaǵan kórinister edi. Aıtqandaı, máskeýlik «myqtylar» da osy pikirdi negizge alyp, basbuzar Bekejan ádepti, ıbaly Tólegendi basyp ketpeý kerek dep, eki batyrdyń arasyndaǵy tartymdy sátterdi julmalaýǵa kirispekshi edi, áıteýir áýpirimmen qaldy. Sonan keıin fılm sońyndaǵy Jaıyqqa aǵyp bara jatqan Jibektiń jeleginde zor sımvoldyq maǵyna bar edi. Ol «eger aýyzbirshilik, yntymaq bolmasa, syrttan suqtanǵan jaý seniń elińdi, jerińdi myna jelekteı byt-shyt qylyp jyrtady» degen ıshara bolatyn. Kerisinshe, ol ıdeıa kórermenge jetpedi. Jaıyqtyń bo­ıynda masaırap turǵan Koren qalmaqty qaldyrdy. Búginde sol qıdalanǵan kadrlardyń saqtalmaýy ózek órteıdi. Qaıran Sultekeń qan men terin bergen sol kórinisterdi saqtap qalamyn dep qansha jantalasqanymen, tipti ómirine qaýip tónetin bolǵan soń qoıdy ǵoı. Jalpy, fılmdegi rólderge akter tańdaýda qatelesý, falsh bolǵan joq. Bári óz rólin asa joǵary kásibı deńgeıde atqaryp shyqty. «Qyz Jibek» degende, árıne kópshilik Sultekeńdi, Sultan Qojyqovty aldymen aýyzǵa alady. Sultekeń surapyl edi ǵoı. Áý basta meniń Bekejanǵa túsýime asa beıildi bolmady. Fılm barysynda jaqsy túsinistik. Kınoda rejısser men akterdiń bir-birimen túsinisip jumys istegeninen artyq baqyt joq. Bul turǵydan qaraǵanda jaryqtyq Sul­tekeńniń eńbegi zor. Túsirilim kezinde Ánýar, Quman úsheýmizdi kıiz úıde qasyna alyp, kózden tasa etpeı tártibimizdi qatań baqylaýǵa aldy. Jaspyz ǵoı, túnde qydyrystaǵymyz keledi. Sál bultalaqtasań, «Jatyńdar, erteń semka» dep tyrp etkizbeıtin. Birde oıanyp ketsem, Sultekeńniń aldyndaǵy ydysy temekige tolǵan, qalyń oıǵa batyp otyr eken. Kóp ýaqyt oıaý jattym. Sultekeń kirpik ilmeıdi.

Asaǵańnyń aıtqanyndaı bar, onyń ult rýhynyń kúzetshisindeı bolyp kóz ilmegen túnder, júregin qolyna ustap jankeshti jumyspen ótken kúnderi bolmasa, «Qyz Jibek» týar ma edi? Ult rýhanııatyna ólsheýsiz tabys ákelip, qazaq atyn aspandatqan týyndy jasaǵan ult sýretkeriniń bizge málim, beımálim derekter arqyly jetken kadrdan tys ómiri qalaı órilip edi?

Ol soǵysqa 18 jasynda attandy. Bul bárimizge sol kezdegi ortaq Otan úshin kúres edi. Ony birneshe jyl ótken soń, bu­dan da zor ult úshin kúres kútip turdy. Bul jóninde sál keıinirek. Dańqty 8-gvar­dııanyń Panfılov dıvızııasynyń qura­mynda Máskeýden Baltyq teńizine deıin­gi aralyqta maıdan jolynan ótti. Qa­tardaǵy sarbazdan gvardııa kapıtanyna deıin ósti. Ol qazaq óneriniń bir dáýirine aınalǵan Qojyqovtar áýletiniń sút kenjesi edi. Jeńis týy jelbiregende júregi atqaqtap: «Aıaýly apa! Biz jeńdik. Sene alar emespiz. Soǵysqa núkte qoıyldy. Eń bastysy, bizdiń senimimiz bizdi jeńiske jetkizdi. Buıyrtsa, taıaýda elde bolamyn. Qatty qysyp súıdim», dep elge sálem hat joldaǵany da bar.

Akterdi arqalaǵan akademık

Ol eshqashan «Men soǵystym. Osynsha marapat, ataq aldym» dep keý­de qaqpady. Tipti soǵystyń bolǵanyn da umytyp ketetin. Onyń minezi tik, birbetkeı edi. Ádiletsizdik ataýlyǵa jany shydamaıtyn. Osy minezi týrasynda fılmde rejısserdiń assıstenti bolǵan Bolat Shárip bir esteliginde: «Nıkıta Mıhalkov aıtqandaı, «Rejıssýra eń aldymen minez, shyǵarmashylyq jóninde sosyn aıtýǵa bolady» dep edi.

Qazaq rýhanııaty tarıhynda «Qyz Jibek» kórkem fılminiń alatyn orny jóninde aıtsańyz, áńgimeniń ushy-qıyryna jetpes edińiz. Mundaı ǵajaıyp ǵasyrda bir týar, ne týmas! «Qyz Jibek» fılmi túsiriledi degennen el eleńdesken. Alaıda halyqtyń sonshalyqty súıispenshiligine bólengen osynaý ulttyq klassıkany túsirýdiń qanshalyqty beınetke túskenin de bireý bilse, bireý bilmes, árıne.

«Qyz Jibektiń» dúnıe esigin ashý tarıhy qysqasha aıtqanda bylaı:

Sol kezdegi «Qazaqfılmniń» dırektory, qazaq mádenıetiniń, onyń ishinde kınonyń damýyna zor úles qosqan Kamal Smaıylov Máskeýge úsh ssenarıı aparǵan. Onyń bireýin jaratpaǵan. Bul jaratpaýdyń sońy «Qazaqfılmniń» birjyldyq bıýdjetin jutatyp ketip edi. Bul rette Ǵabıt Músirepovtiń kıno ssenarııi «Gákký» jóninde áńgimelegen durys.

Bul ssenarıı «Lenınshil jasqa» jarııalanyp, halyqtyń talqylaýyna usynyldy. Keıinirek Ǵabeń stýdııaǵa kelip, óz daýsymen ssenarııdi oqyp beredi. Qashanda qalǵýdy bilmeıtin qaǵilez Kamal Smaıylov tarıhı sátti qalt jibermeı, taspaǵa kóshirtip alady. О́kinishke qaraı, bul taspa da áli kúnge tabylǵan joq.

«Qyz Jibek» – jyldar boıy bir rýhanı serpilýdi kútip jatqan halyq­tyq arman-ańsardy, uly meıirim-shap­qat­ty jahanǵa jarııa etken fılm. Fılmniń qoıýshy rejısseri, ataqty Aleksandr Dovjenkonyń shákirti Sultan Qojyqovtyń el ishine shyǵyp jádigerler jınaý kezinde halyq keremet belsendilik tanytty. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jıyrmaǵa jýyq er-turman jınaldy. Sonyń ishindegi kúmis júgendi Qurandy er kóz jaýyn alǵany sondaı, ol Tólegenniń atyna laıyq dep tanyldy. Bul er Oljas Súleımenovtiń Almaty oblysyndaǵy aýyldardyń birinen arnaıy satyp alǵan, óz kolleksııasynda turǵan dúnıe bolyp shyqty. О́mir qyzyq, tosyn syıǵa da toly ǵoı. Osy ekspedısııa Almaty oblysynyń Narynqol aýdanynda bolǵanda Sultekeńe qoldy aıaqqa turmaı qolǵabys jasap, aqsaqaldarmen kezdestirýge deıin uıytqy bolǵan qara bala búginde asa tanymal jýrnalıst Janbolat Aýpbaev edi. «Tyrlı aryq» qaranyń qabiletin sol kezde tap basyp tanyp, matematık bolmaq armanyn osy jolǵa burǵan da uly rejısser. Jákeń sol kúnderdi únemi eljirep eske alady. Ol jóninde «1001-shi maqala» atty essemde jetkilikti jazdym.

Endi myna bir ǵajap derekti qalaı umytýǵa bolady? «El birligi degen sóz uıalaı­dy ishime» dep dúr silkinip otyratyn Syrlybaı beınesin somdaǵan Kenen­baı Qojabekovti fılm bitkenshe arqalap júrgen bir bala bar. Ol kúni keshe ómirden ozǵan ataqty akademık О́mirzaq Aıtbaev bolatyn. Bul – «Qyz Jibektiń» halqymen tezirek tabysýyn jaqyndatyp, kún-tún qalǵymaǵan el tileýiniń, uly meıiriminiń tıtimdeı kórinisiniń biri. Osylaısha, Jibek pen Tólegen mahabbatynyń tarıhyn fılmge túsirý áp degennen halyq qoldaýyna ıe boldy.

Taǵy da tasada qalmaýǵa tıisti bir derek bylaı sóıleıdi. Fılmde at ústinde qýanyshtan júzi qankóbelek oınap kele jatatyn Jibek qolyndaǵy, moınyndaǵy, bilegindegi sándi buıym­daryn laqtyratyny bar edi ǵoı. Bul zattar jaı jyltyraq (býtaforııa) emes, shyn mánindegi kúmisten jasal­ǵan áshekeıler edi. Sondaı-aq kóbimiz bile­tin myna bir oqıǵa da keremet emes pe? Zoobaqtan aqqýlardy alyp kel­gende olardy sýǵa jiberip, bıletý qıynǵa túsedi. Onyń ornyn qaz­ben aýys­tyrýdy da oılaıdy. Aqyr sońyn­da N.Tilendıevtiń «Aqqý» kúıi oryn­­dalǵanda aqqýlar taranyp, bıleı jóne­lip, birtindep jaǵaǵa jaqyndaıdy.

Kıno tobynyń jumysy tańǵy saǵat altyda bastalyp, túnniń bir ýaǵyna deıin sozylady. Ǵajaıyp tabıǵat aıasynda kınoekspedısııa músheleri kúnine 30-40 shaqyrym jaıaý júrip otyrǵan. Lagerge túngi on ekide oralysymen, kelesi kúnniń sıýjeti, túsirilimi týraly áńgime qaıta bastalady. Qojyqovtyń qataldyǵy men talapshyldyǵy týraly ańyzǵa bergisiz áńgimeniń de taraıtyny osy kez. Tipti eń júırik, asaý atqa Sultan degen ataý beripti. Qysqasy, fılm túsirilmeı jatyp, ol jónindegi áńgime ańyzdaı tarady. Bir serııaǵa bólingen 850 myń rýbldiń ornyna 650 myń rýbl bólinip qysym kórsetildi. Ǵabıt Músirepov ssenarııdi qysqartýdan bas tartty, al Qojyqov kadrlardy yqshamdap, basqasha ımprovızasııaǵa kóshti.

Jıyrma sógis

Bul áńgime Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Qonaevqa jetisimen jedel tapsyrma berilip, kınostýdııa dırektory Kamal Smaıylov qýana-qýana taǵy da qosymsha 250 myń rýbl bóldi. Deı turǵanmen, úlken formatty eki serııaly fılmdi aıaqtaý úshin bul qarajat ta jetkiliksiz edi. Aqyr sońynda plenkany únemdeýge týra keldi. Fılmdi túsirý barysynda Qojyqovqa 20 ret sógis berilipti. «Qazaqfılmniń» ár jıyny «Qyz Jibekpen» bastalyp, «Qyz Jibekpen» aıaqtaldy. Ýaqyt ótip barady, keshigý, plenkalar shyǵyny shashetekten ketip jatyr, t.b. Búgingi kúnniń tilimen aıtsaq, osynyń bárin prodıýserdiń erligine balaımyz. Al ol tusta ulttyq dúnıe jasaý ıneniń ústinde otyrǵanmen birdeı edi. Alaıda sol kezdiń ózinde Sultekeń Tólegenniń epıkalyq keıipker ekenine qaramastan shashynyń qysqa emes, qaıta uzynyraq bolýyn qalaǵan. О́ıtkeni rejısser sondaı keskinde keıipkerdiń jas­tar aýdıtorııasyna jaqyndaı túsetinin oılaǵan jáne ol oıy durys shyqty. «Qyz Jibek» bıýdjetke eki ese paıda túsirdi. Halyq ony tik turyp qarsy aldy. Tipti Almatydaǵy «Selınnyı» kınote­atryn­daǵy alǵashqy kórsetilimine jurt esik-terezeni talqandap kirdi.

«Qyz Jibek» túsirilip bitkennen keıin Qojyqov dushpanyna da tilemes kúızelis kúıin keshti. Nebári 46 jastaǵy rejısserdiń shashy býryl tartyp, 10 jasqa qartaıyp ketti. Fılmdi montajdaý kezinde ınfarkt aldy.

Fılmdi kórkemdik keńes qabyldarda zal kisige lyq toldy. Alǵashqy bolyp ssenarıı avtory Ǵabıt Músirepov sóz aldy. Buǵan deıin rejısser men ssenarııshi arasynda qatań áńgime bolǵan edi. Osynyń bárin eske ala kele klassık qalamger «Esterińizde bolar, men kezinde fılmdi táýir degenniń ózinde qoldamańdar degenmin. Al endi búgin Qojyqovtyń ǵajaıyp fılm túsirgenine kózim jetip otyr», dedi. Fılmde rejısserdiń assıstenti bolýmen qatar, stenografıst qyzmetin atqarǵan Bolat Sháripov jazýshynyń osy sózin qattap jazyp qoıypty.

«Qyz Jibektiń» dańqy alysqa ketti. Ony kóptegen el satyp aldy.

Jibektiń anasyn somdap, fılmniń sýretshisi bolǵan Gúlfaırýz Ysmaıylova sol kúnderdi bylaısha eske alady.

– Belgııa kınoınstıtýtynda «Qyz Jibektiń» kórsetilimi boldy. Kınodan soń olardyń túr-túsi birtúrli qashyp ketkendeı kórindi. Asanáli ekeýmiz qatty tolqydyq. Ol maǵan jaltaqtap qaraı berdi. Men «masqara boldyq-aý» dep oılaǵanymsha bolǵan joq, sál paýzadan soń baryp zal toly kórermenniń qoshemeti zaldy jaryp jibere jazdady.

Aı saıynǵy tabysy 40 rýbl bolǵan

Eldi osyndaı zor qoshemetke bólegen fılm rejısser taǵdyryn basqa arnaǵa buryp jiberedi dep kim oılaǵan? Ol budan keıin 15 jyl boıyna mundaı formattaǵy fılm túsirgen joq. Birde dybys rejısseri Qadyrjan Qosaıǵa «Meniń aı saıynǵy tabysym 40 rýbl ǵana», dep muń shaǵypty.

«Onyń ústinde bir durys kostıými de bolǵan joq. Memlekettik syılyqty tapsyrý kezinde eskileý kostıýmmen keldi», degen Qadyrjan Qosaevtyń sózi de eriksiz eske túsip otyr.

Osynaý mártebeli syılyqty ol da, otbasy da qajetine jarata almady. Kerisinshe, fılmge ketken plenkanyń shyǵynyn toltyrýǵa jumsalǵan. Ju­mys­syz júrgen kúnderi jazǵan ssenarııler «Qazaqfılmniń» taqyryptyq josparlaryna enbegen. Bul máselege birjaqty jaýap berýge de bolmaıdy. Bálkim, «oı, ony qaıtesińder, ol epıkalyq fılmniń rejısseri ǵoı» degen jaýaptar da berilgen bolýy múmkin. Al epıkalyq fılmderge qazirgideı ol kezde de az aqsha jumsalmaıtyn. Onyń ústine Sultekeńniń birbetkeıligi de kóp adamǵa, ásirese basshylarǵa unaı qoımaıtyn.

Sultan Qojyqovtyń sońǵy jumysy áıgili palýandar Q.Muńaıtpasov pen I.Poddýbnyı týraly edi. Áý basta serıal etip jasalmaqshy bolǵan bul týyndynyń taǵdyry da tyǵyryqqa tirelip, joly qıyn boldy. Qajymuqan róline alynǵan Á.Bekbolatov pen D.Zo­lotýhındi (I.Poddýbnyı) olımpıa­da mektebine fransýz kúresin úırenýge jiberedi. Alaıda ony aqshany orynsyz paıdalanyp jatyr degen jeleýmen taǵy da «Qyz Jibektegideı» áńgime órbitkisi kelgender boldy. Aqyrynda ol bul fılm­de óziniń oıǵa alǵan maqsatyn júzege asyra almady. Durysy, júzege asyrtpady. Onyń maqsaty Qajymuqannyń álem aldyndaǵy umytylmas som beınesin jasaý edi. «Qyz Jibekteı» fılm túsirgen dańqty rejısserdiń atyna bul ońaı soqpady. Ol sol bıikten túspeýdi oılady. Biraq júıe onyń dańqyn búrkeı almasa da, bıiginen qulata almasa da óz deńgeıin biletin oǵan bul fılmde odan da joǵary bıikke shyǵý kerek edi. Biraq oǵan jol berilmedi. Árıne, júrekke salmaq tústi.

1988 jyldyń 10 naýryzynda sura­pyl sýretker Sultan Qojyqov 65 jasqa toldy. Ertesine ómirden ozdy.

Bıyl ǵasyrlyq mereıtoıy atalynyp ótip jatqan birtýar re­jıs­serdiń áp-sátte sylyp tastaıtyn soqyrishekten ómirden ozǵanyn eske alsaq, ózegiń órtenedi. Onyń ústine, jedel járdem qyzmet kórsetýden bas tart­qan deıdi. Kim bilsin? Ol da múmkin ǵoı.

Tizgintartar: Qazaqtyń barsha shyǵarmashylyq elıtasyn jumyldyryp, «Qyz Jibekteı» fılm túsirgen adamǵa da jer basyp júrý ońaıǵa soqpaǵan bolar. Deı turǵanmen de, qolda barda qadirin bilmegenimiz de ras. Biraq bunyń bári adamı ókinish bolǵanymen, ult úshin esh ókinbeısiz. О́ıtkeni «Qyz Jibek» qaldy, qaıtalanbaıtyn Qojyqov qaldy. Altynnan eskertkish qoıatyn adam ǵoı. Al qazirgi kúni biz «Qyz Jibekti» túsire alar ma edik. Mine, másele qaıda jatyr? Atys-shabys, qan josa trıller, ekshn kórip otyrmasymyzǵa kim kepil?!

 

 Qalı SÁRSENBAI