«Stendal sındromy»
Fransýz jazýshysy Stendal birde saıahattap júrip, óziniń bir «aýrýyn» anyqtaıdy. Ol 1817 jyly Florensııaǵa barǵannan keıin: «Men Qasıetti Krest shirkeýinen shyqqan kezde júregim dúrsildep, ómirdiń jaryǵy taýsylyp, jerge qulap keterdeı sezindim», dep jazady. Qalamgerdi erekshe tolǵandyratyn óner týyndylary basqa adamdarǵa da osylaı áser etýi múmkin. Júrek jıi soǵyp, bas aınalady. Ǵalymdar zertteı kele bul kúıdi – psıhosomatıkalyq buzylysty «Stendal sındromy» dep atady. Onymen «aýyrǵan» adam sýret keńistigine enip ketkendeı sol kartınadan erekshe kúsh alady. Bul sındrom ónerden bólek, tumsa tabıǵat, sulýlyq áserinen de paıda bolady. Sol úshin mýzeı aralaǵanda nemese kıeli oryndarǵa saıahat kezinde «Stendal sındromynan» abaı bolý kerek.
Bir áńgime
Bir ádebı basqosýda majarstandyq jas prozashynyń qasyna qarapaıym kıingen áıel kelip jaıǵasypty. Jac avtor ony tanymaǵan soń «qatardaǵy bir jazýshy shyǵar» dep oılaıdy. Mensinbegen emeýrinde:
– Bıkesh, kásibı jazýshysyz ba? – dep suraıdy.
– Iá, myrza.
– Qansha shyǵarma jarııaladyńyz? Birer shyǵarmańyzdy oqyp kórsem bola ma?
– Tek áńgime jazamyn, kólemdi shyǵarmam joq.
– Men de áńgime jazamyn. Máselen, 339 áńgime jarııalap úlgerdim. Sizde qansha áńgime bar?
– Bir áńgime ǵana.
– Bireý ǵana ma?.. Qandaı taqyrypta?
– «Jel aıdaǵandar» (nemese «Tolqý»).
Muny estigen jas avtor ańyryp turyp qaldy. Ol áıel – esimi elge jaıylǵan jazýshy Margaret Mıtchell edi.
Qyzyl sózden qutylý
Sergeı Dovlatov shyǵarmashylyǵynyń sońǵy on jylynda bir áripten bastalatyn sóılemderdi sanaly túrde qoldanbaýǵa tyrysqan. Bul ǵadet oǵan kópsózdilik pen bos áńgimeden arylýǵa kómektesipti. Dovlatovtyń osy kózqarastaǵy shyǵarmalaryna «Shabadan» («Chemodan»), «Qoryq» («Zapovednık»), «Fılıal», t.b. jatady. Úırenetin úrdis pe, qalaı?
Nobel alǵan qaryndash
Ǵabıt Músirepov áıgili «Qyz Jibek» fılminiń ssenarııin qaryndashpen jazyp shyqqany ámbege aıan. Qadyr aqyn da óleńderin qaryndashpen jazǵanyn bilemiz. «О́ıtkeni óte yńǵaıly, turyp ta, otyryp ta, jatyp ta jaza beremin», deıtin ózi. Sol sııaqty Djon Steınbek te shyǵarmalarynyń alǵashqy nusqasyn qaryndashpen jazatyn. Jumys ister aldynda ol ondaǵan jaqsy ushtalǵan qaryndashyn saılap qoıady. Avtor qaryndash tańdaýda da muqııat boldy: ol tek Blackwing ónimin qoldanatyn. Osylaısha, tańdalyp, talǵanyp alynǵan qalamnan týǵan jazýlar avtorǵa Nobel, Pýlıtser syılyqtaryn alyp berdi.
Qalam demekshi, Sherhan Murtaza kádimgi sharly qalammen jazǵan. Túni boıy qolmen jaza otyryp, bir jazǵanyn esh ózgertýsiz mashınkaǵa jiberýge tyrysqan. Al Tynymbaı Nurmaǵambetov úırengen avtoqalamyn synǵansha qolynan tastamaı, ishin ǵana aýystyryp otyrady. «Men tek avtoqalammen jazamyn. Jazýdy bastaǵaly beri avtoqalamymdy eki-aq ret, asyp ketse, úsh ret aýystyryppyn. Qyryq jylǵa jýyq ýaqyt ishinde ustaǵanym – úsh-aq qalam. Senseńiz de, senbeseńiz de osy. Yrym. Senim», deıdi ózi.
Jazýshy dańǵyly
О́miriniń sońǵy jyldarynda Vıktor Gıýgo Parıj kósheleriniń birindegi jekejaıda turdy. Ol kóshe kóziniń tirisinde-aq kópshilik arasynda «Vıktor Gıýgo dańǵyly» dep atalǵan. Máselen, jazýshy hattaryndaǵy mekenjaıǵa tek «Mese Vıktor Gıýgonyń Parıjdegi dańǵylynan» dep kórsetken.
Ágárákı, jol túsip, Parıjge bara qalsańyz, júrgizýshige «Vıktor Gıýgo dańǵylyna!» dep aıtarsyz.
Eń qysqa hat
Sol dańǵylda turatyn jazýshy Gıýgo 1862 jyly demalysta júrip, jańa shyqqan «Alastalǵandar» («Otverjennye») romanyna el-jurttyń pikirin bileıin dep baspagerine «?» dep jedelhat joldaıdy. Al baspager jedelhatqa «!» dep jaýap beredi. Bir sımvoldan turatyn bul jazba tarıhta jazylǵan eń qysqa hat shyǵar.
Daıyndaǵan
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
