Qyzyldar kesapaty

Alash balasy beıbit, bostan kún keship jatqan. Ilkiden jalǵasqan ǵajaıyp salt-dástúrin saqtap, tórt túlik malyn óris­ke toltyryp. Jazyqsyz adam qanymen sýarylǵan, keıin adam súıegi shashylǵan dalada jańa ókimet ornatpaq bolyp qy­lyshynan qan tamyp kelgen qatygez, tiri jandy aıaýdy bilmeıtin keńestendirý­diń qara daýyldaı surapyl lebi dástúr­li sharýashylyqtyń otyz omyrtqasyn opy­ryp, qyryq qabyrǵasyn qaýsatyp, kúırete keldi. Zardaby adam aıtqysyz aýyr boldy. Jappaı ujymdastyrý men otyryqshylandyrýdyń bir mezgilde aq­bas tolqyndary aspanǵa atqan lebimen júrgizilgendikten, qazaq qoǵamynyń bu­ryn-sońdy ejelgi tarıhynda kóz kórip, qulaq estimegen áleýmettik silkinister bastaý aldy. Aqmola óńiriniń júzdegen myń qazaqtary tirshiliginiń kózi – tórt túlik malynan aıyrylatyn bolǵan soń Novosibir, Túmen, Omby, Qorǵan óńirine shildiń qumalaǵyndaı bytyraı shashylyp ketti. Bas saýǵalamaýǵa bolmaıtyn edi. Mundaǵy qyzyldardyń qahary bet qaratpaı turǵan. Jeti qarańǵy túndi jamylyp, zar eńirep, týǵan jerin tastaı qashqan aǵaıynnyń aldy tuman. Kózge túrtse kórinbeıtin qarańǵy. Bolashaq ne bolmaq, Sibirdiń qalyń qaraǵaıynyń ishinen pana taba alar ma?! Kóńil kúpti edi. Jeti atasynan beri qutty qonys bolǵan týǵan topyraqta shybyn janyn panalatatyn dármen joq. Bir aıta keterligi, at arqasyna minip, atajurtyn tastap, údere kóshkenderdiń negizi jeti atasynan beri bosaǵasyna bereke baılanǵan, yrys úıirilgen áýletter edi.

– Sosıalıstik qaıta qurýdyń, ıaǵnı ujymdastyrýdyń eń basty kedergisi sol kezdegi túsinik boıynsha baı-kýlaktar boldy, – deıdi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Marat О́tegenov. – 1928 jyldyń 27 tamyzynda «Baı sharýashylyqtardy tárkileý týraly» jáne 1930 jyldyń 19 aqpanynda «Baılar men kýlaktarmen kúres. Jappaı ujymdastyrý júrgiziletin aýdandardaǵy aýyl sharýashylyǵyn sosıalıstik úlgide qaıta qurýdy kúsheıtý boıynsha sharalar» qolǵa alyndy. Nátıjesin eshkim boljap bilmegen. Áıteýir, keń qoltyq Alash jurtyna zeńgir aspannyń asty tar bolatyndaı zamannyń kele jatqandyǵyn bolmashy lebinen boljap bilgen. Jalǵyz myńdy aıdaǵan baılar ǵana emes, salyǵyn ýaqytynda tóleı almaǵan qoly qysqa adamdar da jaý bolyp eseptelip, ártúrli merzimge sottalyp, jer aýdaryldy.

Tarıhshy ǵalymnyń saraptaǵan dá­lel­derine qaraǵanda, arhıv qujattaryn­da saqtalǵan qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń jeke isterin muqııat zertteý nátıjesinde olarǵa ádeıi tóleı almaıtyndaı etip óte kóp kólemde jeke sa­lyqtar salynǵandyǵyn ańǵarýǵa bo­lady. Demek, qııanattyń josparly túr­de qoldan jasalǵandyǵy kórinip tur emes pe? О́lkedegi qýǵyn-súrginge ushy­raǵandardyń negizgi bóligin keńes óki­metine deıin bı bolǵan, bosaǵasynan yrys ketpegen baılar, dinı qyzmetkerler men patsha ákimshiliginde qyzmet etkender quraǵan. Jeke isterinde bylaıǵy jurtqa sózi ótedi dep kórsetilgen bedeldi, abyroıly adamdar da qyzyldar salǵan oırannan aman qalmapty. Iаǵnı bul adamdardyń ustanymy keńestiń ıdeologııaǵa sáıkes kelmeıtin top ókilderi dep tanylǵan. Máselen, 1932 jylǵy oblys kólemindegi kýlaktar kategorııalary sol kezdegi saıa­sı basqarmanyń aýdandyq bóliminiń qujattarynda taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen.

– Keńestik kúshtep ujymdastyrýdyń qazaq qoǵamyna jasaǵan qııanaty óte aýyr boldy. Tarıhshy ǵalym Vıktor Da­nılovtyń ǵylymı jetekshiligimen re­seılik jáne sheteldik tarıhshylar men arhıv qyzmetkerleriniń úlken toby da­ıyndaǵan «Keńes aýylynyń tragedııa­sy: ujymdastyrý men tárkileý» at­ty jı­naǵynda bul másele jan-jaqty dá­lel­denip, qarastyrylǵan, – deıdi Marat О́tegenov. – Saıası qýǵyn-súrginge ushy­ra­ǵan­dardyń tarıhyna tereńirek kóz jú­girt­sek, qan qasap qýdalaý saıasatynyń keń aýqymda júrgizilgendigin baıqaýǵa bo­la­dy. Qazirgi tańda zertteý toby Alma­ty, Qaraǵandy, Petropavl, Astana qa­la­lary men Aqmola oblysynyń arhıv­te­rindegi jerlesterimizge qatysty tarı­hı qujattardy zertteý nátıjesinde myń­daǵan «baılar» dep aıyptalǵan turǵyn­dardyń tizimin tolyqtyrylyp jatyr.

Qandyaýyz myltyqtyń qaraýylyna ilikken, jazyqsyz kóz kórip, qulaq esti­megen áldeqaıda Jer aýdarylǵan adam­dardyń bári birdeı keńes ókimetine bilek sybanyp qarsy shyqqan adamdar emes edi. Bir mysal keltire ketelik. Keńestiń quryǵyna ilikken Zııaden Kenjebolatov degen adamnyń isi. Kókshetaý aýdany­nyń №10 aýylynda turǵan. Mal bitken áýlettiń basy. Arab grafıkasynda ja­zylǵan túsiniktemeleri saqtalǵan. Bes jylǵa sottalǵan degen málimet te osy jerde. Al endi osy jazyqsyz sottalǵan Zııadenniń qandaı kinási bar edi. Bar bolǵany mal bitkeni me?! Qazaqstanda baı-kýlaktardy jappaı tárkileý naý­qany kezinde eń aldymen sottalǵandar – burynǵy tekti tuqymnyń tarmaqtary. Birinshi kezekte NKVD-nyń arnaıy she­shimi, qalalyq atqarý komıteti janynan qurylǵan úshtik sot sheshimi osyndaı adamdar tóńireginde shyǵarylypty. Olar saılaý quqyqtarynan aıyrylǵan. Uzaq merzimge jer aýdarylǵan, eńbekpen túzeý lagerlerine jabylǵan. 1937 jyly saıası qýǵyn-súrgin erekshe dúmep, atý jazasyna kesilgender kúrt kóbeıgen. Myna bir derekke nazar aýdaralyq. Áýbákir Fazylov. Arqaǵa aty málim Shorman tuqymynan. Qyryq myń mal bitipti. Musylmansha, oryssha saýatty bolǵan. Keńes ókimeti ornaǵan kezde kolhozdyń esepshisi bolyp ta istegen. Al mundaı adamdy qanqumar ókimet tegin qoıa ma? Ustaǵan, sottaǵan. Derekterge úńilsek, sondaǵy syltaýy mańaıyna baı-kýlak elementterinen top jınaǵan, kolhoz múlkin talan-tarajǵa salǵan, para alǵan. Alpys iri qara maldy soıysqa jibergen delinedi. Ineniń jasýyndaı kinási joq adamǵa taqqan bar aıyby osy. Jazyǵy joq bolsa da on jylǵa sottalypty. Qaraǵandy lage­rine qamalǵan. Táýekelshil adam bolsa kerek, lagerden qashyp shyǵyp, Kókshetaý qalasyn panalaǵan. Alaıda tórt jyldan keıin taǵy da ustalǵan. 1937 jyly úshtik sottyń úkimimen atý jazasyna kesilip, úkim oryndalǵan degen qujat saqtalǵan. Eńbekshilder aýdanyna qarasty №4 aýyl turǵyny, 36 jastaǵy Omat Jataev Qylmystyq ko­dekstiń 58-babynyń 7-tarmaǵy boıynsha memlekettik sharýashylyqqa kedergi keltirgeni úshin áýeli Petropavl eńbekpen túzeý kolonııasyna jabylyp, on jylǵa sottalyp, Qaraǵandy lagerine qamalǵan. Ujymdastyrýǵa deıin 200 jylqy, 100 qoıy, 75 iri qarasy, 4 túıesi bolǵan eken. Alty jalshy ustapty. Bar kinási osy ǵana. Qaraǵandy lagerinde jazasyn ótep júrgen kezinde Omat Jataev ókpe aýrýyna shaldyǵady. Sozylmaly syr­qattyń saldarynan qaıtys bolypty. О́mirden ótkeni týraly málimet 1933 jyldyń 15 qańtaryndaǵy №3 qujatta tirkelgen. Nebári 36 jyl ǵana ǵumyr kesh­ken. Mundaı mysaldardy myńdap kel­­tirýge bolady. Qupııa qujattar­dy zert­­teý barysynda san qıly taǵdyr­­dyń tál­­kegin kezdestiresiz. Oqyp oty­ryp sol bir zamannyń qanshalyqty qaty­gez bol­­ǵandyǵyn túısinesiz. Jazyq­­syz jan­­dardyń erte solǵan gúlderin kóz al­­dy­­ńyzǵa elestetkende et júregińiz eljireıdi.

Ilkiden saltanat qurǵan saıyn da­lany kezgen doly daýyl, qandy qasap din ókil­derine de aıaýshylyq jasamapty. Máselen, 1937 jyly «Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń aýmaǵynda ultshyl kontrrevolıýsııalyq uıym qurǵany úshin, ultshyl býrjýazııalyq demokratııalyq memleket qurý ıdeıasyn qoldap nasıhat júrgizgeni úshin» degen aıyppen 14 dinı qyzmetker №41 úkimmen ártúrli merzimge sottalǵan. Úsheýi atý jazasyna kesilgen. Osy taraptaǵy bar derekti sanamen salmaqtasańyz, qýdalaýǵa ushyraǵandardyń bar aıyby baqýatty ómir súrgeninde me dep qalasyz. Máselen, 69 jastaǵy aqsaqal Ábdirah­man Mahmetov patsha zamanynda myńǵyr­ǵan mal baqqan baı, 64 jastaǵy Qalı Dosymov tórt-bes jumysshy ustaǵan dáýletti adam, 59 jasar Syzdyq Qalıev ilki zamannan beri yrys arylmaǵan aýqatty otbasynyń ıesi. Mine, osy ti­zimge muqııat nazar aýdarsańyz, aıdyń-kúnniń amanynda jazyqsyz sotta­lyp, jer aýdarylǵan, atylǵan adam­dar­dyń barlyǵy derlik maldy, jandy áýletten.

1929 jyldyń ekinshi jartysynan bastap keńestik ujymdastyrý Kókshetaý tóńiregindegi barlyq aýyldardy tegis qamtyp, kolhozdarǵa kedeılermen birge ortasha sharýalar da tartylǵan. Kúshtep otyryqshylyqqa máj­búrleý qazaqtyń aýylymen birge san ǵasyr boıy qalyptasqan salt-dástúri men tól mádenıetin jutańdatyp ketti. Shyntýaıtynda, soltústik óńirde ult joıylýǵa shaq qaldy. Soltústik Qazaqstannyń negizgi bóligin quraǵan Aqmola oblysyndaǵy jergilikti ulttyń azshylyqqa aınalýynyń basty sebebi, jappaı ujymdastyrý men tárkileý edi. Bul pikirimizdi arhıvtegi qany sorǵalap turǵan qujattar rastaıdy.

Aqmola oblysy