Ǵun órkenıetiniń izderi

Tarıhqa barlaý

Eýrazııa men Azııany baılanystyratyn uly joldardyń boıynda tas dáýiri, ǵun,­ sarmat kezeńderimen qalanǵan úlken­ mádenıet jurnaǵy jasyrynǵan. Aýqym­dy is-sharanyń quramdas bóligi retin­de Aqtóbe oblysynda mádenı mura­lardy zertteý, saqtaý, qaıta jań­ǵyrtýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy qabyldandy. Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty qyzmetkerleri Qazaqstan tarıhynyń tas dáýirinen bastap bizdiń zamanymyzdyń V ǵasyryna deıingi kezeńdi qamtıtyn I tomyn ázirleıdi. Alaıda qazaq tarıhyndaǵy aqtańdaq betterdiń biri – ǵun kezeńine baılanys­ty kezdeısoq tabylǵan oljalardan ózge eshteńe joq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin elimizdiń mýzeı qorlarynda saqtalǵan zattar men elsizde jatqan eskertkishter qaıta zertteledi.

Bizdiń zamanymyzdyń 93-jyly ǵun ımperııasy ydyrap, I ǵasyrdan bastap V álemde uly qonys aýdarý dáýiri bastalyp, qazirgi ortalyq Mońǵolııany mekendegen ǵun taıpalary biz jaqqa jyljı bastady. Qazaq jerinen úsh ǵasyr beldeýinde árli-berli ótip jatqan kóshpendi taıpalardyń qozǵalysy ǵundardyń V ǵasyrda Shyǵys Eýropada turaqtanýymen aıaqtaldy. Búginginiń suraǵy – mońǵol jerinde ejelgi dalalyq ımperııany qurǵan hýnnýlar men qazaq jerinde ómir súrgen ǵundardy ne biriktirdi? Hýnný men ǵun óz zamanynda qandaı odaq qurdy? Belgili bir maqsatqa birigip, bir-birimen qosyldy ma, álde bitispes jaý qalpynda qaldy ma? Uly qonys aýdarý kezeńinde taı­palar arasynda qandaı odaq boldy? Shap­qynshylyqpen kelgen eki hýnný taı­pasy osy jerde talqandalsa, dalamyz­ qalaısha ǵun ımperııasynyń bir­ bólshegi bolady? Bul ázirshe jaýaby joq­ suraqtar.

Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ıns­tıtýtynyń bas dırektory, tarıh­ ǵylymdarynyń kandıdaty­ Aqan Ońǵaruly qazaq ǵylymy óz maman­da­rymyzdyń shynaıy taldamaly-sarap­tamalyq tujyrymdaryna zárý eken­digin jasyrmady. Sol úshin de Ǵylym­ jáne joǵary bilim mınıstrligi tarıh­shy­la­rymyzǵa eldiń túkpir-túkpirin aralap, so­nyń nátıjesinde tabylyp jatqan dúnıe­lerge ǵylymı sarapshy retinde qatysýdy mindettep otyr.

Ǵun dáýiri

Qazaq jerinen tabylǵan kezdeısoq olja­lar bizdiń zamanymyzdyń I ǵasy­ry­nyń aıaǵy men II ǵasyrynyń orta tusyn­daǵy alǵashqy qonys aýdarý keze­ńine jatady. Tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor Zeınolla Samashev ǵun­ kezeńi Aqtóbe oblysy aýmaǵynda jaq­sy bederlengenin, oǵan oblystyq mýze­ı­ qorynda ár kezeńde jınaqtalǵan dúnıe­ler dálel bolatynyn alǵa tartty. Bıyl jazda Aqtóbe oblysyndaǵy ejelgi adamdar turaqtaryn, ǵun kezeńiniń eskertkishterin zertteýge 14 ekspedısııa shyǵady. Olar eń áýeli Qarǵaly men Mártók aýdanyndaǵy alǵashqy adam turaqtaryn, tas ǵıbadathanalardy jáne Muǵaljar taýyndaǵy qola dáýiri metallýrgteriniń Taranǵul qonysyn, Hromtaý aýdanyndaǵy Oısylqara, Mońǵolsaı eskertkishterin zertteıdi. Taranǵul – Eýrazııadaǵy eń kóne eskertkishterdiń biri.

Bizdiń zamanymyzdyń II-IV ǵasyrynda qazirgi qazaq jerinde ǵundardyń erekshe mádenıeti qalyptasty. Oǵan osydan birer jyl buryn Oıyl, Qobda ózenderiniń boıynan tabylǵan ǵundar elıtasynyń eskertkishi dálel. 2016 jyldan bastap qazba jumystaryn júrgizgen jergilikti arheologter Áıteke bı, Oıyl, Qobda aýdandarynan ǵun dáýiriniń 400-ge jýyq qorymyn anyqtady. Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Meıram Dúısenǵalıdyń aıtýynsha, tek Oıyl jerinen 100-ge jýyq eskertkish tapsa, onyń kóbi Saraljyn aýylyna jaqyn qorymda qumǵa kómilgen dúnıeler. Osy tabylǵan buıymdardyń jasy 1800-1900 jylǵa ketedi. Kezdeısoq tabylǵan sońǵy eskertkish – qurylys jumystary kezinde Elek ózeni boıynan qazylǵan altynmen kómkerilgen er. Jer astyna muqııat jasyrylǵan ǵun kóseminiń erin ár ǵasyrdyń oba tonaý­shylary kórmeı qalǵan osyndaı asa baı ári erekshe talǵammen jasalynǵan buıymdarǵa qarap, b.z. II-V ǵasyrynda osy jerdi qonys etken taıpalardyń bıik mádenıeti bolǵanyn baıqaımyz. Ǵunnan keıin bul jaqta kim boldy?

«Dalamyzdaǵy ejelgi qalalardy tabý – mindetimiz. О́ıtkeni elimizdiń oń­tús­tigi men Syr boıyndaǵy qalalardy zert­tegenimizben, dalalyq beldeýler nazardan tys qaldy. Bir sózben aıtqanda, dala­­lyqta qala bolady dep oılamadyq. Soń­ǵy jyldary mońǵol arheologteri óz­ jerinde dalalyq taıpalar turǵyzǵan bir­­neshe qalanyń ornyn tapty. Bul bizge de­­ oı saldy. HHI ǵasyrdyń basynda Qa­zaq­stannyń Aqtóbe, Atyraý, Batys Qa­zaq­stan jáne Mańǵystaý, Qostanaı jáne­­ Reseıdiń Orynbor, Chelıabi oblys­tary­ aýmaǵynan tabylǵan ǵun kezeńiniń es­ker­tkishteriniń uzyn sany 40-tan aspaı­dy.

Qorǵan-obalarda aıshyqtalǵan ǵun­ men sarmat mádenıeti bir-birinen ózge­she. Muqııat jasyrylǵan ǵun eskert­ki­shi jerdiń astynda jatsa, sarmat keze­ńiniń dúnıesi jer betindegi úıilgen qor­ǵandarda qaldy. Onyń ústine, ǵun eskert­kishin kózben sholyp tabý qıyn. Ol eń aldymen aeroǵarysh túsirilimderimen anyqtalyp, sol aýmaqty qazǵanda ǵana shyǵady. Ǵundar mádenıetine qorym-obalar, ganteldi qurylystar men dinı ǵuryp ótkizgen ǵıbadathanalar jatady. Uzynnan uzaq 3-4 shaqyrymǵa deıin sozylyp jatatyn qorymnan kóbinese 300-400 nysan shyǵady. Qazaqtyń jerleý dástúrinde ǵunnan qalǵan jurnaq bar.

Ǵun joly

Qazirgi qazaq dalasy – Ǵun ımpe­rııa­synyń shetkeri aımaǵynda ornalas­ty.­ Sol kezeńde bizdiń jerimizde ómir súr­gen taıpalar tutynǵan dúnıeler Qyrym, Kavkaz, Shyǵys Eýropadaǵy oba­lardan tabylǵan dúnıelermen óte uqsas. V ǵasyrda Eýropaǵa at basyn tiregen ǵundar rımdiktermen ashyq qaqtyǵysqa tústi. Ondaı jaǵdaıda bulardyń tártipke baǵynǵan myqty júıesi men kóregen strateg kósemderi bolǵany anyq. Zeınolla Samashev ǵun­dardyń qazaq jerine kelgen soqpaǵyn anyqtaý mańyzdy deıdi. Saryarqanyń Torǵaı jaq betindegi ǵundardyń anyq bederlengen eskertkishteri áli kúnge deıin zertteýsiz jatyr.

Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty monıtorıng jáne qorǵaý arheologııasy bóliminiń meńgerýshisi Aslan Mamedov b.z. I ǵasyrynyń aıaǵy men II ǵasyrynyń basynda Batys Qazaqstan jerine úlken qaýym kóship kelgenin aıtady. Olardyń kelýimen osy jerdi mekendegen ǵundardyń turmys-tirshiligi men dúnıetanymy túbirli ózgeriske ushyrap, basqa mádenıet paıda bolǵan. Bul topyraqta halyqtardyń uly kósh joly qalyptasty. Bul jaqqa kelgen ǵun kósemderi Oıyl ózeni arqyly Oral jaǵyna shyǵyp, Astrahanǵa qaraı kóshedi. Osy joldaǵy ǵun jurtynyń belgileri Temir aýdanyndaǵy Oıyl ózeni boıyna ornalasqan ǵıbadathanalardan, jerleý ǵuryptarynan kórinedi. Bul jaqqa at sýytqan taıpalardyń bári birdeı batysqa qaraı attanbaǵan. Keı taıpanyń joly ońtústikke qaraı burylǵan. Sol dáýirde Aral mańynda úlken otyryqshylyq mádenıet qalyptasyp, ǵun taıpalary saýda joldaryn baqylaýda ustap otyrǵan. Ǵundardyń taǵy bir joly qazirgi Mańǵystaý túbegine baǵyt túzegen. Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Darhan Baıtileý oǵan dálel retinde Mańǵystaý oblysyndaǵy qazba jumystary kezinde «Altyn qazǵan» degen jerden tabylǵan ǵundar ǵıbadathanasy týraly aıtty. Mańǵystaýlyq arheolog Andreı Astafevtiń aıtýynsha, Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵynda ǵundar saýda júrgizgen úlken port bolǵan. «Altyn qazǵan» qonysyndaǵy altyn buıymdardy qara arheologter ótken ǵasyrda tonap ketken.

«Bılikte otyrǵan elıta sol kezeńdegi taıpalardyń basyn biriktirgen. Bizdiń zamanymyzdyń II ǵasyrynda bıleýshiler ǵıbadathanalar, ganteldi qurylystar salyp, halyqtyń dúnıetanymyn ózgertýge tyrysqan. Bul kezeńdegi elıtaly jerleý ǵuryptarynan da osyny ańǵarýǵa bolady. Al keıingi ǵasyrlarda elıtaly jerleý ǵurpyn qarapaıym adamdar da qoldana bastaǵan. Sonyń jurtqa belgili kórinisi – obalardan tabylǵan sopaqsha bas súıekter. Dúnıege kelgen sábıdiń bas súıegin qysyp baılap, sopaqsha bas shyǵarýdy I-II ǵasyrda aqsúıekter qoldansa, IÚ ǵasyrdan bas­tap osy ádisti qarapaıym adamdar da qoldana bastaǵan. Qysqasy, shyǵystan kelgen taıpalar bizdiń jerimizde basqa mádenıet qalyptastyryp, odan ári ketken», deıdi Darhan Baıtileý.

Obalardan tabylǵan at erlerine qarap ǵundardyń kóshi-qon jolyn anyqtaýǵa bolady. Sarmat taıpalary kóbinese atqa jaıdaq mingen. Al ministi jylqynyń erin altyndap órnekteý, sol sııaqty attyń aýyzdyǵy men úzeńgisin ásemdep jasaý ǵundardyń isi. Máselen, Elek qorǵanynan tabylǵan altyndalǵan er úlgisi Kavkaz, Qyrymnan tabylǵan erlermen óte uqsas. Er Azııa jerinde paıda bolyp, ári qaraı batysqa ketken. Osy jaqtaǵy obalardan ǵun zamanynyń úzeńgileri, aýyzdyqtary kóptep shyǵyp jatyr. Sondaı-aq ǵundar altyn óńdep, odan túrli áshekeı buıymdar jasaý tehnologııasyn jaqsy meńgergen.

Ǵun taǵylymy

Qazaqstannyń ejelgi tarıhı-mádenı eskertkishteriniń elektrondy bazasy jasaqtalyp, olardy geoaqparattyq júıege salý qolǵa alynyp jatyr. Geoaqparttyq taldaý eskertkishterdi úlgileýge, keńistikte ornalasý, qaısysy ózenge, qaısysy kólge jaqyn ornalasqan boljamdy aımaqtaryn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Lazerlik skanerleý shóp qabatynan, topyraqtyń betki qabatynan ótip, jer bederiniń erekshe aımaqtaryn anyqtaıdy. Eski mádenıet izderin osylaı jańalap kórýge bolady.

«Aqtóbe oblysy – arheologııalyq eskertkishterge baı óńir. Az ýaqyt ishinde arheologter úsh aýdannyń aýmaǵynan ǵun zamanynyń 400 obasyn anyqtaǵany úlken jańalyq. Árbir qorymda kem degende 30-dan 100-ge deıin eskertkish bar dep shartty túrde qarastyrsaq, Aqtóbe oblysynyń aýmaǵy dúnıejúzindegi ǵundar eskertkishiniń shoǵyrlanǵan jeri dep aıtýǵa bolady. Bul jaqta tizbektelip ketip jatqan mol muranyń bir sheti Torǵaı jaqtan bastalady. Torǵaıdaǵy jer astynda jatqan ǵıbadathanalar ǵundar zamanyna jatady. Sondaı-aq paleolıt dáýiriniń Jem boıyndaǵy tańbalary, Muǵaljar boıyndaǵy taý-ken oryndary ashylýyn kútip jatyr. О́kinishtisi, jerdiń astyndaǵyny kóretin tehnologııamyz az. Ǵundar máselesine kelgende suraq kóp. Olar kimder, qaıdan shyqty degen másele kózge kórinip turǵan sııaqty sezilgenimen, shyn mánisinde kóp nárseni bilmeımiz. Baıqal jaǵynan, ne batys Mońǵolııadan kelgen hýndar biraz soǵysyp, birshama ýaqyt ótkende ǵunǵa aınaldy degen túsinik qazirgi ǵylymdaǵy joba ǵana. Munyń ǵylymı negizdiligine senim az. Kelgen hýnnýlardyń urpaǵymen osy jaqtaǵy taıpalar aralasyp, ózgeshe mádenıet jasady ma? Olaı bolmaýy da múmkin. О́ıtkeni osynda hýnnýlar talqandalǵandyqtan ári qaraı jyljı almaýy múmkin. Uly kósh jolynda bir taıpalar joıylyp ketti, keıbireýi basqa halyqtar quramyna kirip, ózara múddeles odaq qurýǵa qatysty degen másele aldymyzdan shyǵady. Qazba jumystary osy suraqtarǵa jaýap izdeýge tıis. Ǵun­­dardyń memlekettiligine qatysty tarıhı-teorııalyq máselelerde japon, mońǵol mamandaryn qazba jumystaryna qatystyrǵan jón. Sonymen qatar Qytaı, Mońǵolııa muraǵattaryndaǵy derekterdi jınaý qajet», dep túıindedi arheolog Zeınolla Samashev.

Ulan-Batyrdan kelgen ǵalym, Mońǵol ulttyq ýnıversıtetiniń professory Tórbat Sagan mońǵol jerinen 15 oba-qorǵan qazylyp, odan 300 eskertkish tabylǵanyn habarlady. Biraq mońǵoldyń obalarynda adam súıekteri az jáne qazaq jerinen tabylǵandaı altyn áshekeıler men qymbat jerleý ǵuryptary kóp kezdespeıdi. Mońǵolııadaǵy obalardan tek 30 adam súıegi tabyldy. Reseı jáne Mońǵolııa arheologteri Týla men Baıqal boıynda 20 metr tereńdikten hýnnýlardyń qalasyn taýyp, qazba jumystaryn júrgizgen. Jalpy, dalalyq beldeýlerden ǵundardyń qalalary kóptep shyǵyp jatyr. Qalalar jer astyna kómilip qalǵan.

Vengr antropologi, «Madıar-Turan» halyqaralyq qorynyń prezıdenti Andrash Bıro Eýropaǵa kelgen, Kavkaz-Qyrym men Muǵaljar taýlarynyń arasynda kóship júrgen ǵun taıpalarynyń ortalyqazııalyq sıpaty basym bolǵanyn aıtady. Shyǵys Eýropaǵa kelgen ǵundar german taıpalarynyń áskerı qyzmetine kirdi. Jergilikti halyq ǵundarmen onsha aralaspaǵan, tek kóshpendilerdi áskerı qyzmetke jáne kúzetke paıdalandy. Eýropada batys ǵundar men shyǵys ǵundar V ǵasyrdyń basynda qazirgi Dýnaı ózeni men Karpat taýynyń arasynda kóship júrdi. Edil qaǵan ózi bılik qurǵan aýmaqta salyq júıesin engizdi, memleketter shekarasyn qorǵady. «Ǵundar armııasy turǵanda Eýropada beıbitshilik boldy. Edil qaǵan ólgennen keıin saraı qyrqysynyń kesirinen ǵun odaǵy álsiredi. Edil týystarynyń qaǵandyqqa talasy kesirinen memleket qulady, biraq Eýropada ǵundar qaldy. Alaýyzdyqqa urynǵan taıpanyń bir bóligi Qara teńizdiń soltústik jaǵalaýy arqyly Qyrym túbegine ketse, ekinshi bóligi qazirgi qazaq jerine qaıta oraldy. Arheologııalyq qazba jumystarynan tabylǵan oljalar sol zamandaǵy ǵundardyń kóshi-qon jolyn kórsetip otyr. Edil batyrdan keıingi ǵundardyń ekinshi ımperııasy Kavkazdyń soltústik bóliginde quryldy. Bul qazirgi Daǵystan men Cheshenstannyń aýmaǵy», deıdi majar antropologterine súıengen Andrash Bıro.

Majarstan aýmaǵyndaǵy obalardan ǵun zamany adamynyń 25 bas súıegi tabylǵan. Onyń arasynan ǵun elıtasy jerlengen oryndardan eýropalyq-mońǵol tektes 12 súıektiń ishinen úsh bas súıek tańdalyp alynǵan. Odan ǵun kóseminiń beınesi qalpyna keltirilgen. Majarstandaǵy ǵundar obalarynan qazan, kún men aıdyń beınesi bar aıshyqtar tabylǵan.

Ǵun murasyn zertteýge arnalǵan Aqtóbede ótken alqaly jıynda tarıhtaǵy aqtańdaqtar barynsha ashyq aıtyldy. Eýropa men Azııany baılanystyratyn uly joldardyń boıynda jatqan tas dáýiri, ǵun, sarmat kezeńderiniń jurnaǵy júıeli ǵylymı aınalymǵa túspeı jatyr. Osy aıtylǵan boljamdar qazirgi qazaq jeri halyqtardyń kósh jolynyń ótkeli ǵana emes, órkenıet oshaǵy bolǵanyn aıǵaqtaıdy.

Aqtóbe oblysy