Elimizdiń táýelsizdigi talaı tuǵyrly tulǵalardyń ómirbaıandyq, erlik dereknamalaryn tyń derektermen tolyqtyrýǵa keń múmkindik ashqany belgili. Jasyratyny joq, tarıh kómbesinde kólegeılengen keıbir bahadúr batyrlardyń kómeskilengen beıneleri ártúrli negizsiz daqpyrtpen búgingi kúnge tolyqqandy kúıinde jetpeı júrgeni de málim. Osyndaı jadyǵa túsken selkeýlik tini birte-birte shyndyqpen shıratylyp, eldiń eren tulǵalarynyń tasada qalǵan batyrlyq baıandary nazarǵa naqty usynyla bastaǵany kóńil qýantady.
Mine, sondaı tarıh aqtańdaqtarynyń keleli syry túbirimen bútindele bastaýynyń bir mysalyn Jánibek Berdáýletulynyń – Er Jánibektiń týǵanyna 300 jyl tolýy tusynda aıqyn ańǵaryp otyrmyz. Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúrestiń has batyry ári el muńyn joqtaǵan sheshen tildi birtýary ortamyzǵa qaıta oralyp kelgendeı áserge bóleıdi. Qaz daýysty Qazybek bı naǵashysy bop keletin Er Jánibek kómekeıi búlkil qaqqan, ot aýyzdy, oraq tildi sheshen bolmaǵanda qaıtsin. Batyrdyń jońǵar qalmaqtaryna qarsy atoılaǵan kúresi «Er Jánibek» tarıhı jyrynda kelisti sýrettelgen. Sondaı-aq, tarıhshy Qurbanǵalı Hamıdtiń «Taýarıh hamsa» kitabynda da Er Jánibektiń Abylaı senimin ıelengen batyr bolǵany, sonymen birge teńdessiz sheshen ekendigi sıpattalady. Sonda egeýli naıza men til shoqpary qoldassa, júregi túkti batyrdyń jaýǵa shapqan kesek kelbetin kózge elestetý esh qıyndyq týǵyzbasa kerek-ti!
... Mine, Jarma aýdanynyń Qalbataý kentinen on bes shaqyrymdaı jerdegi Ortabulaq qyratynda máńgilik tynystap jatqan Er Jánibek babamyzdyń zıratyna táý etip, quran baǵyshtaǵan qalyń halyq, birazy Qytaı men Mońǵolııadan arnaıy kelgen urpaqtary, saýapty paryzdaryn atqarǵan soń, seksenge jýyq kıiz úı tigilgen alańqaıǵa jıylyp toı meziretin bastap ketti. Keshkilik Mádenıet úıinde «El qorǵany Er Jánibek» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Kirispe sóz alǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursynbek Kákishev Er Jánibektiń ultty uıystyrýdaǵy eren ónegesin tilge tıek etti.
Bahadúr Er Jánibek eren batyrlar Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, t.b. darabozdarmen tize qosa otyryp, jońǵar soǵysynyń aıaǵyna deıin keskilesken urys salady. 1731 jyly Ábilqaıyr Reseı ımperııasynyń bodandyǵyn qabyldaǵan kezde Er Jánibek kereı taıpasyn bastap, Syr boıynan údere kóship, Qalba taýyna kelip qonystanady. Osy aradan Altaıdyń Aqtaý tóńiregindegi bir asýynan jol salyp asyp baryp, О́r Altaıdy sholyp qaıtady. Bul asý keıin «Jánibek asýy» dep atalyp ketken. 1760 jyly Jánibek batyr abaq kereı rýyn Altaı taýynyń qazirgi Shyńjań ólkesine qarasty baıyrǵy mekenine aparyp ornalastyrady.
Er Jánibektiń Shińgil aýdanynda turatyn on birinshi urpaǵy Zardyqannyń úıinde saqtalǵan qasıetti týyn 1940 jyly Ospan batyr Qytaı qazaqtarynyń ult-azattyq kóterilisi kezinde kóterip shyǵady. Mine, osyndaı máńgilik rýh kóterer erlik ıesi týraly táýelsiz elimizde tyń da tosyn izdenister júrgizilip, túrli ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizilip, as berilip jatqany ultymyzdyń erteńine qyzmet etetin ónegeli is bolmaqshy.
Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Qabdesh Jumadilov «Qazaqtardyń jońǵarǵa qarsy azattyq soǵysy» degen taqyrypta baıandama jasady. Keńinen tolǵaı kelgen ataqty jazýshy babalarymyzdyń mıras etip ketken ulan-ǵaıyr jeriniń ultaraqtaı telimin qasterlep ustaýymyz qajettigin basa eskertti. Rasynda da tarıh árdaıym shynshyldyǵymen saltanat qurǵany qandaı jaqsy. Osy rette oıǵa áralýan erlik sıpattary orala túsedi eken.
Tarıhta Er Jánibektiń eldiń tutastyǵy men birligin saqtaý jolyndaǵy tyndyrǵan is-qımyly erekshe atalady. Sonyń bir mysaly mynandaı. Jáne de budan Qarakereı Qabanbaı men onyń keremet dostyǵyn, el taǵdyry jolyndaǵy maqsattastyǵynyń jarqyn úlgisin uǵynǵandaı bolamyz. Sonyń bir kórinisin aıtyp kórelik. Jońǵarlardyń tegeýrindi tepkisine shydamaǵan Altaı kereıleri amalsyz aýyp, Syr boıyna barýǵa májbúr bolǵan edi. Jońǵarlardyń negizgi kúshi jeńilgennen keıin, qaıtadan atamekenine oralady. Biraq jońǵarlardyń qaldyq kúshteri Abaq elin qorshaýǵa alyp, qyrǵynshylyq júrgizedi. Osyndaı qysyltaıań kezde Jánibek batyr Qabanbaıdan kómek suraǵan. Qabanbaı qalyń qol bastap kelip, Abaq elin apattan qutqaryp, jaýyn jaıratyp, qalǵan jońǵarlardy Qobdaǵa asyryp tastaǵan. Osy bir jaǵdaı Aqyt Úlimjiulynyń «Abaq shejiresi» degen jyrynda tamasha sýrettelgen.
Abylaı hannyń dáýirinde batyr jáne áskerbasy bolyp kelgen – Qarakereı Qabanbaı, Altybaı batyr, Aqtanberdi batyr, Mataı Shóńkeı batyr, Býra Aqbantaı batyr, Qanjyǵaly Bógenbaı, Básentıin Malaısary jáne basqa batyrlardyń qatarynda Kereı Jánibek batyrdyń atalýy da onyń eńbegine berilgen joǵary baǵa ispettes.
Jazýshy, Mońǵolııanyń eńbek sińirgen qaıratkeri Sultan Táýkeıuly Er Jánibektiń kórkemdik tulǵasy, aqyn, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Nesipbek Aıtuly Er Jánibektiń el esinde saqtalý fenomeni, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbaı Er Jánibektiń Alash uranyna aınalýdaǵy mysy men kıesi tóńireginde keńinen áńgimeledi. Sonymen birge M. Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, professor Serikqazy Qorabaı «Er Jánibek týraly tarıhı jyrlar», osy ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, jazýshy Nurdáýlet Aqysh «Qazaq prozasyndaǵy Er Jánibek beınesi» týraly baıandama jasap, tyńdarmandarǵa tereń málimet berdi.
Rasynda da Er Jánibektiń óshpes erligi qazaq ádebıetinde de alýan qyrynan áńgime ózegine aınalǵany belgili. Ol týraly Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynda mańyzdy derekter bar. Al zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Maǵaýın «Qazaq tarıhynyń álippesi» degen zertteý eńbeginde bylaı dep jazdy: «Ejelgi er túriktiń besigi bolǵan, sońǵy zamanda jarymy oıratqa, jarymy mońǵolǵa qaraǵan, qazaqtardyń ózi neshe baryp qaıyrylǵan, aqyry Jońǵar ıeligine aınalǵan búkil Shyǵys atyrap sol óńirdiń ejelgi ıesine qaıtyp oraldy. Áýelde Kereı Jánibek batyrdyń, odan soń Qotyraq batyrdyń týy astynda, 1760 jyldardan bastap erýleı qonǵan, tynymsyz jyljyǵan alash uly búkil Jońǵar jerin qaıta toltyrady». Osy mysaldan-aq, Kereı Jánibek batyrdyń eldiń erteńi, ıaǵnı búgini úshin keskilesip kúreskeni aıqyn kórinip tur emes pe!
Halyq jadynda Jánibek batyrdyń erligi árdaıym jańǵyryp, tyń derektermen tolyǵa túsetinine kýá bolyp otyrmyz. Qazirdiń ózinde ol týraly 8 tarıhı jyr, 43 áńgime keńinen taralǵan. Mońǵolııada turatyn qazaq jazýshysy Sultan Táýkeıulynyń «Aqyr Jánibek» romany jaryqqa shyqty. Qytaıdaǵy jazýshy Shámis Qumarulynyń «Er Jánibek» romany da mol maǵlumatymen qundy bolsa kerek. Aqyt Úlimjiulynyń «Er Jánibek» atty dastany da bahadúrdiń beınesin somdaýdaǵy naǵyz derektik úlgini sapalandyra túsken shyǵarma ekenine tushynamyz. Aýyz ádebıetiniń nebir shoqtyqty abyzdarynyń jyrlaryna arqaý bolǵan Kereı Jánibek Berdáýletulynyń ańyzǵa bergisiz erligi tarıh kóshimen alǵy ǵasyrlarǵa amanattala beretinine bek senimdimiz.
Arýaqqa arnap quran-hatym túsirý rásimin Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly hazirettiń ózi jasady. Buǵan qosa ulttyq sport túrlerinen saıystar ótkizilip, konserttik baǵdarlamalar keń tynysty bolyp, kórkemdikpen órildi. Sondaı-aq, toıda Muhametqazy Muhamedıulynyń «Erdiń eri – Er Jánibek» atty kitabynyń tusaýkeseri boldy. Kitaptyń jaryq kórýine demeýshilik jasaǵan rýhy bıik azamattar Mereı Silámuly men Qaırolla Mamytanulyna shynaıy alǵys bildirildi.
Atameken irgesiniń beriktigi men el birligin nyǵaıtý jolynda janyn pıda etip kúresip ótken Er Jánibektiń bul toıy – búkil qazaq eliniń, urpaqtarynyń batyr amanatyna degen adaldyǵynyń jarqyn kórinisi retinde tarıhta bederlenbekshi.
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany.
Sýrette: jazýshy Nurdáýlet AQYSh pen avtor.
Mine, sondaı tarıh aqtańdaqtarynyń keleli syry túbirimen bútindele bastaýynyń bir mysalyn Jánibek Berdáýletulynyń – Er Jánibektiń týǵanyna 300 jyl tolýy tusynda aıqyn ańǵaryp otyrmyz. Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúrestiń has batyry ári el muńyn joqtaǵan sheshen tildi birtýary ortamyzǵa qaıta oralyp kelgendeı áserge bóleıdi. Qaz daýysty Qazybek bı naǵashysy bop keletin Er Jánibek kómekeıi búlkil qaqqan, ot aýyzdy, oraq tildi sheshen bolmaǵanda qaıtsin. Batyrdyń jońǵar qalmaqtaryna qarsy atoılaǵan kúresi «Er Jánibek» tarıhı jyrynda kelisti sýrettelgen. Sondaı-aq, tarıhshy Qurbanǵalı Hamıdtiń «Taýarıh hamsa» kitabynda da Er Jánibektiń Abylaı senimin ıelengen batyr bolǵany, sonymen birge teńdessiz sheshen ekendigi sıpattalady. Sonda egeýli naıza men til shoqpary qoldassa, júregi túkti batyrdyń jaýǵa shapqan kesek kelbetin kózge elestetý esh qıyndyq týǵyzbasa kerek-ti!
... Mine, Jarma aýdanynyń Qalbataý kentinen on bes shaqyrymdaı jerdegi Ortabulaq qyratynda máńgilik tynystap jatqan Er Jánibek babamyzdyń zıratyna táý etip, quran baǵyshtaǵan qalyń halyq, birazy Qytaı men Mońǵolııadan arnaıy kelgen urpaqtary, saýapty paryzdaryn atqarǵan soń, seksenge jýyq kıiz úı tigilgen alańqaıǵa jıylyp toı meziretin bastap ketti. Keshkilik Mádenıet úıinde «El qorǵany Er Jánibek» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Kirispe sóz alǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursynbek Kákishev Er Jánibektiń ultty uıystyrýdaǵy eren ónegesin tilge tıek etti.
Bahadúr Er Jánibek eren batyrlar Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, t.b. darabozdarmen tize qosa otyryp, jońǵar soǵysynyń aıaǵyna deıin keskilesken urys salady. 1731 jyly Ábilqaıyr Reseı ımperııasynyń bodandyǵyn qabyldaǵan kezde Er Jánibek kereı taıpasyn bastap, Syr boıynan údere kóship, Qalba taýyna kelip qonystanady. Osy aradan Altaıdyń Aqtaý tóńiregindegi bir asýynan jol salyp asyp baryp, О́r Altaıdy sholyp qaıtady. Bul asý keıin «Jánibek asýy» dep atalyp ketken. 1760 jyly Jánibek batyr abaq kereı rýyn Altaı taýynyń qazirgi Shyńjań ólkesine qarasty baıyrǵy mekenine aparyp ornalastyrady.
Er Jánibektiń Shińgil aýdanynda turatyn on birinshi urpaǵy Zardyqannyń úıinde saqtalǵan qasıetti týyn 1940 jyly Ospan batyr Qytaı qazaqtarynyń ult-azattyq kóterilisi kezinde kóterip shyǵady. Mine, osyndaı máńgilik rýh kóterer erlik ıesi týraly táýelsiz elimizde tyń da tosyn izdenister júrgizilip, túrli ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizilip, as berilip jatqany ultymyzdyń erteńine qyzmet etetin ónegeli is bolmaqshy.
Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Qabdesh Jumadilov «Qazaqtardyń jońǵarǵa qarsy azattyq soǵysy» degen taqyrypta baıandama jasady. Keńinen tolǵaı kelgen ataqty jazýshy babalarymyzdyń mıras etip ketken ulan-ǵaıyr jeriniń ultaraqtaı telimin qasterlep ustaýymyz qajettigin basa eskertti. Rasynda da tarıh árdaıym shynshyldyǵymen saltanat qurǵany qandaı jaqsy. Osy rette oıǵa áralýan erlik sıpattary orala túsedi eken.
Tarıhta Er Jánibektiń eldiń tutastyǵy men birligin saqtaý jolyndaǵy tyndyrǵan is-qımyly erekshe atalady. Sonyń bir mysaly mynandaı. Jáne de budan Qarakereı Qabanbaı men onyń keremet dostyǵyn, el taǵdyry jolyndaǵy maqsattastyǵynyń jarqyn úlgisin uǵynǵandaı bolamyz. Sonyń bir kórinisin aıtyp kórelik. Jońǵarlardyń tegeýrindi tepkisine shydamaǵan Altaı kereıleri amalsyz aýyp, Syr boıyna barýǵa májbúr bolǵan edi. Jońǵarlardyń negizgi kúshi jeńilgennen keıin, qaıtadan atamekenine oralady. Biraq jońǵarlardyń qaldyq kúshteri Abaq elin qorshaýǵa alyp, qyrǵynshylyq júrgizedi. Osyndaı qysyltaıań kezde Jánibek batyr Qabanbaıdan kómek suraǵan. Qabanbaı qalyń qol bastap kelip, Abaq elin apattan qutqaryp, jaýyn jaıratyp, qalǵan jońǵarlardy Qobdaǵa asyryp tastaǵan. Osy bir jaǵdaı Aqyt Úlimjiulynyń «Abaq shejiresi» degen jyrynda tamasha sýrettelgen.
Abylaı hannyń dáýirinde batyr jáne áskerbasy bolyp kelgen – Qarakereı Qabanbaı, Altybaı batyr, Aqtanberdi batyr, Mataı Shóńkeı batyr, Býra Aqbantaı batyr, Qanjyǵaly Bógenbaı, Básentıin Malaısary jáne basqa batyrlardyń qatarynda Kereı Jánibek batyrdyń atalýy da onyń eńbegine berilgen joǵary baǵa ispettes.
Jazýshy, Mońǵolııanyń eńbek sińirgen qaıratkeri Sultan Táýkeıuly Er Jánibektiń kórkemdik tulǵasy, aqyn, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Nesipbek Aıtuly Er Jánibektiń el esinde saqtalý fenomeni, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbaı Er Jánibektiń Alash uranyna aınalýdaǵy mysy men kıesi tóńireginde keńinen áńgimeledi. Sonymen birge M. Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, professor Serikqazy Qorabaı «Er Jánibek týraly tarıhı jyrlar», osy ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, jazýshy Nurdáýlet Aqysh «Qazaq prozasyndaǵy Er Jánibek beınesi» týraly baıandama jasap, tyńdarmandarǵa tereń málimet berdi.
Rasynda da Er Jánibektiń óshpes erligi qazaq ádebıetinde de alýan qyrynan áńgime ózegine aınalǵany belgili. Ol týraly Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynda mańyzdy derekter bar. Al zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Maǵaýın «Qazaq tarıhynyń álippesi» degen zertteý eńbeginde bylaı dep jazdy: «Ejelgi er túriktiń besigi bolǵan, sońǵy zamanda jarymy oıratqa, jarymy mońǵolǵa qaraǵan, qazaqtardyń ózi neshe baryp qaıyrylǵan, aqyry Jońǵar ıeligine aınalǵan búkil Shyǵys atyrap sol óńirdiń ejelgi ıesine qaıtyp oraldy. Áýelde Kereı Jánibek batyrdyń, odan soń Qotyraq batyrdyń týy astynda, 1760 jyldardan bastap erýleı qonǵan, tynymsyz jyljyǵan alash uly búkil Jońǵar jerin qaıta toltyrady». Osy mysaldan-aq, Kereı Jánibek batyrdyń eldiń erteńi, ıaǵnı búgini úshin keskilesip kúreskeni aıqyn kórinip tur emes pe!
Halyq jadynda Jánibek batyrdyń erligi árdaıym jańǵyryp, tyń derektermen tolyǵa túsetinine kýá bolyp otyrmyz. Qazirdiń ózinde ol týraly 8 tarıhı jyr, 43 áńgime keńinen taralǵan. Mońǵolııada turatyn qazaq jazýshysy Sultan Táýkeıulynyń «Aqyr Jánibek» romany jaryqqa shyqty. Qytaıdaǵy jazýshy Shámis Qumarulynyń «Er Jánibek» romany da mol maǵlumatymen qundy bolsa kerek. Aqyt Úlimjiulynyń «Er Jánibek» atty dastany da bahadúrdiń beınesin somdaýdaǵy naǵyz derektik úlgini sapalandyra túsken shyǵarma ekenine tushynamyz. Aýyz ádebıetiniń nebir shoqtyqty abyzdarynyń jyrlaryna arqaý bolǵan Kereı Jánibek Berdáýletulynyń ańyzǵa bergisiz erligi tarıh kóshimen alǵy ǵasyrlarǵa amanattala beretinine bek senimdimiz.
Arýaqqa arnap quran-hatym túsirý rásimin Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly hazirettiń ózi jasady. Buǵan qosa ulttyq sport túrlerinen saıystar ótkizilip, konserttik baǵdarlamalar keń tynysty bolyp, kórkemdikpen órildi. Sondaı-aq, toıda Muhametqazy Muhamedıulynyń «Erdiń eri – Er Jánibek» atty kitabynyń tusaýkeseri boldy. Kitaptyń jaryq kórýine demeýshilik jasaǵan rýhy bıik azamattar Mereı Silámuly men Qaırolla Mamytanulyna shynaıy alǵys bildirildi.
Atameken irgesiniń beriktigi men el birligin nyǵaıtý jolynda janyn pıda etip kúresip ótken Er Jánibektiń bul toıy – búkil qazaq eliniń, urpaqtarynyń batyr amanatyna degen adaldyǵynyń jarqyn kórinisi retinde tarıhta bederlenbekshi.
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany.
Sýrette: jazýshy Nurdáýlet AQYSh pen avtor.
