Qyz – eldiń de, erdiń de ajary

Muhtar Áýezov 1927 jyly «Qo­ǵam matrıarhattan al­shaqtap, pat­rıar­hat bıigine kóte­ril­gende ǵana damıdy» demep pe edi? Al áıel­de­ri­­miz selteńbaılyqqa salyn­sa, qo­ǵam bat­paqqa batyp, olardan týǵan bala áke­siniń kim ekenin bil­meı­tin, haıýan­dyq deńgeıge túseri shyndyq

О́kinishke qaraı, ajyrasý jas jubaılardyń ǵana emes, úlkenderdiń arasynda da etek alyp barady. Taıaýda bes balasy bar bir otbasynyń shańyraǵy shaıqaldy. Buǵan ne sebep bolǵan deısiz ǵoı? Áıeli ul týmaǵan eken. Qandaı qatygezdik! Qudaıym-aý, áıeldiń ne jazyǵy bar? Bar kiná óziniń, ıaǵnı erkektiń ón boıynda ekenin ǵylym damyǵan zamanda bil­megeni me? Shynymen bilmegen shy­ǵar, biraq aınalasynda oqyǵan-toqyǵan jandar júr ǵoı. Solardyń jany ashyp, áıeliniń nelikten qyz týa berýiniń sebebin túsindirip nege aıtpaǵan? Ana da – Jer-ana sııaqty tirshiliktiń kózi, ómirimizdiń negizi. Jer-anaǵa arpa ekseń arpa, tary ekseń tary ósip-ónedi.

Ǵylymǵa júginsek, ananyń jynys bezinen shyǵatyn uryqtyń genom hromosomy «h»-«H» te, erkektiń jynys bezinen shyǵatyn uryqtyń hromosomy «H»-«Y». Áıeldiń «H»-«H» bolyp keletin uryǵyna erkektiń «H» uryǵy qabyssa qyz bala, al erkektiń «Y» hromosomy uryǵy áıeldiń «H» uryǵymen úılesse ul bala týatyn kórinedi. Sonda bes qyzdyń zar ılep tiri jetim atanýyn qalaı túsindirýge bolady? Janyń túrshigedi. Qyz, ul dep bólýdiń ne qajeti bar? Bári de óz belinen órbigen urpaq qoı.

Bile bilsek, halqymyz qyzdy er­te kezden erekshe qadir tutqan. О́ıt­­keni ol alysty jaqyn qylyp, el­diń uıytqysyna aınalady. Qansha­ ǵasyr ótse de, dástúrimizdi, máde­nıetimizdi búginge jetkizgen de qyzdar edi. Sondyqtan ony Táńirdiń tartýy desek jarasatyndaı. Qyz – ul­ty­myzdyń sanyn ǵana emes, besik jyry­men-aq sapasyn da arttyratyn, ultty súıýge jeteleıtin ǵajaıyp kúsh.

Evreı halqy uldan góri qyzǵa kóp mán beredi. Olardyń durys tárbıe alýyna kóńil bóledi. Jas kezimde Kı­­rov atyndaǵy keńsharda (búgingi Kók­tal) qyzmet istep júrgenimde Na­gelberg degen evreı azamaty keń­shar ortalyǵyna kelip shashtaraz bolyp jumysqa turdy. Sol jerde qosymsha jurtty fotoǵa da túsiredi. Bárimizben etene aralasyp ketti. Evreı halqy uıymshyl ǵoı. Qalada on shaqty ǵana evreı jumys isteıtin. Solardyń kómegimen kózdi ashyp-jumǵansha Se­lınogradtan úsh bólmeli páter aldy. О́zi Odessadan. Ol jaqta 10 qyzy men Sılıa esimdi áıeli qalypty. Bizdiń elge kelýdegi maqsaty – orta mektepti bitirgen soń qyzdaryna jo­ǵary bilim alyp berý. Qyzdar keze­gimen mektepti bitirisimen, Selı­nogradtaǵy ákesiniń qolyna kelip, ózderi qalaǵan ınstıtýtqa oqýǵa tús­ti. Shetinen ekonomıst, muǵalim, ın­jener-qurylysshy degen mańyzdy mamandyqtarǵa ıe bolyp, eline keri qaıtyp jatty. Osylaısha, bárine joǵary bilim ápergen Nagelberg 1985 jyly súıikti Odessasyna qaıta attandy. Mine, osyndaı jaǵdaı tálim bolýy kerek.

Qazaqtyń «Qyz ósse, eldiń kórki», «El bolam deseń, besigińdi túze» (M.Áýe­zov), «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» deýi de tegin emes. Baǵzy ba­ba­­lar ultymyzdyń bolashaǵyn azdyr­maı, saqtyq jasasa kerek. Áý bastan otbasyn quryp, shańyraq kóter­gende tán tazalyǵyna, jan taza­­ly­ǵyna mán bergen. Máselen, 2010 jyly Ulybrıtanııada qara ná­sil­di erli-zaıypty adamdardan kók kózdi, sary buıra shashty aq násil­di bala týǵan. Eri áıeliniń ózine opa­syzdyq jasamaǵanyna ábden senimdi. Sábıdiń ata-anasynyń tuqymynda aq tústi eshkim bolmaǵan, óıtkeni olar Nıgerııadan. Osy aıǵaqtarǵa sensek, tosyn jaıtty bylaı túsindirýge bolady: áıeldiń turmysqa shyqqanǵa deıingi kezdesken jynystyq serik­tesi onyń aǵzasynda óz tańbasyn qal­dyrǵanǵa saıady. Turmysqa shyǵyp, zańdy kúıeýinen uryqtansa da, bala óziniń bıologııalyq ákesiniń belgilerin qabyldamaı, anasynyń boıynda qalyp qoıǵan burynǵy aq násildi erkektiń belgilerin darytqan. Demek, qara násildi kúıeýinen týǵan balasy ákesiniń DNK-syn tolyqtaı saqtaǵanymen, balanyń RNK-sy anasynan bolǵandyqtan, «materıaldyń» túsin qubyltyp, aq násildendirip jibergen. Bul – meniń paıymym. Genetık ǵalymdar óz oılaryn ortaǵa sala jatar.

Halqymyz úıge túsken kelinniń qyz qalpynda kelýin talap etýi tegin emes. Kináraty bar qyzdan bıo­molekýlalyq deńgeıde taza tuqym shyqpaıtynyn bilgen. Mundaı quby­lysty jetik zerttegen seleksıonerler janýarlardan taza qandy tuqym alý úshin «búlinbegen» tusaq, tana, taıynsha, baıtaldardy paıdalanady. Osydan bolar, qazaq «Bir bıeden ala da týady, qula da týady» deıdi.

Taǵy bir fakt. Tán tazalyǵymen qo­sylǵan erli-zaıyptynyń 15 jyl otas­sa da, balalary bolmapty. Kiná­rat erkek uryǵynyń tabıǵı aqaýy­nan eken. «О́zgeler bireýdiń tastap ketken balasyn da asyryp alyp júr ǵoı», dep kúıeýimen aqyldasa kelip, áıeli zerthanaǵa baryp, óz uryǵyn bóten bir erkektiń uryǵymen qoldan uryqtandyrady. Aıy-kúni tolyp, áıeli ul týady. Ǵajaby sol, álgindeı amalmen týǵan balanyń túr-turpaty, tipti minezine deıin kúıeýinen aınymaı qalypty. 15 jyl otasqan eriniń aýzynan túskendeı eken. Bul da joǵaryda aıtqan qara násildi otbasynyń jaǵdaıyna uqsas fenomen.

«Jıyrmaǵa kelgen qyz kári bolar,

О́ńi ketip, shyraıy sary bolar.

Er elýge kelse de aıyby joq,

Árqashanda bireýdiń

jary bolar», 

degen Shal aqyn. Ol qyz balany turmysqa erte berý kerektigin meń­zeıdi. Kirshiksiz pák, taza, adal qyzdy ýaqytynda qutty jerine qondyrsa, ol – otbasylyq úılesim zańdylyǵyna dáneker. Osy aqyn: «Jigitter, qatyn alma kórgensizden» deýi de tegin emes.

Zamanynda qazaqtyń qaımaǵy buzyl­maı, kóbesi sógilmeı, salt-dás­túri, mádenıeti sapaly shaqta kóbiniń qany birinshi topqa jatatyn tekti halyq bolǵandaı. Sol se­bepti babalarymyz kóbinese rýhanı jaǵynan teńdesi joq, týmysynan kóshbasshylyq qabiletke ıe, qaı iste bolsyn alda júrýge qumar, ómirge qushtarlyqpen qaraıtyn, kóp nársege moıymaıtyn, aınalysymen tez til tabysyp ketetin, kóneden tekti bolyp, jaratylysynan suryptalǵandaı. Degenmen ǵasyrlar boıy ult mańdaıyna sor úıirilgen zaýaldy zaman az bolǵan joq. Reseıdiń tabanyna janshylyp, etnosıdke para-par qorlyq-zombylyq kórip, basymyz seldirep, tektiligimizden aıy­rylyp, myń jarymǵa jýyq túri bar ulttyq gastronomııamyzdyń berekesi ketip, qanymyz birinshi toptan, túrli toptarǵa ydyrap ketkendeı. Tobyrǵa aınalyp bara jatqandyǵymyzdyń aıǵaǵy, bul kúnde pulyna adal azyq-túlik satyp ala almaıtyn halge jet­tik. Burynǵy qalyptan tym ózgerip ketkendigimiz sol, úlkenderdiń ertede «pálensheniń qany buzylǵan» dep aıtyp otyratynyn estýshi edik. Qazir qandaı toptaǵy qandardyń sáıkes keletinin, ne kelmeıtinin bilmeımiz. Bizdińshe, jastardyń jedel jup qurap, artynsha ajyrasyp ketýiniń bir ushy osy qan sáıkestiginde, ne sáıkes emestiginde jatsa kerek. Bir tósekte jatsa da, qandarynyń sáıkes kelmeýinen, áıel kerekti jynystyq lázzat ala almaýy da múmkin. Tek bala týyp, keýdesin sábıine usyn­ǵanda ǵana osy bir olqylyqtyń orny ese­lep tolatyndaı. Qyzyǵy sol, er­li-zaıyptylardyń qany sáıkes kel­gende, áıel bala týǵan saıyn qul­py­ryp, jasara beredi. О́ndiris degen dosymnyń áıeli Jámıla – 14 bala­nyń anasy. Bir qyzyǵy ol balany ústi-ústine dúnıege ákelgen saıyn qulpyryp, jasara túsedi. Qazirdiń ózinde 80-nen assa da, áli jas kórinedi.

Jubaılardyń qan sáıkestiginiń mańyzdylyǵy týraly 50 jyldaı buryn Kanada oqymystysy Ýorkerdiń eńbeginen oqyǵanym da bar. Onyń aıtýynsha, tipti jubaılardyń qan sáıkestigi jarasymdy kelgenniń ózinde, eriniń qany birinshi toptan, al áıeliniń qany úshinshi toptan bolsa, olardan shala aqyldy bala týatyn kórinedi. Osyndaıda qazaqtyń: «Jaqsydan jaman týady, bir aıaq asqa alǵysyz, Jamannan jaqsy týady, adam aıtsa nanǵysyz», «Qoı baǵa almaıtyn jamannan da qolaqpandaı ul týady» deýi oqymysty Ýorkerdiń oıyn dóp basqandaı. Áıel zatynyń kúıeýiniń kózine shóp salýy, joǵaryda aıtqandaı qan sáıkessizdigindegi eriniń 2-3 tamshy uryǵynda jatsa kerek. Qansyraǵan adamǵa kez kelgen qandy quıa salmaıdy ǵoı. Ataqty Rasýl Ǵamzatovtyń «Áıelderdiń qy­ly­ǵyn eshqashan kinálaýǵa bolmaıdy» deýinde shyndyq jatqan sııaqty.

О́kinishke qaraı, áıelder naryqtyq ekonomıkany jeleý etip, kópbalaly bolýǵa úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, uly qasıetterine shek qoıyp, bal­dáýren baqytty tárk etip júr. Elge jaýapty azamattar basý aıtyp, kúr­delenip bara jatqan máselege mem­lekettik dárejede kózqarasyn bildirýi kerek. Jaıbaraqattyq tanytýǵa bolmaıdy. Qoǵamymyz órkenıetke aıaq basqanymen, halqymyzǵa tán qasıetter aıaqasty qalyp, «tobyrlyq mádenıet» alǵa shyqty. Musylmandyq qundylyqtar da jaıyna qaldy.

Qazir elimizde er azamattardyń sany azaıyp, jalǵyzbasty áıelderdiń úlesi kóbeıip keledi. Bıologııalyq turǵydan erkek tabıǵatynan áljýaz keledi. Túrli aýrýdan qısaıyp, ári búgingi keleńsiz ekologııalyq, tóten­she apattarǵa tótep bere almaıdy. Onyń ústine araq pen temeki de er azamattardyń ómirin qysqartyp jatyr. Demek, elimizde áıelderdiń kóbeıýi – zańdylyq.

Muhtar Áýezov 1927 jyly «Qo­ǵam matrıarhattan al­shaqtap, pat­rıar­hat bıigine kóte­ril­gende ǵana damıdy» demep pe edi? Al áıel­de­ri­­miz selteńbaılyqqa salyn­sa, qo­ǵam bat­paqqa batyp, olardan týǵan bala áke­siniń kim ekenin bil­meı­tin, haıýan­dyq deńgeıge túseri shyndyq.

Áıgili Shah Jahan súıikti tórtinshi áıeli Mumtaz baladan qaıtqanda, onyń basyna búginde álemdik sáýlet óneriniń tańǵajaıyp eskertkishi sanalatyn Táj-Mahaldy salǵan. Eýropa órkenıeti XVIII ǵasyrdyń sońyna deıin áıelderdi adam qataryna qospa­ǵanyn qazir kópshilik bile me eken? XIX ǵasyrdyń aıaq kezinde Reseıde de, Batys Eýropada da áıel saýdasy qyzyp turdy. Áıelderdi satyp alyp, jezókshelikke paıdalanatyn, oınas úılerine tapsyratyn (Brokgaýz ı Efron, XXXIIIA tom, SPb, 1901). Bir qyzyǵy, sol kezde de gazetterde qazirgideı «adal, aqysy jaqsy jumysqa qyz izdeıtini» týraly habarlandyrýlar jarııalanyp turypty. Qazirgi kezde de Eýropa jezóksheler úıi men kóshe saldaqylaryna jol berip otyr. Sonyń kesirinen juqpaly jynystyq aýrý, onymen qosa esirtki qumarlyq dendep, áıelder bala tabý degendi umytyp barady. Halqynyń sany kemip keledi. Bul jerde hrıs­tıan dininiń de saldary bar. HI ǵasyr­dyń ekinshi jartysynan katolık din­darlaryna nekesiz bolý mindetti te­lin­di de, esesine ashyna tabýǵa tyıym salynǵan joq.

Mine, osyndaı jamandyq, qasiret halqymyzǵa jolamasyn desek, erge de, qyz-kelinshekke de zor jaýapkershilik qajet. Ony eldik jumys deıdi.

Qasym TÁÝKENOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri