Otandyq astrofızıkter ashqan jańalyq

Assy-Túrgen astrofızıkalyq obser­vatorııasynda ornalasqan Nazar­bayev University-niń jyldam teles­kopy (NUTTelA-TAO) gamma-sáýleli jarylys dep atalatyn ǵarysh­tyq oqıǵaǵa jańa ári biregeı baqylaý júr­gizdi. Gamma-sáýleli jarylys ǵalam­­daǵy eń kúshti jarylys bolyp sana­­lady. Halyqaralyq ǵylymı qaýym­­dastyqtyń ondaǵan jyl boıy júrgizgen zertteýlerine qaramas­tan, olardyń naqty tabıǵaty men para­metrleri áli kúnge beımálim ári túsiniksiz.

– Biz GRB230328B gamma-sáýleli jarylysyn 28 naýryz kúni kesh­kilik 20:55-te, ıaǵnı qubylys bastal­ǵannan keıin nebári 41 sekýndtan keıin baıqadyq. Bul buryn-sońdy jazylǵan gamma-sáýleli jaryly­s­tyń eń jyldam optıkalyq kóp arnaly baqylaýy bolyp sanalady. Biz oqıǵany bir ýaqytta jasyl, qyzyl jáne ınfraqyzyl dıapazondarda baqylaımyz. Bul bizge sıgnal spektri týraly túsinik beredi. Atalǵan baqy­laýlar teleskobymyzdyń biregeı sıpat­tamalarynyń nátıjesinde múm­kin bolǵanyn atap ótken jón. Baqylaý halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqqa jarııalandy, – deıdi Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń (ECL) jobalyq tobynyń ǵylymı-zertteý ınjeneri Janat Maqsut.

Jalpy, baqylaýdy 14 observa­torııa júrgizgen. Sonyń ishinde birinshi bolyp bizdiń ǵalymdar quby­lysty baıqaǵan. Al qalǵan observa­torııalardyń teleskopy gamma-sáýleli jarylysty 30 mınýttan keıin baıqaǵany belgili boldy. Demek, Nazarbayev University Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń komandasynda gamma-sáýleli qubylysty jarylystan keıingi 41-i sekýndtan 30-shy mınýtqa deıingi qýatty jarqyraýy týraly derek bar. Mundaı derekter basqalarǵa buıyrǵan joq. Baqylanǵan derekterdi qazir zertteýshiler toby muqııat zerdelep jatyr. Taldaý tolyq zerttelmegen gamma-sáýlelenýlerdiń tabıǵatyn ashýǵa úles qosady dep kútilýde.

– Bul baqylaý ǵylymynda jasal­ǵan úlken qadam. Onyń avtomattan­dy­rylǵan teleskop pen aspaptar júıesin jasaý jáne ornatý kózqarasyna, qar­jylandyrý men jumysyn ǵana emes, sonymen qatar ujymnyń joǵary kásibıligine de baılanysty ekenin moıyndaý mańyzdy. Eń qyzyqty jumystar alda. Endi jınalǵan qundy derekterdi óńdeý ári taldaý jumystary kútip tur. Osy jetistik úshin ujymǵa alǵys bildiremin, – dedi astrofızık, kosmolog, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djordj Smýt.

Energetıkalyq ǵarysh zerthana­synyń negizin qalaýshylardyń biri, doktor Qanat Baıǵarın da pikirimen bólisti. Onyń aıtýynsha, bul jańalyq otandyq ǵalymdardyń úlken áleýetke ıe ekenin kórsetedi.

– Biz shynymen de jas ári táji­rıbeli ǵalymdardy ǵaryshty jáne basqa da irgeli ǵylymdardy zertteý­ge shabyttandyratyn nátıjege qol jet­kizdik. Asa qýatty teleskopymyz baǵdar­laý kezinde gamma-sáýlelik jarylys týraly sıgnal kelgennen 10 sekýndtan keıin, ıaǵnı 41 sekýndta ózge­risti baqylaýǵa kiristi, – dedi Qanat Baıǵarın.

Buryn Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń komandasy NUTTellA-TAO teleskopyn paıdalana otyryp, gamma-sáýleli jarylys sátiniń 58 sekýndynan bastap GRB201015A-ny erte kezeńin baqylaǵan eken. Úsh EMCCD kamerasynan alynǵan baqy­laýlardy bir ýaqytta paıdalana otyryp, olar amerıkalyq ǵalymdar buryn usynǵan «shań shashyraýy» teorııasyn dáleldedi. Baqylaý nátıjeleri bedeldi Monthly Notices of the Royal Astronomical Society jýrnalynda jarııalandy.

– Osyǵan deıingi gamma-sáýleli jarylystyń erte kezeńi tek jarylystan keıingi 1 saǵatta baqylanǵan. Budan da erte kezeńdi baqylaý úshin óte jyldam qozǵalatyn teleskop kerek. Biz ózimizdegi jyldam qozǵalatyn NUTTelA-TAO teleskobynyń kóme­gimen gamma-sáýleli jarylysty 58-shi sekýndtan bastap birneshe saǵat boıy baqyladyq. Alǵan nátıjemiz osyǵan deıingi tek teorııalyq turǵydan aıtylǵan tujyrymdy rastady, – dedi Nazarbayev University Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń ǵylymı qyzmetkeri Toqtarhan Kómesh.

Eske sala keteıik, Nazarbayev University-degi Energetıkalyq ǵarysh zerthanasy 2016 jyly astrofızık, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djordj Smýt jáne otandyq ǵalym Qanat Baıǵarınniń basshylyǵymen ǵylymı halyqaralyq ortalyq retinde qurylǵan bolatyn. Zerthananyń negizgi baǵdarlamalary MKIDS detek­torlar men basqa da krıogendik datchıkterdi, jyldam jarqyldardy zertteýge arnalǵan krıogendik qondyrǵyny qam­tıdy. Sondaı-aq gamma-sáýleli jar­qyldardy jáne basqa da ótpeli úderisterdi ólsheýge arnalǵan kóp­dıapazondy optıkalyq teleskop bo­ıynsha eksperımentterdi júrgizedi. Buǵan qosa asa jyldam astronomııalyq aspaptardy, sondaı-aq kosmologııa teo­rııasyn jáne derekterdi taldaýlardy qamtıdy.