Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵy №657

2013 jylǵy 14 qarasha, Astana qalasy Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý standartyn bekitý týraly «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» 2009 jylǵy 18 qyrkúıektegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksiniń 7-babynyń 1-tarmaǵynyń 6-tarmaqshasyna jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2004 jylǵy 28 qazandaǵy №1117 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń máseleleri týraly erejesiniń 16–tarmaǵynyń 16) tarmaqshasyna sáıkes buıyramyn: 1. Qosa berilip otyrǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý» standarty bekitilsin. 2. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq kómekti uıymdastyrý departamenti (A.Ǵ.Tóleǵalıeva): 1) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkeýdi qamtamasyz etsin; 2) osy buıryqty memlekettik tirkegennen keıin ony Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ınternet-resýrsyna ornalastyrýdy qamtamasyz etsin. 3. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Zań qyzmeti departamenti (D.E. Asaıynova) osy buıryqty memlekettik tirkegennen keıin onyń buqaralyq aqparat quraldarynda resmı jarııalanýyn qamtamasyz etsin. 4. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri E.Á. Baıjúnisovke júktelsin. 5. Osy buıryq ony alǵashqy resmı jarııalaǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Mınıstr S. QAIYRBEKOVA. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy №657 buıryǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý standarty 1. Jalpy erejeler 1. Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý standarty (budan ári - Standart) «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» 2009 jylǵy 18 qyrkúıektegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksiniń 7-baby 1-tarmaǵynyń 6) tarmaqshasyna jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2004 jylǵy 28 qazandaǵy №1117 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń máseleleri týraly erejesiniń 16-tarmaǵynyń 16) tarmaqshasyna sáıkes ázirlendi. 2. Pallıatıvtik kómekti júzege asyratyn uıym jazylmaıtyn, aýyr, órshigen aýrýlarmen zardap shegetin pasıentterdiń ómir súrý sapasyn jáne jalpy jaı-kúıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy ýaqtyly júrgizý maqsatynda qurylady. 3. Osy Standart ambýlatorııalyq-emhanalyq jáne stasıonarlyq deńgeıde densaýlyq saqtaý uıymdarynda naýqastarǵa pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrýǵa qoıylatyn talaptardy belgileıdi. 4. Pallıatıvtik kómek jáne meıirgerlik kútimge jatatyn halyq sanatynyń tizbesi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 26 qarashadaǵy №1938 qaýlysymen bekitilgen. 5. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti bekitken halyq sanaty úshin pallıatıvtik kómek tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemine (budan ári – TMKK) kiredi, bıýdjet qarajaty esebinen usynylady jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy №2136 qaýlysymen bekitilgen TMKKK tizbesine sáıkes barynsha kóp dáleldengen tıimdiligi bar profılaktıkalyq, dıagnostıkalyq jáne emdik medısınalyq qyzmetterdi qamtıdy. 6. Pallıatıvtik kómekti usynýǵa memlekettik jáne jeke menshik nysandarynyń densaýlyq saqtaý uıymdary, sondaı-aq tıisti lısenzııasy bar úkimettik emes uıymdar qatysady. 7. Osy Standartta paıdalanylatyn termınder men túsinikter: 1) bilikti medısınalyq kómek – mamandandyrylǵan dıagnostıka, emdeý jáne medısınalyq ońaltýdy talap etpeıtin aýrýlar kezinde joǵary medısınalyq bilimi bar medısına qyzmetkerleri kórsetetin medısınalyq kómek; 2) dárigerge deıingi medısınalyq kómek – aýrýlardy profılaktıkalaý maqsatynda, sondaı-aq dárigerdiń qatysýymen dıagnostıkany, emdeýdi jáne medısınalyq ońaltýdy paıdalanýdy talap etpeıtin aýrýlar kezinde orta medısınalyq bilimi bar medısına qyzmetkeri kórsetetin medısınalyq kómek; 3) jaqynan aıyrylý kezinde qoldaý kórsetý (pasıenttiń qaıtys bolýy) – pasıent qaıtys bolǵannan keıin aýyr qazasyn bastan ótkerý sátinde otbasyna qoldaý kórsetý; 4) kóp beıindi mamandar toby (budan ári - KBMT) – óziniń quramynda medısına jáne áleýmettik qyzmetkerlerdi, al qajet bolǵan jaǵdaıda pallıatıvtik kómek kórsetý boıynsha arnaıy daıarlyǵy bar basqa mamandardy qamtıtyn pallıatıvtik kómek kórsetý jónindegi top; 5) pallıatıvtik kómek – medısınalyq jáne áleýmettik qyzmettiń baǵyty, onyń maqsaty densaýlyq saqtaý uıymy bergen medısınalyq qorytyndymen rastalǵan termınaldyq satydaǵy (sońǵy) jazylmaıtyn aýrýmen aýyratyn pasıentterdiń ómir súrý sapasyn jáne jalpy jaı-kúıin jasqartý bolyp tabylady; 6) pallıatıvtik kómek bólimshesi (palatasy) – aýrýdyń termınaldyq satysyndaǵy jazylmaıtyn naýqasqa bilikti medısınalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetetin kóp beıindi nemese mamandandyrylǵan aýrýhanalardyń quramyndaǵy bólimshe; 7) pasıenttiń bıologııalyq ólimi (pasıenttiń ólimi) ol organızmniń ómir súrý áreketi toqtady degendi bildiredi, bul jaǵdaıda ómir súrýge qajetti barlyq mańyzdy fýnksııalar qaıtyrylmastaı óshken; 8) stasıonardy almastyratyn kómek – kúni boıy tórt saǵattan bastap segiz saǵatqa deıin medısınalyq baqylaý uzaqtyǵymen dárigerge deıin jáne bilikti, mamandandyrylǵan medısınalyq kómek berý nysany; 9) stasıonarlyq kómek – táýlik boıy medısınalyq baqylaýmen bilikti, mamandandyrylǵan jáne joǵary mamandandyrylǵan kómek berý nysany; 10) utqyr brıgadalar (budan ári – UB) – úıde pallıatıvtik kómek jáne meıirgerlik kútim kórsetý jónindegi brıgada; 11) hospıs – jazylmaıtyn naýqas pasıentterge jáne olardyń týystaryna stasıonar deńgeıinde pallıatıvtik kómek (medısınalyq, psıhologııalyq áleýmettik jáne rýhanı) kórsetetin medısınalyq (medısınalyq-áleýmettik) uıym. 12) ftızıatrııadaǵy pallıatıvtik kómek – bul týberkýlezben aýyratyn naýqastardaǵy dene, psıhıkalyq, tánı jáne áleýmettik saldaryn jeńildetý maqsatynda týberkýlezdiń jazylmaıtyn túrimen jáne TB/AITV/JITS aýyratyn naýqastarǵa, sondaı-aq olardyń otbasy múshelerine qatysty qabyldanatyn sharalardyń kesheni. 2. Qyzmettiń negizgi baǵyttary jáne pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý qurylymy 8. Pallıatıvtik kómek kórsetetin uıymdardyń negizgi mindetteri: 1) jazylmaıtyn, aýyr órshigen aýrýlarmen zardap shegetin naýqastardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý; 2) pasıentterge pallıatıvtik kómekti usyný; 3) týystaryn úı jaǵdaıynda jazylmaıtyn naýqastardy medısnalyq kútý negizderine oqytý. 9. Pallıatıvtik kómek memlekettik jáne jeke menshik nysanyndaǵy kóp beıindi medısınalyq uıymdar quramyndaǵy mamandandyrylǵan medısınalyq uıymdarda ne mamandandyrylǵan bólimshelerde kórsetiledi. 10. Pallıatıvtik kómekti kórsetetin uıymdarǵa: hospıster; kóp beıindi nemese mamandandyrylǵan aýrýhanalar (eresekter, balalar) quramyndaǵy pallıatıvtik kómek bólimsheleri (palatalar); úıdegi stasıonarlar jatady. 11. Pallıatıvtik kómek uıymdary aýdandyq jáne oblystyq ortalyqtarda, respýblıkalyq mańyzy bar qalada jáne astanada qurylady. 12. Pallıatıvtik kómek dekompensasııa satysyndaǵy sozylmaly órshigen aýrýlarmen aýyratyn jazylmaıtyn naýqastarǵa, onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa, aýrýdyń termınaldyq (sońǵy) satysyndaǵy Júre paıda bolǵan ımmýn tapshylyǵy sındromymen (budan ári – JITS) jáne týberkýlezben aýyratan naýqastarǵa dárigerdiń basshylyǵymen medısınalyq uıymdardyń mamandandyrylǵan qurylymdyq bólimshelerinde, derbes medısınalyq uıymdarda (hospısterde) nemese úıdegi stasıonar nysanda kórsetiledi. 13. Joǵaryda kórsetilgen naýqastar sanatyna pallıatıvtik kómek ózine: 1) dárigerge deıingi kómekti; 2) bilikti medısınalyq kómekti qamtıdy. 14. Pallıatıvtik kómek kórsetýge arnalǵan tósektermen qamtamasyz etý 400 000 adamǵa shaqqanda 30 tósek esebinen kózdeledi. 15. Pallıatıvtik kómek kórsetetin uıymnyń shtaty «Densaýlyq saqtaý uıymdarynyń úlgilik shtattary men shtattyq normatıvterin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2010 jylǵy 7 sáýirdegi №238 buıryǵymen bekitilgen densaýlyq saqtaý uıymdarynyń úlgilik shtattary men shtattyq normatıvterge sáıkes belgilenedi (Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń memlekettik tiziliminde № 6173 bolyp tirkeldi). 16. TMKKK sheńberinde medısınalyq uıymdarda pallıatıvtik kómek kórsetý densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organ bekitken klınıkalyq hattamalarǵa sáıkes júzege asyrylady. 17. Bilikti medısınalyq kómek túrindegi pallıatıvtik kómekti mamandandyrylǵan nemese kóp beıindi aýrýhalar janyndaǵy hospıste nemese pallıatıvtik kómek bólimshesinde (palatada) medısınalyq kómek kórsetý prosesin úılestirýge jaýapty dáriger usynady. 18. Pallıatıvtik kómek kórsetýge muqtaj naýqastardy emdeýge jatqyzý úshin aıǵaqtar «Pallıatıvtik kómek jáne meıirbıke kútimin kórsetý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 15 qarashadaǵy № 1343 qaýlysynyń tarmaqtaryna sáıkes aıqyndalady. 19. Pallıatıvtik kómek kórsetý úshin naýqastardy stasıonarǵa emdeýge jatqyzý Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2010 jylǵy 3 shildedegi № 492 buıryǵymen bekitilgen (Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń memlekettik tirkeý tiziliminde № 6380 bolyp tirkelgen) TMKKK sheńberinde stasıonarǵa josparly emdeýge jatqyzýdy uıymdastyrý jónindegi nusqaýlyqqa sáıkes Emdeýge jatqyzý bıýrosy portaly arqyly júzege asyrylady. 20. Dárigerdiń mindetine: qabyldaý, tekserip-qaraý, emdeý josparyn qurý, dınamıkadaǵy pasıentti emdeý jáne baqylaý, shyǵarý, pasıentpen odan ári baılanysty úzbeý, pasıentti jáne (nemese) kútýdi júzege asyratyn zańdy ókildi/adamdy oqytý, «Densaýlyq saqtaý uıymdarynyń bastapqy medısınalyq qujattama nysandaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstri mindetin atqarýshynyń 2010 jylǵy 23 qarashadaǵy №907 buıryǵymen bekitilgen (Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń memlekettik tiziliminde №6697 bolyp tirkeldi) (budan ári – densaýlyq saqtaý mınıstriniń №907 buıryǵy) bastapqy medısınalyq qujattamany júrgizý kiredi. 21. Dárigerge deıingi kómek túrindegi pallıatıvtik kómek mamandandyrylǵan nemese kóp beıindi aýrýhanalar janyndaǵy hospıste nemese pallıatıvtik kómek bólimshesinde (palatada) meıirgerler usynady. 22. Meıirgerdiń mindetine: pasıenttiń jaı-kúıin baǵalaý, emdeý josparyn oryndaý, emdeý josparyn turaqty baǵalaý jáne beıindeý, pasıentpen jáne (nemese) zańdy ókilimen/adammen qarym qatynas, kishi medısına personalyn/eriktilerdi baqylaý, pasıentti/kútýdi júzege asyratyn otbasyn/adamdy oqytý, pasıentke jáne otbasyna (qaıtys bolǵanǵa deıin jáne odan keıin) kómek kórsetý, Densaýlyq saqtaý mınıstriniń №907 buıryǵymen bekitilgen bastapqy medısınalyq qujattamany júrgizý kiredi. 23. Pallıatıvtik kómekke muqtaj pasıentter «Qazaqstan Respýblıkasynda baqylaýǵa jasalýǵa tıis esirtkini, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardy medısınalyq maqsattarda paıdalaný qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 30 naýryzdaǵy № 396 qaýlysyna sáıkes (budan ári – Úkimettiń 2012 jylǵy 30 naýryzdaǵy № 396 qaýlysy) aýyrsynýdy jáne zardap shegýdi basatyn dárilik zattarmen qamtamasyz etiledi. 24. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 30 naýryzdaǵy №396 qaýlysyna sáıkes aýyrsynýdy basatyn esirtki dárilik zattaryn qamtamasyz etýdi, saqtaýdy jáne taǵaıyndaýdy medısınalyq bilimi bar jáne ruqsaty bar adamdar júrgizedi. 25. Medısınalyq aıǵaqtar bolǵan jaǵdaıda pasıentterdi durys emdeý úshin aýyrsynýdy jáne basqa patologııalyq sımptomdardy toqtatýdyń dári-dármektik sonymen qatar dári-dármektik ádisteri paıdalanylady. 26. Medısına qyzmetkerleri pasıentti/onyń zańdy ókilderin dári-dármektiń ataýyn, taǵaıyndaý úshin aıǵaqtardy, dozasyn, saqtaý jaǵdaıyn, janama áserler anyqtalǵan jaǵdaıdaǵy áreketti, olarǵa sheshim qabyldaý prosesinde qatysýǵa múmkindik bere otyryp osy preparatpen emdeýdi jalǵastyrý sharttaryn qosa alǵanda júrgizilip jatqan em týraly habardar etedi. 27. Pallıatıvtik kómek kórsetetin medısınalyq uıymdardyń qyzmetkerleri preparattardy qabyldaý tártibi men rejımin saqtaý boıynsha pasıentterge jáne (nemese) zańdy ókilderine konsýltasııa beredi. 28. Bıologııalyq ólimdi, sondaı-aq pasıentterdiń ómirine qoldaý kórsetý jónindegi jasandy sharalardy toqtatý jaǵdaıyn anyqtaý «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 140-babyna sáıkes júzege asyrylady. 29. Medısına qyzmetkerleri pasıenttiń bıologııalyq ólim jaǵdaıyna aýysýyn ýaqtyly tirkeıdi jáne qujattamalaıdy. 30. Pasıentterge pallıatıvtik kómekti kórsetý boıynsha UB jáne KBMT jumysyn uıymdastyrý osy Standartqa 1-qosymshaǵa sáıkes júzege asyrylady. 31. Dekompensasııa satysyndaǵy sozylmaly órshigen aýrýlarmen (budan ári - SО́A) aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý osy Standartqa 2-qosymshaǵa sáıkes uıymdastyrylady. 32. Balalarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý osy Standartqa 3-qosymshaǵa sáıkes uıymdastyrylady. 33. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý osy Standartqa 4-qosymshaǵa sáıkes uıymdastyrylady. 34. Týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý osy Standartqa 5-qosymshaǵa sáıkes uıymdastyrylady. 35. JITS-pen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý osy Standartqa 6-qosymshaǵa sáıkes uıymdastyrylady. 3. Hospıste pallıatıvtik kómek kórsetýdi uıymdastyrý 36. Hospıs jeke teńgerimi jáne qarjylyq-sharýashylyq qyzmet kórsetý qyzmeti bar derbes medısınalyq-áleýmettik uıym bolyp tabylady. 37. Qurylymy men shtattyq kestesin densaýlyq saqtaýdyń memlekettik basqarý jergilikti organdarynyń kelisimi boıynsha basshy bekitedi. 38. Hospıstiń qurylymy: 1) stasıonarlyq bólimshe; 2) úıde pallıatıvtik kómek kórsetý jónindegi utqyr brıgadalardan turatyn kóshpeli bólimsheler; 3) kúndizgi stasıonar. 39. Hospıstiń mindetteri men fýnksııalary: 1) jazylmaıtyn naýqastardy memlekettik sonymen qatar jekeshe nemese qaıyrymdylyq negizde medısınalyq-áleýmettik qamtamasyz etýdiń jańa túrlerin iske asyrý; 2) termınadyq satydaǵy jazylmaıtyn naýqastarǵa stasıonarlyq medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý jáne úıdegi medısınalyq kómekti jaqsartý; 3) naýqastarǵa jáne onyń týystaryna áleýmettik-psıhologııalyq kómek kórsetý, aýyr naýqastardy kútý daǵdylaryna týystaryn oqytý; 4) durys aýyrsynýdy basatyn terapııany tańdaý jáne ony júrgizýdi qamtamasyz etý; 5) stasıonar dárigerleriniń usynymdary boıynsha qajetti konsýltasııalyq kómekti uıymdastyrý; 6) mamandandyrylǵan uıymdarmen ózara is-qımyl; 7) úı jaǵdaıynda jáne stasıonarda naýqastardy tegin kútýdi qamtamasyz etetin eriktilerdi oqytý qyzmetin qurý; 8) Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda tirkelgen barlyq dinı ustanymdardyń dinı uıymdarymen ózara is–qımyly; 9) úkimettik emes jáne qaıyrymdylyq uıymdarmen jáne halyqty áleýmettik qorǵaý uıymdarymen jumys. 39. Hospıs: 1) sımptomatıkalyq terapııany; 2) qajetti aýyrsynýdy basatyn terapııany tańdaýdy jáne júrgizýdi; 3) naýqastarǵa medısınalyq-áleýmettik kómekti; 4) naýqastarǵa jáne onyń týystaryna psıhoterapııalyq kómekti; 5) naýqasty tasymaldaýdy; 6) pasıentterdiń sanıtarııalyq-gıgıenalyq bilimin; 7) zańdyq konsýltasııa berýdi jáne pasıentter múddesiniń quqyǵyn qorǵaýdy; 8) naýqastardy pallıatıvtik emdeýdiń jańa ádisterin praktıkaǵa engizýdi jáne ony meńgertýdi; 9) dinge senetin naýqastardy hospıste bolý kezinde dinı oryndarǵa osy dinı birlestik Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda resmı tirkelgen jaǵdaıda jiberý múmkindigin usynýdy; 10) hospıs qyzmetiniń tıimdiligine taldaý júrgizýdi qamtamasyz etedi. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy № 657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 1-qosymsha Pallıatıvtik kómekti kórsetý boıynsha utqyr brıgadalar jáne kóp beıindi mamandar toby jumysyn uıymdastyrý 1. Utqyr brıgadalar (budan ári – UB) úıde (úıdegi hospıs): 1) dárigerge deıingi medısınalyq kómek; 2) bilikti medısınalyq kómek; 3) medısınalyq-áleýmettik kómek túrinde pallıatıvtik kómek kórsetýge arnalǵan. 2. UB hospıs, kóp beıindi nemese mamandandyrylǵan aýrýhanalardyń pallıatıvtik kómek bólimsheler bazasynda ne ambýlatorııalyq – emhanalyq uıymdar bazasynda qurylady. 3. UB quramyna dáriger, meıirger, áleýmettik qyzmetker jáne psıholog kiredi. 4. Kóp beıindi mamandar toby úıde pallıatıvtik kómekti kórsetýge arnalǵan, top aýmaqtyq emhana bazasynda qurylady. 5. Kóp beıindi mamandar toby (budan ári - KBMT) tobyna: dáriger, meıirger, áleýmettik qyzmetker, psıholog sondaı-aq qajet bolǵan jaǵdaıda - eriktiler, shirkeý qyzmetkeri kiredi. KBMT quramyna qosymsha psıhologııalyq qoldaý kórsetý úshin psıhoterapevt jáne beıini boıynsha basqa mamandardyń (onkolog, ftızıatr, ınfeksıonıst, pedıatr jáne basqa) laýazymy engiziledi. Osylaısha pasıenttiń jáne onyń otbasy músheleriniń psıhologııalyq, áleýmettik, dinı nemese rýhanı qajettiligin qanaǵattandyrý úshin psıhologııalyq áleýmettik qoldaý kórsetýmen qamtamasyz etiledi. 6. Qyzmetkerlerdiń emosııalyq jaı-kúıiniń turaqtylyǵyn saqtaý maqsatynda mynadaı júkteme normatıvteri saqtalady: 10 pasıentke 1 dáriger, 10 pasıentke 1 meıirger, 25-30 pasıentke 1 áleýmettik qyzmetker, 50 pasıentke 1 shirkeý qyzmetkeri. Komanda músheleriniń pallıatıvtik kómek kórsetý máseleleri boıynsha daıyndyǵy bolýy tıis. 7. Dáriger pallıatıvtik kómek kórsetý máseleleri boıynsha biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótedi. 8. Pallıatıvtik kómek kórsetetin meıirgerler bir aı boıy jumys ornynda pallıatıvtik kómekti kórsetý daǵdylaryna taǵylymdamadan ótedi, budan ári úsh aı boıy hospıstiń bas meıirgeriniń nemese dárigerdiń baqylaýymen jumys isteıdi. 9. Pallıatıvtik kómekti kórsetý úshin resmı dinı bilimi bar dinı qyzmetker tartylady. 10. Pallıatıvtik kómek kórsetý kezinde mynadaı taqyryptardan turatyn: hospıs fılosofııasy, kommýnıkasııalyq daǵdylar, KBMT-da jumys, ólip bara jatqan naýqastyń muqtajy, eriktilerdiń roli pallıatıvtik kómek negizderine oqytýdan ótýmen irikteýden ótken eriktilerdiń (volonterlerdiń) qyzmeti paıdalanylady. 11. Eriktiler úılestirýshi dárigerdiń baqylaýymen jumys isteıdi. 12. Eriktilerdiń irikteý krıterııleri: 1) komandada jumys isteı bilý qabileti; 2) tyńdaı bilý jáne qarym-qatynasty qoldaı bilý; 3) naýqastarǵa jáne aýyr qaıǵyny bastan ótkergenderge aıaýshylyq jáne raqymshylyq bildirý; 4) jeke tulǵaǵa degen qurmetti saqtaı bilý; 5) dárigerlik qupııany saqtaı bilý qabileti; 6) pasıentterdi dáledegisi kelip otyrǵan áńgimesine degen syılastyq qarym-qatynas; 7) moraldyq tutastyq 8) buryn qylmystyq istiń bolmaýy. 13. Jaqyn adamynyń qaza bolýyna baılanysty jaraqatty bastan ótkergen eriktilerge 1 - 2 jyl boıy pasıenttermen jáne pasıentterdiń otbasymen tikeleı jumys isteýge ruqsat etilmeıdi. 14. Erkitilerdiń (volonterlerdiń) qyzmeti jumys kestesi jáne usynylatyn qyzmetterdiń túrleri aıtylatyn jazbasha shartpen retteledi. Eriktilerdiń (volonterlerdiń) jumysy pasıenttermen jáne olardyń otbasyna kórsetiletin tikeleı jumysty, ákimshilik jumysty qamtıdy. 15. Pallıatıvtik kómekti kórsetý prosesine tartylǵan medsınalyq emes bilimi bar qyzmetterdi berýshilerdiń pallıatıvtik kómekti kórsetý keıinnen jumys ornynda jáne oqytý semınarlarynda (kýrsta) biliktiligin arttyrý sheńberinde pallıatıvtik kómekti kórsetý boıynsha úzdiksiz bilimimen beıindi bilimi jáne daǵdysy bar. 16. Emdeý jáne kútýdiń jeke josparyn ázirleý jáne júzege asyrý kezinde dıagnozy jáne pallıatıvtik terapııany kórsetý barysy týraly dáıekti aqparat alǵan pasıentpen jáne onyń otbasymen birlesip KBMT (UB) músheleri qatysady. 17. KBMT/UB keminde aptasyna bir ret jumys kezdesýin júrgizedi. 18. Pasıenttiń jáne onyń otbasynyń qajettiligi KBMT/UB múshelerimen emdeý jáne kútý josparyn júzege asyrý barysynda turaqty túrde baǵalanady, ol pasıenttiń jaı-kúıiniń ózgerýine qaraı ózgeredi jáne jańartylady. 19. Úıde pasıentke pallıatıvtik kómekti kórsetý kezinde KBMT/UB dárigeri pasıentti tekserip-qaraýdy jáne emdeýge túzetýdi júzege asyrady. 20. KBMT/UB meıirgeri dárigerlik taǵaıyndaýdy oryndaıdy. 21. Úıdegi naýqastyń jaǵdaıy nasharlaǵan,táýliktik baqylaý talap etilgen jaǵdaıda ol hospıske nemese kóp beıindi nemese mamandandyrylǵan aýrýhalardyń pallıatıvtik kómek bólimshesine emdeýge jatqyzylady. 22. KBMT/UB músheleriniń jumys kestesin ázirleý kezinde aýrýdyń aýyrlyq deńgeıi jáne personalǵa júktemesi eskeriledi (usynylatyn qyzmetterdiń túrine jáne naýqsatyń ornalasý jerine baılanysty). 23. Pallıatıvtik kómek kórsetýdiń psıhologııalyq erekshelikterin eskere otyryp (emosııalyq kúıý sındromy) personalǵa psıhologııalyq emosııalyq júktemege qosymsha tólemaqy koeffısıenti belgilenedi. 24. Pallıatıvtik kómekti kórsetýge qatysatyn personalǵa qoldaý kórsetýdi uıymdastyrý sheńberinde mynadaı is-sharalar júzege asyrylady: 1) KBMT/UB músheleri pallıatıvtik kómek kórsetý máseleleri boıynsha bastapqy daıyndyqty alady jáne úzdiksiz biliktiligin arttyrady; 2) KBMT/UB músheleri ujymnyń aǵa múshelerimen streske turaqtylyǵy turaqty túrde baǵalanady; 3) personalǵa, sonyń ishinde jaqyn adamynan aıyrylyp qıyn jaǵdaıdy bastan ótkerýge qoldaý kórsetý toptary uıymdastyrylady. 25. Pasıentterdiń emdeýdiń alternatıvti ádisterin qosa alǵanda aqparaty bar terapııany, emdik is-sharalardy toqtatýǵa nemese kez-kelgen terapııadan bas tarýdy júzege asyrady. 26. Pasıenttiń jáne onyń otbasynyń quqyqtary olarǵa ana tilinde jáne olarǵa túsinikti túrde habaralanady. Qaýpin jáne suraqtaryn aıtýǵa qınalatyn pasıentterdiń til jáne mádenı kedergileri bolǵan jaǵdaıda qupııany saqtaı biletin aýdarmashylardyń qyzmetteri qamtamasyz etiledi. 27. Otbasy eger pasıent sheshim qabyldaýǵa (mysaly aqyl esi joq adamdar) jaǵdaıy bolmaǵan kezde emdeý jáne kútýge qatysty sheshim qabyldaýǵa quqyǵy bar. 28. Pasıentke (onyń tilegi boıynsha) aýrý qandaı satyda, boljamy qandaı, emdeýdiń qoljetimdi ádisteri, olardyń janama áserimen salystyrǵanda onyń tıimdiligine qatysty naqty aqparat usynylady. 29. Pallıatıvtik kómekti kórsetetin adamdar tıisti kýrstarda qosymsha daıyndyqtan ótedi. Bastapqy daıarlyq pallıatıvtik kómek kórsetý máseleleri boıynsha olardyń bilimi men daǵdysyn arttyrýǵa arnalǵan naqty taqyryptardy qamtıdy. 30. Pallıatıvtik kómekti júzege asyratyn medısınalyq-áleýmettik kómek kórsetetin uıymnyń basshysy qyzmettiń áreketine jaýapty basqarý organyn qurady. 31. Basqarý organy uıym sheginde (uıymnyń paıymdaýy men mıssııasyn qosa alǵanda) pallıatıvtik kómektiń barlyq máseleleri boıynsha sheshim qabyldaý jáne ony engizý prosesin qoldaıdy. 32. Basqarý organyna ártúrli baǵyttaǵy mamandar, sondaı-aq osy uıymmen ózara áreket etetin qoǵamdastyq ókilderi kiredi. Basqarý organy otyrys hattamasyn quryp jáne oǵan qol qoıyp turaqty negizde otyrys ótkizedi. 33. Pallıatıvtik kómekti kórsetetin medısınalyq-áleýmettik uıymnyń basshysy: kadr saıasatyn qamtamasyz etedi, sondaı-aq personaldyń emosııalyq kúıreýiniń aldyn alý jumystaryn júrgizedi; personaldy jáne eriktilerdi qaýipsiz jumys ornymen qamtamasyz etýge kepildik beredi; Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy №657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 2-qosymsha Dekompensasııa satysyndaǵy sozylmaly órshigen aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý 1. Termınaldyq satydaǵy sozylmaly órshigen aýrýlarmen (SО́A) aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti (júrek, ókpe, baýyr jáne búırek jetispeýshiliginiń dekompensasııa satysyndaǵy, mı qanaınalymy buzylýynyń saldarlary), medısına jáne áleýmettik qyzmetkerler, psıhologtar, eriktiler quramyndaǵy kóp beıindi mamandar toby (utqyr brıgadalar) kórsetedi. 2. Kómek birligi dekompensasııa satysyndaǵy SО́A aýyratyn naýqas jáne onyń otbasy bolyp tabylady. 3. Pallıatıvtik kómek mynadaı dekompensasııa satysyndaǵy SО́A kezinde kórsetiledi: 1) olardy túbegeıli emdeý múmkin emes aýrýlar; 2) órshigen aýrýlar, osy aýrýlar kezinde basynan bastap pallıatıvtik kómek kórsetý qajet; 3) naýqastardy múgedektikke ákeletin asqynýdyń damýyn týyndatatyn aýrýlar. 4. Pallıatıvtik kómekke muqtaj dekompensasııa satysyndaǵy SО́A aýyratyn naýqastar tolyqqqandy farmakologııalyq, psıhologııalyq jáne denege aýyrsynýdy jáne basqa sımptomdardy basýǵa qol jetimdiligi bar. 5. Dekompensasııa satysyndaǵy SО́A aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómek pasıenttiń etıkalyq jáne zańdy quqyqtaryn saqtaý qaǵıdaty boıynsha usynylady. 6. Emdeýdiń sapasyn jáne úzdiksiz bolýyn qamtamasyz etý úshin KBMT/UB músheleriniń turaqty ózara is-qımyly saqtalady. 7. Personal (eriktilerdi qosa alǵanda) dekompensasııa satysyndaǵy SО́A aýyratyn naýqastarǵa kútim máselesi boıynsha tıisti oqytýdan ótedi. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy № 657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 3-qosymsha Balalarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetýdi uıymdastyrý 1. Balalarǵa pallıatıvtik kómek KBMT/UB-men kórsetiledi. 2. Kómek birligi bala jáne onyń otbasy bolyp tabylady. 3. Balalarǵa pallıatıvtik kómek kórsetiletin aýrýlar: 1) osy aýrýlar jaǵdaıynda túbegeıli emdeý múmkin, biraq tıimsiz bolýy múmkin; 2) ómir súrý merzimin shekteıtin aýrýlar, osy jaǵdaıda qarqyndy em ómir sapasyn jaqsartýy múmkin; 3) órshigen aýrýlar, bul jaǵdaıda pallıatıvtik kómekti kórsetý basynan bastap qajet; 4) nevrologııalyq buzylýlardy súıemeldeıtin asqynýdy damytýdy týyndatatyn aýrýlar. 4. Pallıatıvtik kómekke muqtaj árbir balanyń tolyqqandy farmakologııalyq, psıhologııalyq jáne denege aýyrsynýdy jáne basqa sımptomdardy basýmen qamtamasyz etiledi. 5. Árbir balanyń mádenı erekshelikke negizdelgen jáne onyń jas shamasyna sáıkes keletin psıhologııalyq áleýmettik kómekpen qamtamsyz etiledi. 6. Otbasynyń, aǵalar men apalarynyń pshologııalyq qoldaý kórsetýi uzaqqa sozylǵan aýrýlar kezinde júzege asyrylady. 7. О́lim ústindegi balanyń jáne onyń týystarynyń qajettiligi balany jaılylyǵy men abyroıyn saqtaýdy esepke ala otyryp saqtalady: 1) ólim ústindegi balaǵa jáne onyń otbasyna bazalyq qoldaý kórsetý, qajet bolǵan jaǵdaıda olardyń úı jaǵdaıynda qamtamasyz etiledi; 2) balaǵa jáne onyń otbasyna negizgi rýhanı jáne áleýmettik qoldaý kórsetiledi; 8. Balalarǵa pallıatıvtik kómek balanyń etıkalyq jáne zańdy quqyqtaryn saqtaý qaǵıdaty boıynsha usynylady: 1) pallıatıvtik kómekti kórsetetin uıymnyń barlyq qyzmetkerleri balanyń jáne onyń otbasynyń quqyqtaryn biledi jáne saqtaıdy; 2) balanyń jáne onyń otbasynyń quqyǵy olardyń ana tilinde jáne olarǵa qoljetimdi túrde jetkiziledi; 3) qorǵanshylar balanyń quqyǵyn qorǵaý prosesine qosylady. 9. Emdeýdiń sapasyn jáne úzdiksiz bolýyn qamtamasyz etý úshin KBMT/UB qatysýshylarynyń turaqty ózara is-qımyly saqtalady. 10. Personal eriktilerdi qosa alǵanda, pedıatrııada pallıatıvtik kómek kórsetý tıisti oqytýdan ótedi. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy № 657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 4-qosymsha Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý 1. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómek bekitilgen klınıkalyq hattamalarǵa sáıkes TMKKK sheńberinde kórsetiledi. 2. Pallıatıvtik kómek arnaıy emdeý júrgizýge múmkindik bermeıtin aýyr qosarlasqan patologııasy bar IV klınıkalyq toptaǵy onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa kórsetiledi. 3. Pallıatıvtik kómekke muqtaj IV klınakalyq toptyń pasıentteri olardyń tirkelgen jeri boıynsha KBMT/UB mamandary baqylaıdy. 4. Aýyrsynýdy basatyn terapııany taǵaıyndaý qajettiligi bolǵan jaǵdaıda onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastar onkologııalyq dıspanserdiń aýyrsynýdy basatyn terapııa kabınetiniń dárigerinen konsýltasııa alady. 5. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa esirtki quraldary bar preparattardy taǵaıyndaý, jazyp berý, bosatý, saqtaý, bólip berý, paıdalaný, esepke alý, esepten shyǵarý, joıý «Qazaqstan Respýblıkasynda baqylaý jasalýǵa tıis esirtkini, psıotroptyq zattarmen prekýrsorlardy medısınalyq maqsattarda paıdalaný qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 30 naýryzdaǵy № 396 qaýlysymen reglamentteledi. Esirtkilik aýrysynýdy basatyn preparattardy taǵaıyndaý qajettiligi týraly sheshimdi komıssııa ambýlatorııalyq-emhanalyq deńgeıde beredi jáne tıisti hattamalarmen resimdeledi. Qorytyndy turǵylyqty jeri boıynsha pasıenttiń ambýlatorııalyq kartasyna japsyrylady jáne ýchaskelik dáriger úshin erekshe úlgidegi («qyzǵylt blankiler») reseptilerdi jazýǵa negiz bolyp tabylady. 6. Esirtki preparattaryn alatyn onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastar júıeli 10 kúnde 1 retten kem emes KBMT/UB mamandarynyń baqylaýyna jatady. Onkologııalyq aýrýlamen aýyratyn naýqastar 3 aıdan asa esirtki preparattaryn alǵan jaǵdaıda onkologııalyq dıspanser komıssııasynyń aýyrsynýdy basýǵa qarsy terapııany júrgizýdiń oryndylyǵy men durystyǵy jóninde qorytyndy alýy qajet. 7. Ýchaskelik dárigerdiń joldamasy boıynsha ınkýrabeldi onkologııalyq aýrýlamen aýyratyn naýqastar hospıs jaǵdaıynda, sondaı-aq onkologııalyq dıspanserde nemese kóp beıindi aýrýhanadaǵy pallıatıvtik kómek bólimshesinde aýyrsynýdy basatyn terapııa kabıneti dárigeriniń joldamasy boıynsha pallıatıvtik kómekti alady. 8. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa medısınalyq-áleýmettik KBMT/UB quramynda medısınalyq psıhologtar nemese dáriger-psıhoterapevter jáne dárigerler men áleýmettik qyzmetkerler kórsetedi. 9. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa jáne olardyń otbasyna medısınalyq-áleýmettik kómekti kórsetý áleýmettik – medısınalyq jáne áleýmettik-psıhologııalyq kómek túrinde júzege asyrylady. 10. Áleýmettik-medısınalyq qyzmetterge pasıentterdiń jaǵdaıyn esepke ala otyryp, qıyn ómirlik jaǵdaıdaǵy adamdarǵa kútim jasaýdy qamtamasyz etýde, sonyń ishinde týystaryn sanıtarııalyq–gıgıenalyq daǵdylarǵa oqytýǵa járdemdesý jatady (denesin súrtý, jýyndyrý, gıgıenalyq vannalar, tyrnaǵyn alý, shashyn taraý). Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy № 657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 5-qosymsha Týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómekti kórsetý 1. Týberkýlezben aýyratyn naýqastarǵa túri men dárejesine qaramastan pallıatıvtik kómek mamandandyrylǵan týberkýlezge qarsy medısınalyq uıymdarda kórsetiledi. 2. Týberkýlez kezinde pallıatıvtik kómektiń maqsaty naýqastyń qajettiligine, sondaı-aq naýqastyń otbasy músheleriniń, personaldyń juqtyrý qaýpin tómendetý jáne týberkýlezdiń jazylmaıtyn túrlerin nozokomıaldyq taratýǵa baǵdarlanǵan qyzmetterdi usyný bolyp tabylady. 3. Pallıatıvtik kómekti kórsetýge: 1) kóptegen nemese aýqymdy dárige tózimdiliginiń nátıjesinde ekinshi jáne/nemese úshinshi dárejeli týberkýlezge qarsy preparattarmen (TQP) emdeý kezinde «sátsiz emdeýmen» aıaqtalǵan týberkýlezdiń jazylmaıtyn túri bar naýqastar nemese qolda bar týberkýlezge qarsy preparattarǵa tolyqtaı tózimsiz naýqastar; 2) kóptegen dárige tózimdi týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastar, (budan ári – KDT TB) nemese keń dárilik turaqtyǵy bar týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastar, (budan ári - KDT TB), bakterııa bólgen polırezıstentti naýqastar, mundaı jaǵdaıda arnaıy emdi taǵaıyndaý onyń tıimsizdigi nemese naýqastardyń TQP kótere almaý sebepteri boıynsha múmkindik bolmaı otyr. 4. Týberkýlez kezinde pallıatıvtik kómek mindetteri: 1) tynys alýynyń jetispeýshligi sımptomdarynyń tómendeýi; 2) aýyrsynýdy durys basý; 3) naýqasty psıhologııalyq qoldaý; 4) ólimge degen qarym-qatynasyn adamnyń ómiriniń ótý kezeńderiniń zańdylyǵy retinde qarap, daıyndaý; 5) naýqastyń jáne onyń jaqyndarynyń rýhanı qajettiligin qanaǵattandyrý; 6) adamnyń qıyn aýrýyna jáne ólimniń jaqyndaýyna baılanysty týyndaıtyn áleýmettik jáne zańdy, etıkalyq máselelerdi sheshý; 7) naýqastyń otbasy músheleriniń, personaldyń juqtyrý qaýpin tómendetý jáne týberkýlezdiń jazylmaıtyn túrlerin nozokomıaldyq taratý qaýpin tómendetý. 5. Pallıatıvtik kómekti kórsetýge arnalǵan tańdaý krıterııleri: 1) ekinshi jáne/nemese úshinshi qatardaǵy týberkýlezge qarsy preparattarmen emdeýdiń 12 - 15 aıdan keıin bakterııa bólinýiniń bolýy jáne odan keıingi arnaıy jáne hırýrgııalyq emdeýdiń oryndylyǵy; 2) otbasy múshelerinen, atap aıtqanda balalar men jasóspirimderden, júkti áıelderden jáne olardyń bosanǵannan keıingi kezeńinde jeke turý múmkindiginiń bolmaýy. 6. Pallıatıvtik kómek bólimshesi oblystyq jáne aýdandyq týberkýlezge qarsy dıspanserler quramynda jumys isteıdi. 7. Tósekter sany olarǵa pallıatıvtik kómek kórsetilgen, biraq 40 tósekten aspaıtyn naýqastardyń sanyna sáıkes jumys istep turǵan tósek qýattylyǵyn qaıta beıindeý arqyly ashylady. 8. Týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastarǵa arnalǵan pallıatıvtik kómek bólimshelerinde ınfeksııalyq baqylaýǵa qoıylatyn talaptarǵa sáıkes qajetti sanıtarııalyq-gıgıenalyq jáne epıdemııaǵa qarsy is-sharalar oryndalady. 9. Jazylmaıtyn týberkýlez túrimen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómek kórsetýge arnalǵan bólimsheniń qurylymyn ýákiletti organ bekitedi. Qyzmettiń negizine týberkýlez aýrýymen aýyratyn naýqastarǵa qyzmet kórsetýdiń aýmaqtyq qaǵıdaty jatady. 10. Jazylmaıtyn týberkýlez túri bar naýqastarǵa týberkýlezge qarsy em júrgizilmeıdi. 11. Jazylmaıtyn týberkýlez túri bar naýqastarǵa pallıatıvtik em bilikti medısına qyzmetkeriniń tikeleı baqylaýymen júzege asyrylady. 12. Osy sanattaǵy naýqastarǵa pallıatıvtik kómek: 1) sımptomatıkalyq terapııany; 2) naýqasty jáne onyń otbasy múshelerine rýhanı jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetýdi; 3) naýqastardy áleýmettik qoldaýdy; 4) kútimdi júzege asyratyn otbasyna jáne adamdarǵa ınfeksııanyń aldyn alý jónindegi sharalardy qamtıdy. 13. Jalpy klınıkalyq, bakterıoskopııalyq jáne bakterıologııalyq, rentgenologııalyq jáne basqa zertteýdiń aspaptyq ádisteri aıǵaqtar boıynsha júrgiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2013 jylǵy 14 qarashadaǵy №657 buıryǵymen bekitilgen Standartqa 6-qosymsha JITS-pen aýyratyn naýqastarǵa pallıatıvtik kómek 1. Aýrýdyń termınaldyq satysyndaǵy JITS-pen aýyratyn naýqastar Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 26 qarashadaǵy №1938 qaýlysymen bekitilgen pallıatıvtik kómek jáne meıirgerlik kútimge jatatyn halyq sanatynyń tizbesine engizilgen. 2. JITS-pen aýyratyn naýqastarǵa medısınalyq kómek Kodekstiń 98-babynyń talaptaryn jáne qupııa qaǵıdattaryn saqtaı otyryp usynylady. 3. Aýrýlardy nemese onyń jaı-kúıin emdeý, atap aıtqanda antıretrovırýstyq terapııa júrgizý, týberkýlezdi emdeý, ıneksııalyq esirtkini tutynýshylardaǵy almastyrý terapııasyn júrgizý JITS-pen aýyratyn naýqastardyń aýrýlarynyń dárejesin nemese onyń jaı-kúıimen baılanysty emes. Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2013 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy Normatıvtik quqyqtyq kelisimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №8956 bolyp engizildi.