Haziretterge tóngen qara bult

Prezıdent Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha qurylǵan komıssııanyń batysqazaqstandyq jumys toby soń­ǵy eki jyl ishinde jergilikti jáne res­pýblıkalyq arhıvterdiń qorlarynda saq­talǵan júzdegen qujatty aqtaryp shyqty. Nátıjesinde birneshe kitap, qujattar jınaǵy jaryq kórdi. Bul eńbekterden stalındik repressııanyń aqylǵa syımas aýqymy, aıaýsyz qatygezdigi anyq kórinedi.

Úreıdi alǵan úsh tolqyn

Belgili tarıhshy, tarıh ǵylymdary­nyń doktory Názıra Nurtazına «Bor­ba s Islamom. Relıgıoznaıa polıtıka So­vetskoı vlastı v Kazahstane v 20-40-e gody HH veka» (Almaty, 2008) kitabynda Qazaqstandaǵy dinge qarsy kúresti eki kezeńge bóledi. Onyń birinshisi – 1917-1927 jyldar – alǵashqy lıberaldyq kezeń bolsa, ekinshisi – 1928-1938 jyldar – jaýynger ateızm kezeńi. Aty aıtyp turǵandaı, osy eki kezeńde din ókilderine qarsy repressııa qarqyndy júrgizilgen.

Keıingi jyldary júrgizilgen zertteý jumystarynyń nátıjesinde Batys Qazaqstan óńirinde din ókilderin qýdalaý birneshe satydan turǵanyn baıqadyq.

Onyń birinshisi – Keńes úkimetine senimsiz elementterdi saılaý pursatynan aıyrý (1923-1927); Bul kezeńde oblys aýmaǵyndaǵy barlyq dinı ǵıbadat oryndary jáne din qyzmetkerleri esepke alynyp, moldalar «jat element» re­tinde saılaý jáne saılaný quqynan ajyratylǵan. Bul naýqan saılaý quqynan aıyrylǵandarǵa ústeme salyq salýymen, ol ýaqytyly tólenbegen jaǵdaıda halyq sotynyń sheshimimen mal-múlkin saýdaǵa salyp, salyq qaryzyn ótep, ózderin sottaý jáne jer aýdarý jazasyn berýimen erekshelenedi.

2022 jyly baspadan shyqqan «Senim úshin sergeldeń» atty eńbegimizde 1923-1927 jyldar aralyǵynda saılaý quqynan aıyrylǵan 896 musylman dini ókiliniń, 107 hrıstıan dini ókiliniń aty-jóni, ómir­baıandyq derekteri jarııalanǵan edi. Saılaý quqynan aıyrý naýqany kezinde ásirese din ókilderi erekshe qýda­­landy. Muny sol kezdegi keńestik sarap­shylardyń ózi de moıyndaǵan. Mysaly, 1924 jyly Oral ýezinde daýsy alynǵan 907 adamnyń – 355-i, Gýrev ýezindegi 1495 adamnyń – 310-y, Elek ýezindegi 1207 adamnyń – 528-i, Jympıty ýezindegi 4207 adamnyń – 2286-sy, ıaǵnı barlyq daýsy alynǵan tulǵalardyń shamamen 40 paıyzy din ókili bolypty. Bulardyń bári din qyzmetkeri emes, arasynda din ustaǵan qarapaıym jandar kóp bolatyn.

Batys Qazaqstan oblystyq mem­lekettik arhıvinde saqtalǵan taǵy bir qujatta bylaı deıdi:

«О́tken saılaý naýqanynda Jym­pıty ýezi boıynsha RSFSR Konstı­týsııasynyń 65-babyna sáıkes saılaýdan alastatylǵandardyń sıpaty mynadaı:

Saýdagerler (predprınımatelı) – 306, eńbek tabysyna ómir súrmeıtinder – 365, alypsatarlar – 182, din ókilderi – 2286, burynǵy polısııa men jandarm agenti – 103, aqyl-esi aýysqan jáne baǵymdaǵylar – 7, sot úkimimen sottalǵandar – 958, barlyǵy – 4207 adam.

Sekretar GIK-a Bekqalıev, Zav. Orgchastıý Kýnaev, ınstrýktor Dıýıs...

№4195, ot 6/V/1925».

Kórip otyrǵanymyzdaı, repressııanyń negizgi salmaǵy din ókilderine túsken. Qýdalaýdyń alǵashqy tolqyny kezinde-aq kóptegen ıshan-haziret týyp-ósken jerinen, el-jurtynan ajyrap, jer aýda­rylýǵa nemese qýǵynnan qashyp, óz erki­men jat jerdi panalaýǵa májbúr boldy. Batys Qazaqstan óńirinde belgili din qaıratkerleri Ǵubaıdolla Ahmetuly, Luqpan Tursynuly, Qurmanǵalı Qýa­nysh­qalıuly, Jarman (Jarmuhamed) Aıt­muhameduly, Januzaq О́rbisinuly, t.b. taǵdyry osyndaı boldy.

Din ókilderin qýdalaýdyń ekinshi kezeńi 1928 jylmen sáıkes keledi. Bul kezde saıası repressııanyń ekpini kúshe­ıip, baı-moldalardy, jat elementterdi tárki­leýmen, panıslamıstik toptardy áshkereleýdiń alǵashqy oqıǵalarymen sıpattalady.

Qazaqstanda kámpeske naýqany resmı túrde 1928 jyly 27 tamyzda bas­taldy. Qazaq Keńestik Sosıalıstik Avto­nomııalyq Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssar­lar Keńesi «Baı sharýashylyqtaryn kámpeskeleý týraly» qaýlysyn (dekretin) jarııalap, ár okrýg boıynsha kámpeskelenetin baılardyń sanyn kórsetti. Bul «jos­par» boıynsha Oral okrýginen birinshi kategorııa boıynsha 56 iri baı jáne 15 «asa qaýipti element» – barlyǵy 71 adam­nyń mal-múlki tárkilenip, Jetisý okrýgine jer aýdarylatyn boldy. Osy 71 adamnyń ishinde Ǵabdolǵazız Kó­beev, Halyq Máshekenov, Qýanaı Qos­dáýletov, Mahmýd Súıinishálıev ataqty haziret­ter bolatyn.

Bul atalǵandardyń ishinde Halyq Máshekenovtiń taǵdyry bizge belgisiz. Ol otbasymen Almaty okrýgine jer aýda­rylǵanymen, keıin NKVD qyzmet­kerlerine para berip, qamaýdan bosap shyǵyp, Reseı jerine qashyp ketken.

Tergeý qujattarynda «Buqarada jo­ǵary dinı bilim alǵan, 500 múrıdi bar ıshan, Jympıty úıezi Ashysaı boly­synyń №1 aýylynda meshit ustaǵan» dep sıpattalatyn Mahmýd Súıinshálıev te Almatyǵa jetken soń qaıta sottalyp, Reseıge jer aýdarylady. Sol sergeldeń saparda aýrýǵa ushyrap, 1930 jyly Orynbor oblysynda qaza tapqan. Al Qýanaı Qosdáýletov pen Ǵabdolǵazız Kóbeev kánpeskeden keıin de qaıta-qaıta jaýapqa tartylyp, aqyry 1937 jyly atylyp ketti.

Stalındik repressııanyń din ókil­derine qatysty sońǵy, qorytyndy úshin­shi kezeńi 1937-1938 jyldarǵa sáıkes keledi. Bul kezeńde adam taǵdyry shybyn ǵurly bolmaı, úshtiktiń sheshimimen jappaı atý jazasyna kesilgen.

«Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe, Almaty jáne Batys Qazaqstan oblystarynda keń jaıylǵan, negizinen molda, ıshan, baı-feodal jáne basqa dinshil-baıshyl belsendilerden quralǵan antısovettik ultshyl panıslamıstik uıym áshkere­lenip, joıyldy. Bul uıym basynda antısovettik ultshyl pantúrkıstik uıym­nyń tarmaqtalǵan baǵyttary bolǵa­ny­men, keıinnen birigip ketken. Bul uıym­dy Ortalyq Musylmandar Dinı Basqarmasyndaǵy (SDÝM) Tárjimanov jáne basqalary basqarǵan japon bar­laý agentterimen tikeleı qarym-qaty­nasta bolǵan bedeldi moldalar men ıshan­dar basqarǵan. Osy uıym boıyn­sha kontrrevolıýsııalyq lokal­dy toptar men jekelegen tul­ǵalardy qospaǵanda 1363 adam belsendi múshesi retinde tutqyndalyp, úshtik sheshimimen sottaldy. Onyń 829-y I kategorııaǵa jatqyzyldy. Osy uıym músheleri retinde sottalǵandardyń ishinen 771 adam óz qylmysyn moıyndaǵan» delingen Qazaq SSR NKVD mekemesiniń 1937 jylǵy №00447 buıryǵyn júzege asyrý jónindegi esepte.

Batys Qazaqstan oblysynda din ókil­derin qýdalaý negizinen «Ýfadaǵy Ortalyq musylmandar dinı basqarmasy (SDÝM) ókilderi Tárjimanov pen Maqu­lov basqarǵan kontrrevolıýsııalyq pan­ıslamıstik antısovettik kóterilisshil shpıondyq-dıversııalyq uıymymen» baı­lanysty qaralady. Qylmystyq qujat­tarda «SDÝM isi» dep tańbalanǵan bul «uıym múshelerine» «Qazaqstanda Keńes úki­metin kúshpen qulatyp, Japonııanyń yq­palyndaǵy býrjýazııalyq ultshyl mem­leket qurmaq boldy» degen aıyp taǵylǵan.

Árıne, bul qylmystyq istiń bar­ly­ǵy oıdan shyǵarylyp, qoldan quras­ty­rylǵany, aıyptaýshylardyń moıyn­daý jaýaptary psıhologııalyq jáne fızı­ka­lyq turǵyda kúsh kórsetý, qysym ja­saý arqyly alynǵany keıin tolyq dálel­dengen.

Aıyptaý hattamasynyń úlgisi

Batys Qazaqstan oblystyq Ishki ister departamenti arnaýly arhıvinde saqtalǵan Qýanaı Qosdáýletovti aıyptaý isiniń 2-tomynda 1937 jylǵy qylmys­tyq istiń qalaı júrgizilgeni jóninde NKVD qyzmetkerleriniń ózderi bergen jaýap­tary hattalǵan. Bul hattamalardy ólketanýshy, UQK ardageri Qýanysh Qıtarov «Qosdáýletov Qýanaı haziret» (Oral, 2009) kitabynda, «Saıası qýǵyndar taǵdyrlary» (Oral, 2011) kitabynda jarııalaǵan.

«Keıin, Stalın ólgen soń Keńes oda­ǵyndaǵy repressııa qurbandarynyń isi qaıta tekserile bastaıdy. 1955 jyly ter­geýshige bergen jaýabynda osy oqıǵa­nyń kýágeri, NKVD qyzmetkeri Ahmet Ábýzarov bylaı degen:

«...Shamamen 1937 jyldyń tamyz aıy­nyń sońynda nemese qyrkúıek ­aıynda IIHK (NKVD) Batys Qazaqstan oblystyq basqarmasy janynan «erekshe úshtik» qurylǵan soń Oral qalasyna QazSSR Ishki ister halyq komıssarynyń orynbasary Volodzko kelip, baıandama jasaý úshin jedel ýákilderdi, ishinde men de barmyn, shaqyryp aldy. Baıandama barysynda Volodzko bizdiń «oblystaǵy kontrrevolıýsııalyq uıymdardy áli kúnge deıin áshkerelemeı otyrǵanymyzdy» synap, qolda bar tirkelgen materıaldardy jınaqtaýdy tapsyrdy.

Meniń esimde, Volodzko óńir­degi musylman din qaırat­ker­leri týraly mate­rıal­­darmen ta­nys­qan soń ózi aıtyp otyryp bir buıryqty qa­ǵaz­ǵa túsirtti. Ol buıryqta Ba­tys Qazaqstan oblysynda kontrrevolıý­sııalyq, baı-moldalardan qu­rylǵan, bú­likshil uıymnyń áshkere­lenip jo­ıyl­ǵany aıtylǵan, osyǵan baılanysty biz óńirdegi barlyq baılar men mol­dalardy tutqyndap, álgi uıymǵa qa­tys­­ty ekenin anyqtaýymyz kerek boldy.

Jumys barysynda meni basqarma bas­tyǵy Romeıkonyń kabınetine shaqyrdy. Onda Volodzko maǵan bir tutqynnyń tergeý hattamasyn kórsetip, qalaı durys toltyrýdy túsindirdi. Ol maǵan: «Jaqsy bir hattama jasap alý kerek, osynyń negizinde ózge de hattamalardy toltyrý qajet, tek qatysýshylardyń aty-jónin ózgertip, bárin de uıymǵa múshe retinde qosý qajet», dedi. Isterdi qalaı qaraý jóninde de aqylyn aıtty: «Uıymnyń basshysy retinde 10-15 adamdy erekshe iske tirkep, aıyptaýdy kóbirek qosyp, Áskerı alqaǵa jiberemiz, olar birinshi dáreje boıynsha ótedi. Al tómengi qatar­daǵy músheleriniń barlyǵyn birinshi dárejege jatqyzyp, «Úshtik» arqyly ótkizemiz. Bul jumystyń bárin oblystyq basqarmadaǵy Golovanov pen Ispanskıı bilip otyrýǵa tıis...».

Búginde oblystyq IIB arhıvinde saq­talǵan qylmystyq istermen tanysa oty­r­yp, «Batys Qazaqstan oblysynda keń tarmaqtalǵan kontrrevolıýsııalyq pan­ıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıon­dyq, dıversııalyq uıym múshelerin» áshkerelegen qylmystyq isterdiń dál osy tártippen júrgenin kóremiz.

Derekterge qaraǵanda «Ýfadaǵy Ortalyq Musylmandar Dinı Basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Kashafýtdın Tárjimanov pen Maǵdı Maqulov bas­qarǵan astyrtyn uıymnyń múshesi» degen aıyppen Ońtústik Qazaqstan oblysynan – 119 adam, Aqtóbeden – 72, Atyraýdan – 12, Qazaqstanmen shekaralas Reseı oblystarynan 25 adam (negizinen qazaqtar) sottalyp, atylǵan eken. Batys Qazaq­stan oblysy boıynsha tolyq málimet bolmaǵanymen, jazyqsyz jazalanǵan din qaıratkerleri sany az bolmaǵanyn qazirdiń ózinde ańǵaryp otyrmyz. Repressııa qurbandaryn túbegeıli aqtaý jónindegi jumys tobynyń aldyndaǵy zor mindettiń biri osy.

1937 jyly musylman elıtasyn, kórnekti din qaıratkerlerin baýdaı tú­sirgen áıgili «Ortalyq Musyl­man­dar Dinı Basqarmasy isi» («Delo SDÝM») boıynsha Ýfadaǵy dinı bas­qarma tóraǵasynyń orynbasarlary Kashafýtdın Tárjimanov pen Maǵdı Maqulov basqardy delinetin astyrtyn top aldymen sottalsa, osy uıymnyń Batys Qazaqstan óńirindegi qanatyna jetekshilik etti degen jeleýmen belgili din qaıratkerleri Qýanaı Qosdáýletov pen Hasan Nurmuhamed­uly bastaǵan bir top adam 1937 jyly 29 qazanda tutqynǵa alyndy. NKVD jendetteri jasy 80-ge taıaǵan, tósekten tura almaı jatqan qaziretti túrmege zem­bilge salyp alyp ketken.

«Batys Qazaqstan oblysynda keń tar­maqtalǵan kontrrevolıýsııalyq pan­ıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıon­dyq, dıversııalyq uıym áshkerelendi. Uıymnyń maqsaty – Keńes úkimetin qulatyp, Qazaqstandy SSSR-dan bólip alyp, Japonııa protektoratyndaǵy býr­jýazııalyq ultshyl memleket qurý bol­ǵan». Qýanaı qaziretti, onyń uly Muhamed-Zakırdi jáne birneshe adamdy aıyptaǵan qylmystyq istiń aıyptaý joldary osyndaı edi.

Tergeýshilerdiń moıyndaýy

1937 jyly aıyptalýshy tutqyndardan qalaı jaýap alynǵany jóninde de derekter búginde belgili bolǵan. Batys Qazaqstan oblysy ÝNKVD-synda 1933 jyldyń tamyz aıynan 1939 jyldyń qazanyna deıin jumys istegen Iýdın Pavel Petrovıchten jaýap alǵan 1956 jyly 19 maýsymdaǵy hattamaǵa kóz sala­ıyq. Ol kontrrevolıýsııalyq Alash Orda ujymy men musylman dinine qatysty isterdi júrgizip, jekelegen kinálilerden, Keńes úkimetine qarsy ulttyq kóterilis jasaý áreketine baılanysty ustalǵan tutqyndardan jaýap alýǵa qatysqan.

Suraq: Olardyń kontrrevolıýsııa­lyq uıymǵa qatysy jáne kinási qandaı aıǵaqtarmen dáleldendi?

Jaýap: Ol kezeńde tergeýshiler men mılısııa qyzmetkerleriniń qolynda tutqyndardyń moıyndaýynan basqa eshqandaı aıǵaq bolǵan joq. Meniń esimde Batys Qazaqstandaǵy jappaı tut­qyndaý Almatydan tutqyn Izmuqan Quramysovtyń jaýaby alynǵannan ke­ıin bastaldy. Onyń jaýabynda oblys terrıtorııasynda kontrrevolıýsııalyq, shpıondyq ujym bar ekeni aıtylǵan.

Suraq: Sizdiń tarapyńyzdan jáne basqa da qyzmetkerler tarapynan tergeý barysynda qylmystyq kodeks normalary buzylǵan joq pa?

Jaýap: Men óz basym toptap jaýap alýǵa qatysqanym bolmasa, tártip buz­ǵan joqpyn. Biraq qyzmetkerler Tıho­mırov, Kolesnıkov, Toropov, Jgýttar júıeli túrde qylmystyq isti júrgizý kodeksiniń normalaryn buzyp júrdi. Olar tutqyndardy uryp-soǵyp, úzdiksiz jaýaptap, «qylmysyn» moıyndatatyn.

Oblysymyzǵa KSRO NKVD-nyń ha­lyq komıssarynyń orynbasary Vo­lodzko kelip jáne ÝNKVD bastyǵy bolyp Ýzlıkov taǵaıyndalǵan soń tergeý barysynda tártip buzý júıeli túrde bastaldy. Ýzlıkov tutqyndardy uryp-soǵýǵa jarlyq berdi.

I.Quramysovtyń moıyndaǵan jaýabyn alǵannan keıin men jáne basqa da qyzmetkerler Volodzko men Ýzlıkovten «tutqyndalǵandardyń barlyq hattamasyn Quramysovtan jaýap alý hattamasymen birdeı qylyp jazýǵa» buıryq aldyq. Solaı istedik te. Keıbir hattamalardy men jáne basqa da qyzmetkerler jóndeýge SPO-nyń bastyǵy Afanasevke nemese bas­qarmanyń basqa da basshy qyzmet­kerlerine berip otyrdyq».

«1958 jyly 3 sáýirde kýáger N.E.Go­lo­vanovtan jaýap alý hattamasynan kóshirme. Ol Batys Qazaqstan oblysynyń NKVD-da 1921-1941 jyldary jumys istedi.

Suraq: Tutqyndardyń Keńes úki­me­tine qarsy uıymǵa qatysy jáne olardyń praktıkalyq qylmys áreketi qandaı aıǵaqtarmen dáleldendi?

Jaýap: Kontrrevolıýsııalyq áreketi úshin 1937-1938 jyldary tutqyndardyń ústinen kýálerdiń jaýaptary boldy. Olardyń qylmystyq is-áreketin dálel­deıtin eshqandaı aıǵaq bolmady. Is bo­ıynsha meniń aldyma kelgen tutqyndar kinásin moıyndap otyrdy. Olar kameralarda «saýyqtyrýdan» ótýmen qatar meniń kabınetimde jaýapta bolǵan kezde ókil Tıhomırov Vasılııdiń kabınetinen baqyrǵan daýys estildi.

Zańdylyq boıynsha kinásin moıyn­da­maǵan tutqynǵa erik-kúshin syndyrý úshin taıaq jumsaldy. Tutqyndardy jaýap alǵanda turǵyzyp qoıdyq, uıyqtat­pastan konveıer júıesi boıynsha ja­ýap aldyq. Men óz basym jaýap alǵanda tik turǵyzyp «konveıer» júıesin qol­dandym. Tutqyndar jaýap ústinde oryn­dyqta otyrsa, biz sógis alatynbyz». Bul derekter «Bókeıorda tarıhy» kitabynda keltirilgen.

Stalındik repressııa kezinde qýda­lanǵan haziretterdiń ómir jolyn zerdele­gen kezde olardyń tóńkeriske deıin de qoǵamdyq-saıası isterdiń ortasynda júr­geni «Qazaqstan», «Aıqap», «Qazaq» gazet­terinde jarııalanǵan maqalalar­dan anyq kórinedi. Al 1917-1920 jyldar ara­­lyǵynda Alash qozǵalysyna qa­tys­­ty qujattarda Ǵumar Qarash, Qa­ıyr­sha Ahmetjanuly, Qajyǵalı Máýlim­ber­­­di­uly, Dáýletııar Aısaryuly, Sa­ǵı­­dol­la Iztileýuly, Qýanaı Qos­dáýlet­uly, Hasan Nurmuhameduly, taǵy bas­qa­la­rynyń esimi jıi atalady. Saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıyn­sha qurylǵan komıssııanyń batys­qazaq­standyq jumys toby sońǵy jyldary Ortalyq memlekettik arhıviniń, Pre­zı­dent arhıviniń, Batys Qazaqstan oblys­tyq mem­lekettik arhıviniń qoryndaǵy júz­degen qujatty tarıhı aınalymǵa qosty. Sondaı-aq zertteý barysynda Almaty qalalyq jáne Batys Qazaqstan oblystyq IID arnaıy arhıvi qoryndaǵy qujattarmen tanysýǵa múmkindik jasaldy. Sonyń nátıjesinde saıası qýǵyn-súrgin jyldary jazyqsyz jazalanǵan arystardyń, din qaıratkerleriniń esimin, eren eńbegin el bile bastady. Bul halqymyzdyń tarıhı sanasyn jańǵyrtý boıynsha atqarylǵan úlken bastama der edik.

Batys Qazaqstan oblysy